عصر غیبت
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
عصر غیبت در باور شیعه دوازدهامامی، به دورهای از زندگی امام مهدی(عج) گفته میشود که از دیدگان عموم پنهان است. این دوران که در روایتهای پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) نیز پیشبینی شده بود، به دو مرحله تقسیم میشود: غیبت صغرا که در آن امام بهوسیلۀ نواب اربعه با شیعیان در ارتباط بود و غیبت کبرا که از سال ۳۲۹ق آغاز شده و تا زمان ظهور ادامه خواهد داشت.
از منظر روایات، عصر غیبت سختترین دوران برای دینداری است؛ چراکه مؤمنان با افزایش سختیها، تفرقههای داخلی، دگرگونی ارزشهای اخلاقی و تشخیص دشوار حق از باطل مواجهاند. در این میان، کارکرد امام زمان به هدایت ظاهری محدود نیست و ولایت باطنی بر روح و جان مردم دارد. با آغاز غیبت کبرا، نیابت خاصه پایان یافته و نیابت عامه فقها آغاز میشود که عهدهدار وظایف شرعی میگردند.
تکالیف شیعیان در این عصر شامل شناخت عمیق امام، انتظار فرج و دعا برای سلامتی امام مهدی(عج) است. همچنین درباره وظیفه سیاسی، دیدگاههای متفاوتی از سکون تا نظریه ولایت فقیه مطرح شده است. پایان این دوران با گسترش ظلم و فتنه در جهان همراه خواهد بود و با نشانههایی مانند خروج سفیانی و ندای آسمانی پایان مییابد. در روایات، از تعیین زمان دقیق ظهور نهی شده است. این دوران بخش مهمی از مفهوم آخرالزمان در اندیشه شیعی محسوب میشود؛ آخرالزمانی که با وقایعی همچون نزول حضرت عیسی(ع) و رجعت به اوج خود میرسد.
مفهوم «دوران غیبت» و جایگاه آن در باورهای شیعی
طبق اعتقادات شیعیان دوازدهامامی، عصر غیبت به معنای دوران پنهان بودن امام مهدی(عج) از دیدگان عموم است که از سال ۲۵۵ق آغاز شده است.[۱] به گفته پژوهشگران در روایاتی از پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) شکلگیری این دوران پیشبینی شده است.[۲] بر این اساس گفته شده که در روایات شیعه، غیبت بهعنوان سنت الهی در میان امتهای پیشین یاد شده است و پیامبرانی مانند حضرت محمد(ص)، موسی(ع) و یوسف(ع) نیز برای مدتی از انظار مردم پنهان شدند.[۳]
دو دوران غیبت
بر اساس منابع شیعه، دوران غیبت امام مهدی(عج) به دو دوره تقسیم میشود: غیبت صُغرا (کوتاهمدت) و غیبت کُبرا (طولانیمدت).[۴] به گفته علامه طباطبایی، غیبت صغری از سال ۲۶۰ق تا ۳۲۹ق به طول انجامید که در این دوره، امام زمان بهوسیله نُوّاب اَربَعه، چهار نماینده خاص امام مهدی(عج)، یا برخی دیدارهای خصوصیِ گزارششده، با شیعیان در ارتباط بود.[۵]
دومین مرحله غیبت که از سال ۳۲۹ق با درگذشت علی بن محمد سَمُری، آخرین فرد از نواب اربعه آغاز شد و طبق توقیعی که امام مهدی به او داد تا ظهور ادامه دارد.[۶] در این دوره، ارتباط ظاهری با امام قطع و فرد خاصی به عنوان نایب منصوب نشد.[۷] علت نامگذاری آن به غیبت کبرا، طولانیبودن مدت و عدم امکان ارتباط مستقیم با امام است.[۸]
ریشههای تاریخی مفهوم غیبت
به گفتۀ سعید امیرارجمند، جامعهشناس و تاریخدان، مفهوم دوران غیبت و ظهور منجی پنهان در ادبیات آخرالزمانی ادیان ابراهیمی سابقه دارد.[۹] ادعا شده که همه در این نکته مشترکند که انسانی نجاتبخش خواهد آمد و آنان را از ستم رها کرده و جامعهای پر از عدل و داد به وجود خواهد آورد.[۱۰] طبق گفتۀ تاریخدانان این مفهوم غیبت در پیش از دوران واقعی غیبت نیز در میان برخی فرقههای شیعه همچون کیسانیّه و واقفیّه رواج داشته است.[۱۱]
ویژگیهای دوران غیبت
از منظر احادیث، مؤمنان در دوران غیبت با چالشهای متعددی از جمله افزایش سختیها، تفرقههای داخلی و تغییر هنجارهای اخلاقی روبهرو هستند که تنها با تمسک به اهلبیت(ع) و صبر و تقوا میتوانند از آنها عبور کنند.
