داستان خواستگاری امام علی از دختر ابوجهل: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
Mkhaghanif (بحث | مشارکتها) جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{امام علی}} | {{امام علی}} | ||
'''داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل''' به ماجرایی اشاره دارد که مدعی است | '''داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل''' به ماجرایی اشاره دارد که مدعی است امام بعد از [[فتح مکه]]، به [[خواستگاری]] دختر [[ابوجهل]] رفته که با واکنش [[حضرت محمد صلی الله علیه و آله|پیامبر اسلام(ص)]] همراه شده است. مهمترین منبع این داستان که در [[صحاح سته|صِحاح ششگانه اهلسنت]] بازتاب یافته، گزارشهای [[محمد بن اسماعیل بخاری|محمد بن اسماعیل بُخاری]] (م [[سال ۲۵۶ هجری قمری|۲۵۶ق]]) در [[صحیح البخاری (کتاب)|کتاب الصحیح]] است. بخاری در گزارشهای نسبتاً متفاوتی و به نقل از [[مسور بن مخرمه|مِسْوَر بن مَخْرَمِه]] از [[صحابه|صحابه پیامبر اسلام(ص)]]، به خواستگاری [[امام علی علیهالسلام|امام علی(ع)]] از دختر ابوجهل پرداخته است. مفاد این گزارشها، گویای ناراحتی [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت زهرا(س)]] از این موضوع است و پیامبر به صراحت اعلام میکند که دختر دشمن خدا و دختر رسول خدا(ص) در نزد یک مرد، جمع نخواهند شد. در پارهای از این روایتها، پیامبر از اجازه خاندان بنیمغیره برای [[ازدواج]] دختر ابوجهل با امام علی(ع) خبر میدهد که علاوه بر مخالفت با این موضوع، آن را مصداق آزار دخترش خوانده که آزار او مساوی با آزار پیامبر خواهد بود. | ||
[[امام صادق علیهالسلام|امام صادق(ع)]] این داستان را همانند تهمتهای ناروایی دانسته که به پیامبر اسلام(ص) و دیگر [[پیامبران|انبیا]] زده شده است. در حدیثی، امام علی(ع) [[سوگند]] یاد کرده که هیچ گاه حضرت زهرا(س) را از خود رنجیدهخاطر نساخت. تنها، [[شیخ صدوق]] در [[علل الشرائع (کتاب)|علل الشرایع]] به نقل روایتی پرداخته که یک نفر به فاطمه(س) خبر داد که امام علی(ع) به خواستگاری دختر ابوجهل پرداخته که سبب رنجش دختر پیامبر شد. در نهایت با تکذیب این مسئله از سوی امام، سوءتفاهم ایجادشده، برطرف گردید. [[سند روایت]] یادشده را ضعیف و متن آن را در تضاد با شأن پیامبر و امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) دانستهاند. | |||
[[ | دانشمندان [[شیعه]]، این داستان را ساختگی دانسته و آن را از لحاظ سند و متن، مورد نقد قرار دادهاند. روایت مسور بن مخرمه به عنوان راوی اصلی این ماجرا را به جهت سن اندک در هنگام رخدادن این واقعه و گرایشهای او به دشمنان امام را نپذیرفتهاند. برخی از راویان دیگر این داستان نیز مورد نقد قرار گرفتهاند. محتوای داستان خواستگاری به سبب اختلاف و تضاد در گزارشها و مغایرت با [[اسلام|شریعت اسلام]] و تصریح [[قرآن]] در جواز [[ازدواج]] با چهار همسر، مورد تردید قرار گرفته است. | ||
ماجرای خواستگاری با اشکالات تاریخی نیز روبروست و برخی گفتهاند اساساً دختر ابوجهل هیچگاه به [[مدینه]] نیامد که امام علی(ع) بخواهد از او خواستگاری کند. در ضمن، دیگربار داماد پیامبر، بین دختر رسول خدا و دختر دشمنان خدا جمع کرده و هیچگاه با منع پیامبر اسلام(ص) مواجه نشد و نیز خود پیامبر با دختر برخی از سران مخالفان خود ازدواج کرده است. همچنین رسول خدا(ص) در واقعهای مشابه که از برگزیدن [[کنیز|کنیزی]] توسط امام علی(ع) در یکی از [[سریه|سریهها]] حکایت دارد، از عملکرد او دفاع کرده است. | |||
این داستان را ساختهی مخالفان و در راستای تخریب امام علی(ع) دانستهاند و هدف جاعلان را بیاعتبار ساختن [[حدیث بضعه]] قلمداد کردهاند. بدین معنا که اگر [[ابوبکر بن ابیقحافه|خلیفه اول]] و [[عمر بن خطاب|دوم]] سبب رنجش حضرت زهرا(س) و به تبع، پیامبر اسلام(ص) را فراهم کردهاند، امام علی(ع) نیز چنین کاری کرده است. [[وهابیت]] به شدت، به این موضوع پرداخته است. برخی در اثبات و رد این ماجرا، کتابهایی نگاشتهاند. | |||
==جایگاه و اهمیت ماجرا== | ==جایگاه و اهمیت ماجرا== | ||
داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل از احادیث اختلافی بین شیعیان و اهل سنت است. برخی ماجرای خواستگاری را برساختهی دشمنان امام علی(ع) از [[بنیامیه|امویان]] دانسته که گروهی از [[ناصبی|ناصبیان]] و [[وهابیت|وهابیها]] به آن دامن میزنند<ref>محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۹۷-۹۸.</ref> چنانکه گفته شده در کتابچههایی که در [[ایام حج]]، میان [[حجگذار|حاجیان]] توزیع میشود به این داستان پرداخته و در سایتها و شبکههای وهابی، بر این موضوع تاکید فراوانی میشود.<ref>عابدی، [https://www.yjc.ir/fa/news/6826680 «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»]، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> در مقابل از سوی شیعیان در رد این داستان کتابهایی نوشته شده است که میتوان به «خواستگاری ساختگی: بررسی و نقد داستان خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل» نوشته سیدعلی حسینی میلانی<ref name=":2">حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش.</ref> و «روایات خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل در بوته نقد» نوشته یوسف جمالی<ref name=":3">جمالی، روایات خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل در بوته نقد، ۱۴۰۱ش.</ref> اشاره کرد. | |||
=== ارتباط داستان با حدیث بضعه === | |||
