سوره ضحی

سوره ضحی

شماره سوره	۹۳
جزء	۳۰
نزول
ترتیب نزول	۱۱
مکی/مدنی	مکی
اطلاعات آماری
تعداد آیات	۱۱
تعداد کلمات	۴۰
تعداد حروف	۱۶۵
لیل سوره لیل ضحی شرح سوره شرح

سوره ضُحیٰ یا والضحیٰ نود و سومین سوره و از سوره‌های مکی قرآن است که در جزء سی‌ام جای دارد. نام این سوره از واژه «ضحی» به معنای روز و روشنایی گرفته شده است که خداوند در آیه نخست به آن سوگند یاد می‌کند. این سوره ۱۱ آیه دارد و در ترتیب نزول، یازدهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) دانسته شده است.

سوره ضحی با دو سوگند آغاز می‌شود و بر رها نکردن پیامبر(ص) از سوی خداوند و وعده عطای الهی به او تا رسیدن به خشنودی تأکید می‌کند. در گزارش‌های شأن نزول آمده است که پس از مدتی توقف نزول وحی و نسبت دادن این واقعه به رها شدن پیامبر(ص) از سوی خدا، این سوره نازل شد. در پایان سوره، پیامبر(ص) به نیکی با یتیمان و نیازمندان و بازگویی نعمت‌های الهی فرمان داده می‌شود. مفسران برای یتیم بودن پیامبر(ص) دو معنا ذکر کرده‌اند: فقدان پدر و بی‌نظیری در شرافت و فضیلت.

در فقه شیعه، بنابر نظر مشهور فقیهان، سوره ضحی باید در نماز همراه با سوره انشراح خوانده شود و هر دو سوره بسم الله الرحمن الرحیم جداگانه دارند. در روایتی منسوب به پیامبر(ص)، برای قرائت سوره ضحی، شفاعت در قیامت و پاداشی ده‌برابر شمار یتیمان و سائلان ذکر شده است.

معرفی

نام سوره ضحی یا والضحیٰ از واژه «ضحی» به معنای روز و روشنایی گرفته شده است؛ خداوند در آغاز این سوره به ضحی سوگند یاد می‌کند. سوره ضحی مکی و در ترتیب نزول، یازدهمین سوره نازل‌شده بر پیامبر(ص) است. این سوره در چینش کنونی مُصحَف، نود و سومین سوره قرآن و در جزء سی‌ام است. علامه طباطبایی مکی یا مدنی بودن سوره را محتمل دانسته است.

این سوره ۱۱ آیه، ۴۰ کلمه و ۱۶۵ حرف دارد و از سوره‌های مُفصَّلات است. سوره ضحی یکی از چهارده سوره‌ای دانسته شده است که یک‌جا بر پیامبر(ص) نازل شده‌اند.

محتوای سوره ضحی و تفسیر آیه عطای الهی و شفاعت پیامبر(ص)

سوره ضحی با دو سوگند آغاز می‌شود و بر رها نکردن پیامبر(ص) از سوی خدا و اعطای نعمت به او تا رسیدن به خشنودی تأکید می‌کند. سپس حمایت خداوند از پیامبر(ص) در مراحل دشوار زندگی‌اش را یادآور می‌شود و در پایان، او را به نیکی با یتیمان و مستمندان و بازگویی نعمت‌های الهی فرمان می‌دهد.

حَرب بن شُریح بصری، از راویان حدیث، روایت کرده است که از امام محمد باقر(ع) درباره امیدبخش‌ترین آیه قرآن پرسید. امام با اشاره به آیه «وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى» فرمود که اهل‌بیت(ع) این آیه را امیدبخش‌ترین آیه می‌دانند. ایشان سه بار تأکید کرد که مقصود از عطای الهی در این آیه، شفاعت پیامبر(ص) است.

شأن نزول

در گزارش شأن نزول سوره ضحی آمده است که مدتی وحی بر پیامبر(ص) نازل نشد و برخی از دشمنان این واقعه را به رها شدن پیامبر(ص) از سوی خدا نسبت دادند. پس از آن، سوره ضحی نازل شد و پیامبر را شاد کرد. برخی از مفسران شیعه و اهل‌سنت در شأن نزول آیه پنجم سوره، روایتی درباره فاطمه(س) نقل کرده‌اند: پیامبر(ص) دخترش را در حالی دید که عبایی از پوست شتر بر تن داشت، فرزندانش را شیر می‌داد و با دست آرد تهیه می‌کرد. پیامبر (ص)گریست و به او گفت: «دخترم! تلخی دنیا را در برابر شیرینی و نعمت‌های آخرت تحمل کن». در پی این واقعه، آیه پنجم سوره ضحی نازل شد: «وَلَسَوْفَ یعْطِیكَ رَبُّكَ فَتَرْضَی»؛ «و به‌زودی پروردگارت بخششی به تو خواهد داد تا خشنود شوی».