عدهای معتقدند این گزارش از آن جهت ساخته شده که [[حدیث بضعه|حدیث بِضعه]] را بیفایده سازد.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73815 «اهل تسنن جمله معروف پيامبر(فاطمه بضعة منی و...) در مورد حضرت فاطمه را مربوط به خواستگاری حضرت عل (ع) از...»]، مرکز ملی مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم.</ref> چنانکه [[ابنابیالحدید]] در [[شرح نهج البلاغه (ابنابیالحدید)|شرح نهجالبلاغه،]] این حدیث را جزو مجموعه احادیثی میداند که به دستور [[معاویة بن ابیسفیان|معاویه]] و در راستای تخریب امام علی(ع) جعل شده است.<ref>ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۶۳-۶۴.</ref> و حتی برخی هدف داستان را جسارت به پیامبر(ص) و [[حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها|حضرت زهرا(س)]] نیز میدانند.<ref>حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۷.</ref> [[سید مرتضی]] جاعل این خبر را ملحد و ناصبی دانسته و معتقد است طعنهی این ماجرا به رسول خدا(ص) بسیار بالاتر از ایرادی است که به امام علی(ع) وارد ساخته است.<ref>سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۸.</ref> [[سید محمدحسین طباطبائی|علامه طباطبایی]] نیز در [[المیزان فی تفسیر القرآن (کتاب)|کتاب المیزان]] معتقد است که این داستان جعلی [[حضرت محمد صلی الله علیه و آله|پیامبر اسلام(ص)]] را هم مورد نکوهش قرار داده است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۱۴، ص۲۲۹.</ref> | |||
=== دفاع از عملکرد دو خلیفه اول === | |||
در همین راستا گفتهشده، هدف از تأکید بر داستان خواستگاری آن است که اگر [[ابوبکر بن ابیقحافه|خلیفه اول]] و [[عمر بن خطاب|دوم]]، حضرت زهرا(س) را اذیت کردهاند، امام علی(ع) نیز فاطمه(س) را اذیت کرده و فرقی میان آنها نیست و برای تبرئه خلفا، به امام تهمت زدهاند.<ref>عابدی، [https://www.yjc.ir/fa/news/6826680 «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»]، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> همچنین بعضی بر این باورند از آنجا که [[مسور بن مخرمه]] نتوانست شمشیر پیامبر اسلام(ص) را از [[امام سجاد علیهالسلام|امام سجاد(ع)]] بگیرد، چنین داستانی را سرهم کرده و داستان خواستگاری امام را به [[حدیث بضعه]] الصاق کرده است.<ref>رضوانی، [https://iqna.ir/fa/news/4030394 «حدیث خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل چرا و چگونه ساخته شد؟»]، خبرگزاری بین المللی قرآن.</ref> حسینی میلانی از محققان معاصر معتقد است که این حدیث با توجه به راویان زبیری آن، از سوی خاندان [[زبیر بن عوام|زبیر]] ساخته شده تا به امام علی(ع) ضربه بزند.<ref>حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۱-۱۳۲.</ref> به باور پارهای از محققان، محمدفواد عبدالباقی و اسحاق دبیری در اثبات این مسئله آثاری نوشتهاند.<ref>عابدی، [https://www.yjc.ir/fa/news/6826680 «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»]، باشگاه خبرنگاران جوان.</ref> | |||
==داستان خواستگاری در منابع متقدم اهلسنت== | ==داستان خواستگاری در منابع متقدم اهلسنت== | ||
| خط ۷۷: | خط ۸۴: | ||
==اهداف سازندگان و ناقلان داستان خواستگاری== | ==اهداف سازندگان و ناقلان داستان خواستگاری== | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانوشت}} | {{پانوشت}} | ||
نسخهٔ ۴ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۴:۲۰
داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل به ماجرایی اشاره دارد که مدعی است امام بعد از فتح مکه، به خواستگاری دختر ابوجهل رفته که با واکنش پیامبر اسلام(ص) همراه شده است. مهمترین منبع این داستان که در صِحاح ششگانه اهلسنت بازتاب یافته، گزارشهای محمد بن اسماعیل بُخاری (م ۲۵۶ق) در کتاب الصحیح است. بخاری در گزارشهای نسبتاً متفاوتی و به نقل از مِسْوَر بن مَخْرَمِه از صحابه پیامبر اسلام(ص)، به خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل پرداخته است. مفاد این گزارشها، گویای ناراحتی حضرت زهرا(س) از این موضوع است و پیامبر به صراحت اعلام میکند که دختر دشمن خدا و دختر رسول خدا(ص) در نزد یک مرد، جمع نخواهند شد. در پارهای از این روایتها، پیامبر از اجازه خاندان بنیمغیره برای ازدواج دختر ابوجهل با امام علی(ع) خبر میدهد که علاوه بر مخالفت با این موضوع، آن را مصداق آزار دخترش خوانده که آزار او مساوی با آزار پیامبر خواهد بود.
امام صادق(ع) این داستان را همانند تهمتهای ناروایی دانسته که به پیامبر اسلام(ص) و دیگر انبیا زده شده است. در حدیثی، امام علی(ع) سوگند یاد کرده که هیچ گاه حضرت زهرا(س) را از خود رنجیدهخاطر نساخت. تنها، شیخ صدوق در علل الشرایع به نقل روایتی پرداخته که یک نفر به فاطمه(س) خبر داد که امام علی(ع) به خواستگاری دختر ابوجهل پرداخته که سبب رنجش دختر پیامبر شد. در نهایت با تکذیب این مسئله از سوی امام، سوءتفاهم ایجادشده، برطرف گردید. سند روایت یادشده را ضعیف و متن آن را در تضاد با شأن پیامبر و امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) دانستهاند.
دانشمندان شیعه، این داستان را ساختگی دانسته و آن را از لحاظ سند و متن، مورد نقد قرار دادهاند. روایت مسور بن مخرمه به عنوان راوی اصلی این ماجرا را به جهت سن اندک در هنگام رخدادن این واقعه و گرایشهای او به دشمنان امام را نپذیرفتهاند. برخی از راویان دیگر این داستان نیز مورد نقد قرار گرفتهاند. محتوای داستان خواستگاری به سبب اختلاف و تضاد در گزارشها و مغایرت با شریعت اسلام و تصریح قرآن در جواز ازدواج با چهار همسر، مورد تردید قرار گرفته است.
ماجرای خواستگاری با اشکالات تاریخی نیز روبروست و برخی گفتهاند اساساً دختر ابوجهل هیچگاه به مدینه نیامد که امام علی(ع) بخواهد از او خواستگاری کند. در ضمن، دیگربار داماد پیامبر، بین دختر رسول خدا و دختر دشمنان خدا جمع کرده و هیچگاه با منع پیامبر اسلام(ص) مواجه نشد و نیز خود پیامبر با دختر برخی از سران مخالفان خود ازدواج کرده است. همچنین رسول خدا(ص) در واقعهای مشابه که از برگزیدن کنیزی توسط امام علی(ع) در یکی از سریهها حکایت دارد، از عملکرد او دفاع کرده است.
این داستان را ساختهی مخالفان و در راستای تخریب امام علی(ع) دانستهاند و هدف جاعلان را بیاعتبار ساختن حدیث بضعه قلمداد کردهاند. بدین معنا که اگر خلیفه اول و دوم سبب رنجش حضرت زهرا(س) و به تبع، پیامبر اسلام(ص) را فراهم کردهاند، امام علی(ع) نیز چنین کاری کرده است. وهابیت به شدت، به این موضوع پرداخته است. برخی در اثبات و رد این ماجرا، کتابهایی نگاشتهاند.
جایگاه و اهمیت ماجرا
داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل از احادیث اختلافی بین شیعیان و اهل سنت است. برخی ماجرای خواستگاری را برساختهی دشمنان امام علی(ع) از امویان دانسته که گروهی از ناصبیان و وهابیها به آن دامن میزنند[۱] چنانکه گفته شده در کتابچههایی که در ایام حج، میان حاجیان توزیع میشود به این داستان پرداخته و در سایتها و شبکههای وهابی، بر این موضوع تاکید فراوانی میشود.[۲] در مقابل از سوی شیعیان در رد این داستان کتابهایی نوشته شده است که میتوان به «خواستگاری ساختگی: بررسی و نقد داستان خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل» نوشته سیدعلی حسینی میلانی[۳] و «روایات خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل در بوته نقد» نوشته یوسف جمالی[۴] اشاره کرد.
ارتباط داستان با حدیث بضعه
عدهای معتقدند این گزارش از آن جهت ساخته شده که حدیث بِضعه را بیفایده سازد.[۵] چنانکه ابنابیالحدید در شرح نهجالبلاغه، این حدیث را جزو مجموعه احادیثی میداند که به دستور معاویه و در راستای تخریب امام علی(ع) جعل شده است.[۶] و حتی برخی هدف داستان را جسارت به پیامبر(ص) و حضرت زهرا(س) نیز میدانند.[۷] سید مرتضی جاعل این خبر را ملحد و ناصبی دانسته و معتقد است طعنهی این ماجرا به رسول خدا(ص) بسیار بالاتر از ایرادی است که به امام علی(ع) وارد ساخته است.[۸] علامه طباطبایی نیز در کتاب المیزان معتقد است که این داستان جعلی پیامبر اسلام(ص) را هم مورد نکوهش قرار داده است.[۹]
دفاع از عملکرد دو خلیفه اول
در همین راستا گفتهشده، هدف از تأکید بر داستان خواستگاری آن است که اگر خلیفه اول و دوم، حضرت زهرا(س) را اذیت کردهاند، امام علی(ع) نیز فاطمه(س) را اذیت کرده و فرقی میان آنها نیست و برای تبرئه خلفا، به امام تهمت زدهاند.[۱۰] همچنین بعضی بر این باورند از آنجا که مسور بن مخرمه نتوانست شمشیر پیامبر اسلام(ص) را از امام سجاد(ع) بگیرد، چنین داستانی را سرهم کرده و داستان خواستگاری امام را به حدیث بضعه الصاق کرده است.[۱۱] حسینی میلانی از محققان معاصر معتقد است که این حدیث با توجه به راویان زبیری آن، از سوی خاندان زبیر ساخته شده تا به امام علی(ع) ضربه بزند.[۱۲] به باور پارهای از محققان، محمدفواد عبدالباقی و اسحاق دبیری در اثبات این مسئله آثاری نوشتهاند.[۱۳]
داستان خواستگاری در منابع متقدم اهلسنت
داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل به نام جُوَیْریّه[یادداشت ۱] را مورد اتفاق اهلسنت دانستهاند.[۱۴] به گونهای که برخی محققان معتقدند، تمام نویسندگان صِحاح سِتِّه و نگارندگان مسندها و سنن، اعم از متقدمین و متأخرین، به جز عدهای معدود، به نقل این داستان پرداختهاند.[۱۵] ماجرای فوق به شکلهای مختلفی در منابع اهلسنت آمده است،[۱۶] اما گفتهشده که منبع اصلی این قصه، روایاتی است که محمد بن اسماعیل بُخاری (م ۲۵۶ق) در کتاب الصحیح خود آورده است.[۱۷] البته روایتی از عبدالله بن زبیر(م ۷۳ق) نیز نقل شده است که پیامبر اسلام(ص) با شنیدن خبر خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل، فاطمه را پارهی تن خود خوانده که آزار او مساوی با اذیت پیامبر خواهد بود.[۱۸] خلیفه دوم نیز در گفتگویی با عبدالله بن عباس از اصحاب پیامبر(ص)، از این خواستگاری یاد کرده که سبب ناراحتی پیامبر شده است.[۱۹]
نام مسور بن مخرمه در تمامی گزارشهای بخاری از ماجرای خواستگاری به چشم میخورد.[۲۰] برخی بر این باورند که نویسندگان صحاح ششگانهی اهلسنت، بر نقل این داستان از مسور، اتفاقنظر داشته[۲۱] و گزارش او را قابلاعتماد قلمداد کردهاند.[۲۲] بعضی محققان معتقدند تمامی اسناد روایتهای خواستگاری، به مسور بن مخرمه باز میگردد.[۲۳] البته در سنن ترمذی، داستان خواستگاری به نقل از عبدالله بن زبیر آمده[۲۴] و در بخشی از گزارشهای ابوداود، نام عروة بن زبیر نیز به عنوان راوی داستان به چشم میخورد.[۲۵]
ماجرای خواستگاری در صحیح بخاری
بخاری در سه گزارش که هر سه از مِسْوَر بن مَخْرَمَه از اصحاب پیامبر(ص) است به نقل ماجرای خواستگاری پرداخته است.[۲۶]
نخستین گزارش بخاری، مربوط به ادعای مسور در دیدار با امام سجاد(ع) است که گفته بود در دوران بعد از بلوغش در خطبهای از پیامبر اسلام(ص) شنیده که فاطمه زهرا(س) را از خود دانسته و اظهار نگرانی کرد که ممکن است در دینش دچار آزمایش شود. سپس، پیامبر از دیگر دامادش ابوالعاص بن ربیع یاد کرد که با صداقت و وفاداری با پیامبر رفتار کرده است. سپس پیامبر اسلام(ص) اعلام کرد که او حلالی را حرام و حرامی را حلال نمیکند، اما به خدا قسم، دختر رسول خدا و دختر دشمن خدا با یکدیگر جمع نخواهند شد.[۲۷] این روایت در صحیح مسلم،[۲۸] مسند احمد[۲۹] و دیگر منابع متقدم اهلسنت[۳۰] نیز آمده است.
بنابر گزارش دوم بخاری به نقل مسور وقتی خبر خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل به گوش فاطمه زهرا(س) رسید، به نزد پیامبر اسلام(ص) آمد و از این کار علی شکایت کرد. پیامبر اسلام(ص) با شنیدن این خبر به پاخاست و بعد از ادای شهادتین گفت: «ابوالعاص بن ربیع، با من با صداقت رفتار کرد. فاطمه زهرا(س) پاره تن من است و من از ناراحتی او اکراه دارم. به خدا قسم، دختر رسول خدا و دختر دشمن خدا در نزد یک مرد جمع نخواهند شد.» امام علی(ع) با شنیدن این خبر از خواستگاری صرف نظر کرد.[۳۱] این روایت در دیگر منابع اهلسنت همچون صحیح مسلم،[۳۲] مسند احمد،[۳۳] و مصادر دیگر[۳۴] نیز گزارش شده است.