یتیم بودن پیامبر

در مجمع‌ البیان و المیزان، دو معنا برای یتیم بودن پیامبر(ص) ذکر کرده‌اند. معنای نخست، فقدان پدر است. پیامبر(ص) بنابر نقلی، پیش از ولادت یا اندکی پس از آن پدرش عبدالله بن عبدالمطلب را از دست داد. مادرش آمنه نیز در دو سالگی و پدربزرگش عبدالمطلب در هشت سالگی او درگذشتند. معنای دوم، بی‌نظیر بودن است؛ چنان‌که به گوهر بی‌همتا «دُرّ یتیم» گفته می‌شود. بر این اساس، رسالت پیامبر(ص) نشان‌دهنده بی‌نظیری او در شرافت و فضیلت است.

قرائت در نماز

در فقه شیعه، بنابر نظر مشهور فقیهان، قرائت سوره انشراح به‌تنهایی پس از حمد در نماز واجب کافی نیست و باید همراه با سوره ضحی خوانده شود. خواندن این دو سوره مستلزم قرائت دو بسم‌الله جداگانه، در آغاز هر سوره، است. این حکم به ارتباط معنایی دو سوره و روایاتی مستند است که قرائت هر دو را در نماز از سوی امام(ع) گزارش کرده‌اند.

فضیلت و خواص

مقالهٔ اصلی: فضائل سور

در روایتی منسوب به پیامبر(ص)، برای قرائت سوره والضحی، وجوب شفاعت قاری در روز قیامت بر پیامبر(ص) و ثوابی ده‌برابر شمار سائلان و یتیمان ذکر شده است. در روایتی از امام صادق(ع) نیز آمده است که قرائت مکرر سوره‌های والضحی، واللیل، انشراح و شمس در شب یا روز، موجب شهادت اعضای بدن و دارایی‌های فرد به سود او در روز قیامت می‌شود.

محتوای سوره ضحی
حمایت خدا از پیامبر اکرم(ص) در انجام وظایف رسالت مطلب سوم؛ آیه۹-۱۱ عوامل مؤثر در استمرار حمایت خدا از پیامبر اکرم مطلب دوم؛ آیه ۶-۸ انواع حمایت‌های خدا از پیامبر اکرم مطلب اول؛ آیه ۱-۵ حمایت خدا از پیامبر در دنیا و آخرت عامل اول؛ آیه۹ رعایت حقوق یتیمان حمایت عاطفی؛ آیه ۶ سرپرستی پیامبر در دوران یتیمی نکته اول؛ آیه ۱-۳ خداوند هیچ‌گاه پیامبر را به حال خود رها نمی‌کند عامل دوم؛ آیه۱۰ رفتار محترمانه با نیازمندان حمایت دینی؛ آیه ۷ هدایت پیامبر به توحید و احکام دین نکته دوم؛ آیه۴ خدا در دنیا و آخرت از پیامبر حمایت می‌کند عامل سوم؛ آیه۱۱ بازگوکردن و شکر نعمت‌های خدا حمایت اجتماعی؛ آیه۸ بی‌نیاز کردن پیامبر از دیگران نکته سوم؛ آیه۵ خداوند در آینده نیز به پیامبر لطف می‌کند

متن و ترجمه سوره ضحی

متنمتن / ترجمهترجمه

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿وَالضُّحَى ۝١ وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى ۝٢ مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى ۝٣ وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى ۝٤ وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى ۝٥ أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى ۝٦ وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى ۝٧ وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى ۝٨ فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ ۝٩ وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ ۝١٠ وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ ۝١١﴾