در گزارش سوم بخاری این پیامبر است که از خواستگاری خبر داده است. بر اساس این نقل پیامبر اسلام(ص) در بالای منبر گفت: فرزندان هشام بن مُغَیره (ابوجهل) از او بابت ازدواج دخترشان با علی بن ابیطالب(ع) اجازه خواستند که این اجازه صادر نخواهد شد. پیامبر بعد از تکرار سه باره این مطلب، اظهار داشت که تنها در صورتی اجازه این کار را میدهد که علی(ع) فرزند او را طلاق دهد. از آنجا که فاطمه(س) پاره تن اوست و هر کس او را اذیت کند، رسول خدا(ص) را اذیت کرده است.[۳۵] این مطلب توسط مسلم نیشابوری،[۳۶] ابیداوود،[۳۷] ابنماجه،[۳۸] نسائی،[۳۹] تِرمِذی[۴۰] و دیگران[۴۱] نیز نقل شده است. در برخی منابع آمده که خانواده ابوجهل هم با خواستگاری امام علی(ع)، در حالی که حضرت زهرا(س) همسر او باشد، مخالفت کردند.[۴۲]
بعض از محدثان اهلسنت این خبر را چنین گزارش کرده اند که امام علی(ع) دختر ابوجهل را از عمویش حارث بن هشام خواستگاری کرد و سپس به مشورت با پیامبر اسلام(ص) پرداخت و وقتی فهمید این موضوع سبب ناراحتی پیامبر میشود، از این مسئله صرف نظر کرد.[۴۳]
داستان خواستگاری در منابع شیعی
ماجرای خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل را با احادیث ائمه(ع) ناسازگار دانستهاند[۴۴] سیدمحمدجواد ذهنی تهرانی، مترجم کتاب علل شرایع، تصریح میکند که با وجود جستجو فراوان، مطلبی مشابه با این داستان را به جز علل الشرایع در هیچیک از کتابهای حدیثی شیعه نیافته است و حتی شیخ صدوق نیز این حدیث را در دیگر کتابهای خود نقل نکرده است.[۴۵]
در کتاب علل الشرایع نوشته شیخ صدوق، به روایتی از امام صادق(ع) اشاره شده که یک فرد شقی، به فاطمه زهرا(س) خبر داد که امام علی(ع) از دختر ابوجهل خواستگاری کرده است. فاطمه(س) از این فرد سه مرتبه سوال نمود که آیا این مسئله حقیقت دارد که هر سه بار، او پاسخ مثبت داد. حضرت زهرا(س) با شنیدن این خبر بسیار ناراحت شد و با فرا رسیدن شب، به همراه فرزندانش نزد پدر رفت و جریان را بازگو نمود. پیامبر اسلام(ص) نیز با دیدن بیقراری حضرت زهرا(س)، از او و فرزندانش خواست که به اتفاق به نزد امام علی(ع) بروند. از سوی دیگر، امام هم که بعد از بازگشت به منزل، متوجه نبودن اهالی خانه شده بود، بیخبر از ماجرا، با ناراحتی به مسجد رفته و بعد از نماز و دعا، در گوشهای با خاک، برای خود متکایی درست کرده و خوابید. پیامبر اسلام(ص) با دیدن امام علی(ع) در آن وضعیت، او را با لقب ابوتراب بیدار ساخته و از وی خواست که ابوبکر، عُمر و طلحه را به نزد او آورد. سپس پیامبر در حضور آنها، فاطمه را پاره تن خود خوانده و آزار او را مساوی با آزار خویش و آزار خود را مساوی با آزار خداوند دانست و یادآور شد که این مسئله، صرفاً مختص به زمان حیاتش نخواهد بود. پیامبر در ادامه، از امام علی(ع) پیرامون ماجرای خواستگاری سوال کرد که علی(ع) سوگند یاد نمود که این خبر از اساس دروغ است. پیامبر اسلام(ص) سخنان امام را تصدیق نمود. فاطمه زهرا(س) با شنیدن این خبر بسیار خوشحال شد و همراه امام علی(ع) و فرزندانش و به اتفاق پیامبر به خانه خویش بازگشتند.[۴۶]
ذهنی تهرانی، این حدیث با توجه به سندش ضعیف ارزیابی کرده و میگوید برخی از افراد سلسله سند، ضعیف و یا مجهول هستند. چنانکه متن حدیث نیز فاقد اعتبار بوده و چنین مطالبی از شأن پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) به دور است.[۴۷]
شیخ صدوق در کتاب اَمالی خود، به روایتی از امام صادق(ع) پرداخته که امام، این داستان را همردیف با دیگر تهمتهای ناروایی دانسته که به امام علی(ع)، پیامبر اسلام(ص) و دیگر انبیا زدهاند.[۴۸] چنانچه خود امام علی(ع) نیز در حدیثی، به خداوند قسم خورد که هیچگاه سبب ناراحتی حضرت فاطمه(س) را فراهم نکرد.[۴۹] در برخی مصادر از جمله تهذیب الاحکام[۵۰] و اَمالی[۵۱] نوشته شیخ طوسی و دیگر مصادر[۵۲] آمده است که تا زمان حیات حضرت زهرا(س)، ازدواج امام علی(ع) با دیگر زنان از سوی خداوند تحریم شده بود.
ارزیابی داستان خواستگاری
عالمان شیعه روایتهای داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل را هم از ناحیه سند[۵۳] و هم از جهت متن احادیث مخدوش دانستهاند[۵۴] و تصریح کردهاند که دقت در متن داستان به خوبی ساختگی بودن آن را نشان میدهد.[۵۵] سید مرتضی از محدثان و متکلمان شیعه در قرن چهارم، (م ۴۳۶ق) داستان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل را ساختگی و فاقد شهرت دانسته است.[۵۶] ابن شهر آشوب نیز بهعنوان محدثی شیعی در قرن ششم، بر ساختگی بودن این ماجرا تأکید کرده است.[۵۷] محققان معاصر نیز از جمله جعفر مرتضی،[۵۸] سید محمد حسینی قزوینی[۵۹] و دیگران[۶۰] نیز این ماجرا را ساختگی دانستهاند.
کودک بودن راوی اصلی
هرچند مسور از اصحاب پیامبر اسلام(ص) شمرده شده،[۶۱] اما گزارش او از ماجرای خواستگاری را به جهت سن اندک او برای نقل این داستان، غیرقابلپذیرش دانستهاند.[۶۲] زیرا بنا بر گزارشها، این اتفاق در سال هشتم هجری و بعد از فتح مکه رخ داده[۶۳] در حالیکه مسور متولد سال دوم هجری،[۶۴] و کودکی ششساله بوده است.[۶۵] از سوی دیگر مسور در یکی از نقلهایش ادعا کرده است که در زمان نقل واقعه، محتلم شده (و به بلوغ) رسیده بود.[۶۶] مسألهای که سبب شده تا برخی محققان بپرسند که چگونه یک کودک در شش سالگی به بلوغ رسیده است؟[۶۷] البته بعضی از نویسندگان اهلسنت تلاش کردهاند تا این اشکال را به نوعی حل کنند.[۶۸] ابن حَجَر عَسْقَلانی منظور از محتلم شدن در این حدیث را رسیدن به حد کمال عقلی دانسته است.[۶۹] توجیهی که خلاف عقل و عرف قلمداد شده[۷۰] و در ضمن رفتارهای مسور در عصر نبوی را[۷۱] مخالف با این نظر شمردهاند.[۷۲] برخی شیعیان نیز با تکیه بر روابط حسنه مسور با خوارج[۷۳] و گرایشهای او به معاویه[۷۴] و زبیریان[۷۵] روایت وی را غیر قابل اعتماد قلمداد نمودهاند.[۷۶]
همچنین این سوال مطرح شده که چطور در میان تمامی اصحاب، تنها دو کودک بهمانند مسور و حداکثر عبدالله بن زبیر که در سال اول هجری به دنیا آمده،[۷۷] این ماجرا را نقل کرده و دیگران به این داستان و خطبه پیامبر اسلام(ص) در این موضوع، هیچ اشارهای نکردهاند.[۷۸]
وجود دشمنان اهلبیت در سلسله سند
برخی از نویسندگان شیعه وجود راویانی که دشمن امام علی(ع) حساب میشوند را از عوامل ضعف روایت دانسته اند؛ سید مرتضی گزارش خواستگاری را به جهت نقل کَرابیسی که در دشمنی با اهلبیت(ع) مشهور بوده، ساختگی و ضعیف دانسته است.[۷۹] دیگران نیز به نقش ابوهریره در نقل این ماجرا و تلاش او برای تخریب امام علی(ع) پرداختهاند.[۸۰] چنانکه زُهری (م ۱۲۴ق) از تابعان و محدثان در قرن دوم نیز که در سلسله اسناد این روایت قرار دارد، مورد انتقاد قرار گرفته است.[۸۱] برخی از محققان، به نقش شَعْبی از تابعان (م ۱۰۴ق) و ابن مَخْدوم در نقل ماجرای خواستگاری پرداخته و از دشمنی آنها با اهلبیت سخن گفتهاند. به عنوان نمونه گفتهاند شعبی قسم یاد کرد که امام علی(ع) تا زمان مرگ، قرآن نخواند و ابن مخدوم نیز در یک روز، دوازده هزار مرتبه امام علی(ع) را لعن نمود.[۸۲]
اختلاف گزارشها و عدم هماهنگی میان اجزای یک گزارش
اختلاف گزارشها در نقل داستان خواستگاری را سببی برای کاسته شدن از اعتبار[۸۳] و یا نشانهای در واقعیت نداشتن اصل ماجرا[۸۴] قلمداد کردهاند. در ضمن یکی از اشکالات گزارش اول بخاری را عدم ارتباط بین وضعیت امام سجاد(ع) در هنگام ورود به مدینه و درخواست بدون مقدمه از سوی مسور برای گرفتن شمشیر رسول خدا(ص) و سپس بازگویی داستان خواستگاری امام علی (ع) از دختر ابوجهل دانستهاند.[۸۵] البته برخی گفتهاند منظور مسور آن بود که همانگونه که پیامبر اسلام(ص) در مخالفت با این ازدواج، رضایت و آرامش حضرت زهرا(س) را در نظر داشت، من نیز میخواهم با گرفتن این شمشیر، آن را برای شما حفظ کرده و آرامش را به شما ارزانی دارم.[۸۶] این توجیه و دیگر توجیهات، از سوی شماری از نویسندگان مورد نقد قرار گرفته است.[۸۷]
مخالفت با شریعت و قرآن
داستان خواستگاری را در تضاد با قرآن دانستهاند.[۸۸] از آنجاکه قرآن بهصراحت، از مجاز بودن تعدد زوجات سخن گفته است؛[۸۹] اما در این ماجرا و بر اساس برخی گزارشها،[۹۰] پیامبر اسلام(ص) ازدواج مجدد برای امام علی(ع) را حرام اعلام کرده است.[۹۱] برخی گفتهاند اگر توجیهات کسانی که میگویند جمع کردن بین دختر پیامبر و دیگران به عنوان یک حکم خاص، حرام بوده را نیز بپذیریم،[۹۲] این مساله از قبل به اطلاع امام نرسیده بود که رسول خدا(ص) بخواهد بر این اساس، او را توبیخ کند[۹۳] و اساساً این مسئله در احکام اختصاصی پیامبر ذکر نشده است.[۹۴] ابنابیالحدید ادیب معتزلی در قرن هفتم، معتقد است که حتی در صورت صحت گزارش خواستگاری، اشکالی به امام علی(ع) وارد نیست؛ زیرا او به حکم قرآن میتوانسته تا چهار زن اختیار کند و در آن هنگام نیز دختر ابوجهل مسلمان شده و منعی برای ازدواج با او نبود.[۹۵]
مغایرت با سیره و مقام اهلبیت(ع)
ماجرای خواستگاری را مغایر با مقام پیامبر اسلام(ص) قلمداد کردهاند که با آن اخلاق پسندیده، به خاطر امری حلال، چنان عصبانی شود که درحالیکه ردایش بر زمین کشیده میشد، وارد مسجد شده و در بالای منبر اعلام کند علی(ع) باید دختر مرا طلاق دهد.[۹۶] بعضی گفتهاند که اگر حتی این موضوع حرام بود، نیازی به اعلام آن به این شکل نبود و کافی بود پیامبر تنها به علی اطلاع دهد و او هم بلافاصله اطاعت میکرد.[۹۷] سید مرتضی معتقد است هر کس از تاریخ مطلع باشد، میداند امام علی(ع) در همهحال از رسول خدا(ص) اطاعت کرده و هیچگاه سبب نشد تا به خاطر کاری مورد عتاب او قرار گیرد.[۹۸] برخی این داستان را مغایر با روایات قطعی در عصمت امام علی(ع) از گناه دانستهاند.[۹۹]
بعضی گفتهاند با پذیرش داستان خواستگاری، این سوال پیش میآید که آیا امام علی(ع) به اندازه بنیمغیره، ادب معاشرت با پیامبر اسلام(ص) را نداشت که بخواهد از او اجازه بگیرد؟[۱۰۰] چنانکه این داستان را مغایر با مقام علمی امام دانستهاند که از زشتی جمع بین دختر پیامبر و دختر یک مشرک بیاطلاع بوده است.[۱۰۱] همچنین در تضاد با تقوا و محبت امام علی(ع) نسبت به پیامبر و دخترش تلقی شده است.[۱۰۲] بهصورتکلی، این ماجرا با احادیث متعدد پیامبر در فضیلت امام علی(ع) ناسازگار تلقی شده است.[۱۰۳]
ماجرای خواستگاری را مغایر با ایمان و مقام حضرت زهرا(س) نیز دانستهاند.[۱۰۴] از آنجا که در برخی گزارشها آمده که پیامبر اسلام(ص) اظهار نگرانی میکرد که با این خواستگاری، دخترش در دین خود دچار آزمایش شود.[۱۰۵] همچنین گفته شده بر فرض صحت داستان، شأن حضرت فاطمه(س) بالاتر از آن است که بر خلاف حکم خدا نظر داده و به نزد پیامبر اسلام(ص) شکایت برد.[۱۰۶]
برخی بر این نظرند که ماجرای خواستگاری، اهانت به خدا نیز هست. زیرا ازدواج امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) با نظر خداوند بوده و لذا این پرسش مطرح میشود که آیا خدا نمیدانست که امام بعدها به خواستگاری دختر ابوجهل خواهد رفت؟[۱۰۷] لذا روشنترین دلیل بر دروغین بودن داستان را در این دانستهاند که خداوند کسی را برای فاطمه(س) اختیار نمیکند که سبب آزار او شود.[۱۰۸] همچنین بعضی معتقدند[۱۰۹] چگونه ممکن است پیامبر اسلام(ص) از دختر ابوجهل که مسلمان شده، به عنوان «دختر دشمن خدا» یاد کرده باشد و از سوی دیگر اجازه ندهد اصحابش نسبت به برادر او یعنی عکرمه با همین وصف یعنی «پسر دشمن خدا» یاد کنند؟ با این استدلال که این وصف سبب آزار عکرمه میشود.[۱۱۰]