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

﴿وَالضُّحَى ۝١﴾

﴿سوگند به روشنایی روز ۝١﴾

﴿وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى ۝٢﴾

﴿سوگند به شب چون آرام گیرد ۝٢﴾

﴿مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى ۝٣﴾

﴿[که] پروردگارت تو را وانگذاشته و دشمن نداشته است ۝٣﴾

﴿وَلَلْآخِرَةُ خَيْرٌ لَكَ مِنَ الْأُولَى ۝٤﴾

﴿و قطعا آخرت برای تو از دنیا نیکوتر خواهد بود ۝٤﴾

﴿وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى ۝٥﴾

﴿و بزودی پروردگارت تو را عطا خواهد داد تا خرسند گردی ۝٥﴾

﴿أَلَمْ يَجِدْكَ يَتِيمًا فَآوَى ۝٦﴾

﴿مگر نه تو را یتیم یافت پس پناه داد ۝٦﴾

﴿وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدَى ۝٧﴾

﴿و تو را سرگشته یافت پس هدایت کرد ۝٧﴾

﴿وَوَجَدَكَ عَائِلًا فَأَغْنَى ۝٨﴾

﴿و تو را تنگدست‌یافت و بی‌نیاز گردانید ۝٨﴾

﴿فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلَا تَقْهَرْ ۝٩﴾

﴿و اما [تو نیز به پاس نعمت ما] یتیم را میازار ۝٩﴾

﴿وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ ۝١٠﴾

﴿و گدا را مران ۝١٠﴾

﴿وَأَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ ۝١١﴾

﴿و از نعمت پروردگار خویش [با مردم] سخن گوی ۝١١﴾

﴿سوگند به روشنایی روز ۝١ سوگند به شب چون آرام گیرد ۝٢ [که] پروردگارت تو را وانگذاشته و دشمن نداشته است ۝٣ و قطعا آخرت برای تو از دنیا نیکوتر خواهد بود ۝٤ و بزودی پروردگارت تو را عطا خواهد داد تا خرسند گردی ۝٥ مگر نه تو را یتیم یافت پس پناه داد ۝٦ و تو را سرگشته یافت پس هدایت کرد ۝٧ و تو را تنگدست‌یافت و بی‌نیاز گردانید ۝٨ و اما [تو نیز به پاس نعمت ما] یتیم را میازار ۝٩ و گدا را مران ۝١٠ و از نعمت پروردگار خویش [با مردم] سخن گوی ۝١١﴾

سوره پیشین: سوره لیل	سوره ضحی سوره‌های مکی • سوره‌های مدنی	سوره پسین: سوره شرح
۱.فاتحه ۲.بقره ۳.آل‌عمران ۴.نساء ۵.مائده ۶.انعام ۷.اعراف ۸.انفال ۹.توبه ۱۰.یونس ۱۱.هود ۱۲.یوسف ۱۳.رعد ۱۴.ابراهیم ۱۵.حجر ۱۶.نحل ۱۷.اسراء ۱۸.کهف ۱۹.مریم ۲۰.طه ۲۱.انبیاء ۲۲.حج ۲۳.مؤمنون ۲۴.نور ۲۵.فرقان ۲۶.شعراء ۲۷.نمل ۲۸.قصص ۲۹.عنکبوت ۳۰.روم ۳۱.لقمان ۳۲.سجده ۳۳.احزاب ۳۴.سبأ ۳۵.فاطر ۳۶.یس ۳۷.صافات ۳۸.ص ۳۹.زمر ۴۰.غافر ۴۱.فصلت ۴۲.شوری ۴۳.زخرف ۴۴.دخان ۴۵.جاثیه ۴۶.احقاف ۴۷.محمد ۴۸.فتح ۴۹.حجرات ۵۰.ق ۵۱.ذاریات ۵۲.طور ۵۳.نجم ۵۴.قمر ۵۵.الرحمن ۵۶.واقعه ۵۷.حدید ۵۸.مجادله ۵۹.حشر ۶۰.ممتحنه ۶۱.صف ۶۲.جمعه ۶۳.منافقون ۶۴.تغابن ۶۵.طلاق ۶۶.تحریم ۶۷.ملک ۶۸.قلم ۶۹.حاقه ۷۰.معارج ۷۱.نوح ۷۲.جن ۷۳.مزمل ۷۴.مدثر ۷۵.قیامه ۷۶.انسان ۷۷.مرسلات ۷۸.نبأ ۷۹.نازعات ۸۰.عبس ۸۱.تکویر ۸۲.انفطار ۸۳.مطففین ۸۴.انشقاق ۸۵.بروج ۸۶.طارق ۸۷.اعلی ۸۸.غاشیه ۸۹.فجر ۹۰.بلد ۹۱.شمس ۹۲.لیل ۹۳.ضحی ۹۴.شرح ۹۵.تین ۹۶.علق ۹۷.قدر ۹۸.بینه ۹۹.زلزله ۱۰۰.عادیات ۱۰۱.قارعه ۱۰۲.تکاثر ۱۰۳.عصر ۱۰۴.همزه ۱۰۵.فیل ۱۰۶.قریش ۱۰۷.ماعون ۱۰۸.کوثر ۱۰۹.کافرون ۱۱۰.نصر ۱۱۱.مسد ۱۱۲.اخلاص ۱۱۳.فلق ۱۱۴.ناس

پیوند به بیرون

• قرائت سوره والضحی
• تلاوت مجلسی مشهور عبدالباسط