اشکالات تاریخی
برخی بر این باورند که امکان خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل، به جهت تاریخی ممکن نیست. از آنجا که او تا قبل از فتح مکه، کافر بود[۱۱۱] و بعد از مسلمان شدن با عَتّاب بن اُسَیْد ازدواج کرد.[۱۱۲] عتاب نیز که از طرف پیامبر اسلام(ص) حاکم مکه گردید،[۱۱۳] تا آخر عمر پیامبر، همچنان به امارت این شهر باقی بود.[۱۱۴] لذا اساساً دختر ابوجهل هیچگاه به مدینه نیامده که بخواهد امام از او خواستگاری کند.[۱۱۵] البته برخی گزارشها از حضور حضرت زهرا(س) در جریان فتح مکه حکایت دارد[۱۱۶] و لذا بعضی گفتهاند که ازدواج دختر ابوجهل و عتاب بعد از خواستگاری امام علی(ع) و انصراف وی صورت گرفته است.[۱۱۷] برخی حتی مدعی شدهاند که فاطمه(س) با شنیدن خبر خواستگاری امام، عتاب بن اسید را به خواستگاری دختر ابوجهل فرستاد.[۱۱۸] شماری از محققان، با توجه به جملات کینهتوزانه دختر ابوجهل نسبت به اسلام و رسول خدا(ص) بعد از فتح مکه[۱۱۹] و توهین وی به بلال حبشی در هنگام گفتن اذان،[۱۲۰] اسلام او را ظاهری دانسته و خواستگاری از چنین فردی را توسط امام علی(ع) را رد کردهاند.[۱۲۱]
ایراد دیگر در محتوای داستان خواستگاری را در قانون کلی ایراد شده توسط پیامبر اسلام(ص) دیدهاند که جمع بین دختر رسول خدا و دشمن خدا را در نزد یک نفر ممنوع میشمارد؛ در حالی که عثمان خلیفه سوم، همین کار را انجام داده بود.[۱۲۲] از آنجا که بنا به گزارشهای تاریخی[۱۲۳] وی همزمان بین رقیه از دختران رسول خدا(ص)[یادداشت ۲] با رمله دختر شیبه از دشمنان خدا و کشتهشدگان در جنگ بدر،[۱۲۴] جمع کرده بود. چنانکه همسر دیگر عثمان نیز فاطمه دختر ولید بن عبدشمس[۱۲۵] و نوه دختری ابوجهل[۱۲۶] بود. همچنین عثمان با امالبنین دختر عیینه نیز ازواج نمود[۱۲۷] که پدرش تا مدتی از دشمنان خداوند قلمداد شده است.[۱۲۸]
بنا بر پارهای از گزارشهای تاریخی، پیامبر اسلام(ص) با دختر حیی بن اخطب ازدواج کرد[۱۲۹] که از روسای یهودیان و از دشمنان رسول خدا(ص) بود.[۱۳۰] لذا بعضی گفتهاند چگونه خود پیامبر به مفاد گفتهاش عمل نکرده و با دختر دشمن خدا، ازدواج کرده است.[۱۳۱] جعفر مرتضی معتقد است که ایمان خود فرد مهم است و لذا پیامبر با دختران مسلمانی که پدران مشرک آنها با حالت شرک از دنیا رفته بودند، ازدواج میکرد.[۱۳۲]
از دیگر دلایل رد این داستان را در واکنش پیامبر اسلام(ص) نسبت به سعایت از امام علی(ع) در سریه امام در یمن دانستهاند.[۱۳۳] از آنجا که گفتهشده امام برای خود در بین غنایم، کنیزی را برگزید. سپس یکی از همراهان امام به نزد پیامبر رفت و با تحریک بعضی از صحابه، تلاش کرد تا با بازگویی این خبر، واکنش رسول خدا(ص) را برانگیزد که اتفاقاً پیامبر قاطعانه از امام علی(ع) دفاع کرد.[۱۳۴]
عدم بهرهبرداری از سوی دشمنان امام علی(ع)
بعضی گفتهاند که اگر داستان خواستگاری واقعیت داشت، باید دشمنان امام علی(ع) مانند بنیامیه از این فرصت استفاده میکردند. در حالی که چنین بهرهبرداری از سوی دشمنان امام گزارش نشده است.[۱۳۵] البته برخی مدعیاند که این خبر تا اندازهای شایع بوده که برخی از شعرا همچون مروان بن ابیحفصه (م ۱۸۹ق) که در دشمنی با اهلبیت(ع) شهرت داشت،[۱۳۶] ضمن مدح هارون خلیفه عباسی، به این داستان اشاره و امام را نکوهش کردهاند.[۱۳۷]
اهداف سازندگان و ناقلان داستان خواستگاری
پانویس
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۹۷-۹۸.
- ↑ عابدی، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش.
- ↑ جمالی، روایات خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل در بوته نقد، ۱۴۰۱ش.
- ↑ «اهل تسنن جمله معروف پيامبر(فاطمه بضعة منی و...) در مورد حضرت فاطمه را مربوط به خواستگاری حضرت عل (ع) از...»، مرکز ملی مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۶۳-۶۴.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۷.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۱۴، ص۲۲۹.
- ↑ عابدی، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ رضوانی، «حدیث خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل چرا و چگونه ساخته شد؟»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۱-۱۳۲.
- ↑ عابدی، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۷.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۲۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۰۷-۲۰۸، ج۶، ص۱۲۵-۱۲۶، ج۸، ص۱۹۹؛ ابن حنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۱، ص۲۲۶، ۲۲۷-۲۲۹؛ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۲، ۱۹۰۳-۱۹۰۴.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۱.
- ↑ ترمذی، سنن ترمذی، ۱۴۱۹ق، ج۵، ص۵۱۱.
- ↑ ابن بکار، الاخبار الموفقیات، ۱۴۱۶ق، ص۶۱۸-۶۱۹.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۰۷، ج۶، ص۱۲۵، ج۸، ص۱۹۹.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۶۹.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۶۹.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ ترمذی، سنن ترمذی، ۱۴۱۹ق، ج۵، ص۵۱۱.
- ↑ ابی داوود، سنن ابی داوود، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۸۸۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۰۷-۲۰۸، ج۶، ص۱۲۵-۱۲۶، ج۸، ص۱۹۹.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۰۷-۲۰۸.
- ↑ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۳.
- ↑ ابن حنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۱، ص۲۲۸-۲۲۹.
- ↑ ابی داوود، سنن ابی داوود، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۸۸۵-۸۸۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۱۲۵-۱۲۶.
- ↑ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۳-۱۹۰۴.
- ↑ ابن حنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۱، ص۲۲۶، ۲۲۷-۲۲۸.
- ↑ ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۴۱۲-۴۱۳؛ ابونعیم، معرفة الصحابه، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۵۳.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۹۹.
- ↑ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۲.
- ↑ ابی داوود، سنن ابی داوود، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۸۸۶.
- ↑ ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۴۱۲.
- ↑ نسائی، السنن الکبری، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۴۷.
- ↑ ترمذی، سنن ترمذی، ۱۴۱۹ق، ج۵، ص۵۱۰-۵۱۱.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابه، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۵۳؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۵۹-۱۶۰.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۷۳.
- ↑ ابن حنبل، فضائل الصحابه، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۹۴۴-۹۴۵؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۱۷۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۱۴، ص۲۲۹.
- ↑ ذهنی تهرانی، ترجمه علل الشرایع، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۶۰۵.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۸۵-۱۸۶.
- ↑ ذهنی تهرانی، ترجمه علل الشرایع، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۶۰۵.
- ↑ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۰۲-۱۰۵.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۷۵.
- ↑ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۳-۴۴.
- ↑ طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ق، ج۲، ص ۲۴۸؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۳، ص۳۳۰.
- ↑ «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۷.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ق، ج۱، ص۴.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۶۱، ۶۵.
- ↑ حسینی قزوینی، «خواستگاری از دختر ابوجهل/ازدواج موقت»، موسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر(عج).
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۱؛ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۹۷-۹۸.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۵۸.
- ↑ «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ ابن حجر، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۷، ص۸۶؛ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۶۶.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابه، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۵۲؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۶۲.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۰۸؛ ابن حنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۱، ص۲۲۹؛ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۳.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۲-۷۳.
- ↑ طحاوی، شرح مشکل الآثار، ۱۴۳۱ق، ج۱۲، ص۵۱۵؛ ابن حبان، صحیح ابن حبان، ۱۴۱۴ق، ج۱۵، ص۴۰۷؛ ابن قیم جوزی، حاشیة ابن القیم علی سنن ابی داود، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۵۵.
- ↑ ابن حجر، تهذیب التهذیب، ۱۳۲۵ق، ج۱۰، ص۱۵۱-۱۵۲.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۷.
- ↑ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۲۶۸؛ ابن قانع، معجم الصحابه، ۱۴۲۴ق، ج۳، ص۱۲۳۲، ج۱۴، ص۴۹۵۳؛ ابن حجر، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۹۴.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۷-۱۰۸.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۶۱.
- ↑ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۶۸.
- ↑ ابونعیم، معرفة الصحابة، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۲۵۲؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۸، ص۱۶۱، ۱۶۴.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۱؛ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۹۰۵.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲-۱۳۳.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۷-۱۶۸.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۶۳-۶۴.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۷۳-۸۳.
- ↑ عابدی، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۶۵.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۸۷.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۶.
- ↑ ابن حجر، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۶، ص۲۱۴.
- ↑ حسینی میلانی، خواستگاری ساختگی، ۱۳۸۶ش، ص۹۰-۹۶.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۸.
- ↑ قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۳.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۱۹۹؛ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۲؛ ابی داوود، سنن ابی داوود، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۸۸۶.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۸.
- ↑ ابن حجر، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۷، ص۸۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۱۴، ص۲۲۹؛ قزوینی حائری، الامامة الکبری و الخلافة العظمی، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۵۳.
- ↑ «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۶۵-۶۶.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۰.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۲ق، ج۱۴، ص۲۲۹.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۰-۷۱.
- ↑ «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «خواستگاری علی بن ابیطالب(ع) از دختر ابو جهل!!!»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۱.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۲۰۷-۲۰۸؛ مسلم نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۰۳؛ ابن حنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۳۱، ص۲۲۸-۲۲۹.
- ↑ رضوانی، «حدیث خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل چرا و چگونه ساخته شد؟»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ عابدی، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۹.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۲.
- ↑ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۳، ص۲۷۰-۲۷۱؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۴۱، ص۵۹.
- ↑ خطیب عمری، الروضة الفیحاء فی تواریخ النساء، ۱۴۲۰ق، ص ۲۹۲.
- ↑ ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۵۳۱.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۹۵۹؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۷۳.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۰۲۴؛ ابن قتیبه، المعارف، ۱۹۹۲م، ص ۲۸۳.
- ↑ محسنی، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳-۱۱۴.
- ↑ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۲۹-۸۳۰؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۱۰.
- ↑ ابن اثیر، اسد الغابه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۵۶؛ ابن حجر، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۳۵، ج۸، ص۷۲.
- ↑ ابن حجر، الاصابه، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۵۶.
- ↑ واقدی،المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۴۶؛ مقریزی، امتاع الاسماع، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۳۹۶، ج۱۳، ص۳۸۵.
- ↑ بلاذری،انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۵۶؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۵۴.
- ↑ حسینی قزوینی، «پاسخ به شبهه ازدواج حضرت علی(ع) با دختر ابوجهل»، موسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر(عج).
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۱.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۳۹-۴۰؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۰-۴۲۱.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، بیتا، ج۱، ص۶۲۵، ۶۳۹؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۱۴۸.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۴۹۸، ۶۰۱؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۰.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۵، ص۱۱۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۶۰۱.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۴۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۴۹۸، ۵۷۵، ۵۹۳، ۶۰۱؛ طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۴۲۰-۴۲۱.
- ↑ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۲۴۹-۱۲۵۱.
- ↑ ابن حبیب، المحبر، بیتا، ص ۹۰؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، بیتا، ج۲، ص۵۶.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویه، بیتا، ج۲، ص۲۴؛ واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۴۵۵.
- ↑ عابدی، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۷۱.
- ↑ مرتضی عاملی، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، ۱۴۳۰ق، ج۳، ص۶۵-۶۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۶۰-۱۶۱؛ نسائی، السنن الکبری، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۳۵-۱۳۶.
- ↑ سید مرتضی، تنزیه الانبیاء،۱۳۷۷ش، ص ۱۶۹.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۱۳، ص۱۴۴؛ ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ۱۴۱۵ق، ج۵۷، ص۲۸۷.
- ↑ ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۶۵.
یادداشت
- ↑ در مورد نام او اختلاف است. برخی منابع از او با نام «جویریه» (واقدی، المغازی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۴۶؛ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۲۰۶) و بعضی با نام «عوراء» (ابن حنبل، فضائل الصحابه، ۱۴۳۰ق، ج۲، ص۹۴۶؛ ابن حجر، فتح الباری، ۱۳۷۹ق، ج۷، ص۸۶) و یا «جمیله» (ابن اثیر، اسد الغابه، ۱۴۰۹ق، ج۶، ص۵۳) یاد کردهاند.
- ↑ برخی بر این باورند که رقیه و ام کلثوم دخترخواندههای پیامبر اسلام(ص) بودهاند. (مرتضی عاملی، بنات النبی(ص) ام ربائبه، ۱۴۱۳ق، ص۱۱۳-۱۱۴)
منابع
- قرآن کریم.
- ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابن اثیر، عزالدین علی بن محمد، اسد الغابة فی معرفة الصحابه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ق.
- ابن اثیر، عزالدین علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- ابن بکار، زبیر، الاخبار الموفقیات، تحقیق سامی مکی العانی، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۶ق.
- ابن حبان، محمد بن احمد، صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان، تحقیق شعیب الارنووط، بیروت، موسسة الرساله، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- ابن حبیب، محمد بن حبیب بن امیه، المحبر، تحقیق ایلزة لیختن شتیتر، بیروت، دار الآفاق الجدیده، بیتا.
- ابن حجر، احمد بن علی بن حجر عسقلانی، الاصابة فی تمییز الصحابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- ابن حجر، احمد بن علی بن حجر عسقلانی، تهذیب التهذیب، بیروت، دار صادر، ۱۳۲۵ق.
- ابن حجر، احمد بن علی بن حجر عسقلانی، فتح الباری، تحقیق محمد فواد عبدالباقی و محبالدین الخطیب، بیروت، دار المعرفه، ۱۳۷۹ق.
- ابن حنبل، احمد بن محمد، فضائل الصحابه، تحقیق وصیالله بن محمد عباس، قاهره، دار ابن الجوزی، چاپ چهارم، ۱۴۳۰ق.
- ابن حنبل، احمد بن محمد، مسند احمد، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن ترکی و دیگران، بیروت، موسسة الرساله، ۱۴۱۶ق.
- ابن سعد، محمد بن سعد بن منیع، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۰ق.
- ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق علی محمد البجاوی، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۲ق.
- ابن عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.
- ابن قانع، عبدالباقی، معجم الصحابه، تحقیق خلیل ابراهیم قوتلای، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۴ق.
- ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، تحقیق ثروت عکاشة، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، چاپ دوم، ۱۹۹۲م.
- ابن قیم جوزی، محمد بن ابیبکر، حاشیة ابن القیم علی سنن ابی داود، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ دوم، ۱۴۱۵ق.
- ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، تحقیق بشار عواد معروف، بیروت، دار الجیل، ۱۴۱۸ق.
- ابن هشام، عبدالملک بن هشام حمیری، السیرة النبویه، تحقیق مصطفی السقا و ابراهیم الابیاری و عبد الحفیظ شلبی، بیروت، دار المعرفة، بیتا.
- ابو نعیم، احمد بن عبدالله، معرفة الصحابه، تحقیق محمدحسن اسماعیل شافعی و مسعد عبدالحمید سعدنی، بیروت، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۲ق.
- ابی داوود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داوود، تحقیق سید ابراهیم، قاهره، دار الحدیث، ۱۴۲۰ق.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمه(ع)، تحقیق هاشم رسولی محلاتی، تبریز، بنیهاشمی، ۱۳۸۱ق.
- «اهل تسنن جمله معروف پیامبر(فاطمه بضعة منی و...) در مورد حضرت فاطمه را مربوط به خواستگاری حضرت عل (ع) از...»، سایت مرکز ملی مطالعات و پاسخگویی به شبهات حوزه علمیه قم، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، قاهره، وزارة الاوقاف المجلس الأعلی للشئون الإسلامیة و لجنة إحیاء کتب السنه، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- بلاذری، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷ق.
- ترمذی، محمد بن عیسی، سنن ترمذی، تحقیق احمد محمد شاکر، قاهره، دار الحدیث، ۱۴۱۹ق.
- جمالی، یوسف، روایات خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل در بوته نقد، قم، نور المصطفی، ۱۴۰۱ش.
- حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
- حسینی قزوینی، سیدمحمد، «پاسخ به شبهه ازدواج حضرت علی(ع) با دختر ابوجهل»، سایت موسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر(عج)، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- حسینی قزوینی، سیدمحمد، «خواستگاری از دختر ابوجهل/ازدواج موقت»، سایت موسسه تحقیقاتی حضرت ولیعصر(عج)، تاریخ درج مطلب: ۹ فروردین ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- حسینی میلانی، سیدعلی، خواستگاری ساختگی بررسی و نقد داستان خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل، قم، مرکز حقایق اسلامی، ۱۳۸۶ش.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد او مدینة السلام، تحقیق مصطفی عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۷ق.
- خطیب عمری، یاسین، الروضة الفیحاء فی تواریخ النساء، تحقیق حسام ریاض عبدالحکیم، بیروت، موسسة الکتب الثقافیه، ۱۴۲۰ق.
- «خواستگاری علی بن ابیطالب(ع) از دختر ابو جهل!!!»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتالله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- ذهبی، شمسالدین محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- ذهنی تهرانی، محمدجواد، ترجمه علل الشرایع، قم، انتشارات مومنین، ۱۳۸۹ش.
- رضوانی، علی اصغر، «حدیث خواستگاری امام علی(ع) از دختر ابوجهل چرا و چگونه ساخته شد؟»، سایت خبرگزاری بین المللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- سید مرتضی، علی بن حسین، تنزیه الانبیاء، قم، دار الشریف الرضی، ۱۳۷۷ش.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه، علل الشرایع، قم، کتابفروشی داوری، ۱۳۸۵ش.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبری آملی، عمادالدین محمد بن ابوالقاسم، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف، المکتبة الحیدریه، چاپ دوم، ۱۳۸۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طحاوی، احمد بن محمد، شرح مشکل الآثار، تحقیق شعیب الارنووط، دمشق، دار الرسالة العاملیه، چاپ سوم، ۱۴۳۱ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الامالی، تحقیق موسسة البعثه، قم، دار الثقافه، ۱۴۱۴ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تحقیق حسن الموسوی خرسان، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- عابدی، احمد، «ماجرای خواستگاری امیرالمؤمنین از دختر ابوجهل/چه کسانی مورد غضب صدیقه طاهره (س) بودند؟»، سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ بهمن ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- قزوینی حائری، محمدحسن، الامامة الکبری و الخلافة العظمی، تحقیق جعفر قزوینی، قم، دار المجتبی، ۱۴۲۷ق.
- «ماجرای خواستگاری حضرت علی(ع) از دختر ابوجهل؛ دروغ یا واقعیت!؟»، سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ آذر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- محسنی، غلامرسول، «خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل»، چاپ شده در مجموعه موسوعه رد شبهات امام علی(ع)، جلد دوم، به کوشش حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارات، قم، سازمان حج و زیارت، ۱۳۹۵ش.
- مرتضی عاملی، جعفر، الصحیح من سیرة الامام علی(ع)، بیروت، المرکز الاسلامی للدراسات، ۱۴۳۰ق.
- مرتضی عاملی، جعفر، بنات النبی(ص) ام ربائبه، بیجا، مرکز الجواد للتحقیق و النشر، ۱۴۱۳ق.
- مسلم نیشابوری، ابوالحسین بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمد فواد عبدالباقی، قاهره، دار الحدیث، ۱۴۱۲ق.
- مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تحقیق موسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، تحقیق محمد عبدالحمید النمیسی، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۲۰ق.
- نسائی، احمد بن علی، السنن الکبری، تحقیق عبد الغفار سلیمان بنداری و دیگران، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
- واقدی، محمد بن عمر، المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، موسسة الاعلمی، چاپ سوم، ۱۴۰۹ق.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، بیروت، دار صادر، بیتا.