دشواری دینداری
در روایات اسلامی، دوران غیبت سختترین دوره برای دینداری معرفی شده است؛ چنانکه در برخی روایات دینداری در این عصر به تراشیدن درخت خاردار در شب ظلمانی و گرفتن آتش در کف دست تشبیه شده است.[۱۲] در برابر این سختیها، معصومان دو راهبرد اساسی «تقوا» و «تمسک به دین» را ارائه دادهاند؛ چراکه در زمان غیبت، تمسک به دین حق بدون تقوایِ صبرآفرین ممکن نیست.[۱۳] طبق روایات در این دوران گروهی از مسلمانان مرتد میشوند؛[۱۴] اما کسانی که از آموزههای اهلبیت(ع) پیروی کنند از این مسئله در امان میمانند.[۱۵]
افزایش سختیها
طبق دیدگاه برخی پژوهشگران، در دوران غیبت با قحطیها، فقر و کاهش نعمتها، منتظران واقعی آزموده میشوند تا وابستگی به دنیا در آنان از بین برود.[۱۶] همچنین تحلیل و تشخیص حق در دوران غیبت به شدت سخت میشود.[۱۷] علاوه بر اینها این پژوهشگران معتقدند که در دوران غیبت ارزشهای اخلاقی دگرگون میشوند، بهگونهای که منکر به جای معروف نشسته و گناهکاران سرزنش نمیشوند.[۱۸] طبق آموزههای شیعی، خداوند با آزمونهای الهی پیاپی و سخت، به مرور زمان، مؤمنان خالص را از ناخالصها جدا میکند، همانگونه که در داستان حضرت نوح(ع) پس از ده بار امتحان، تنها عدهای اندک بر ایمان خود استوار ماندند و نجات یافتند.[۱۹]
تفرقه
یکی دیگر از ویژگیهای دوران غیبت تفرقه در میان شیعیان است. به گفتۀ پژوهشگران، دوری شیعیان از قدرت سیاسی یکی از دلایل مهم ایجاد تفرقه در درون شیعه بود.[۲۰] همچنین پیدایش علم کلام و برداشتهای ظاهری و باطنی از قرآن و حدیث، گرچه باعث رشد علم و پویایی اندیشه شیعی شد، اما از سوی دیگر باعث تفرقه در میان شیعیان گردید.[۲۱] همچنین اندیشه الوهیت و غلو نسبت به امامان نیز زمینه دیگری برای ایجاد فرقهها بود.[۲۲] بر این اساس پس از شهادت امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۶۰ق، بیشتر شیعیان از وجود فرزند او بیخبر بودند. این امر باعث سرگردانی و انشعابات متعددی در میان شیعیان شد.[۲۳] در نهایت، با رهبری عثمان بن سعید عمری و حمایت خاندان نوبختی و برخی از نزدیکان امام عسکری (مانند مادر و عمه امام عسکری) جریان اصلی شیعه امامت امام مهدی(ع) را پذیرفت.[۲۴]
جایگاه امام زمان(عج) و فقیهان در عصر غیبت
به گفتۀ علامه طباطبایی، امام زمان(ع) در دوران غیبت کبرا برخی از وظایف امامت خود را انجام میدهد. وظیفه امام محدود به هدایت ظاهری نیست، بلکه شامل ولایت و رهبری باطنی و معنوی نیز میشود و امام از راه باطن بر جان و روح مردم اشراف دارد و آنان را هدایت میکند.[۲۵] در روایات شیعه، امام در دوران غیبت به خورشید پشت ابر تشبیه شده است؛ همچنان که مردم از نور خورشید بهره میبرند، از وجود امام نیز در عصر غیبت بهرهمند میشوند.[۲۶]
همچنین با آغاز غیبت کبرا، دوران نیابت خاصه پایان یافت و نیابت عامۀ فقها آغاز شد.[۲۷] نیابت عامه به معنای جانشینی عموم فقیهان جامعالشرایط به جای امام معصوم(ع) است که بر اساس احادیث، عهدهدار وظایف و اختیارات شرعی میشوند.[۲۸] در توقیع حضرت مهدی(عج) به اسحاق بن یعقوب، شیعیان برای رخدادهای پیشرو به راویان حدیث اهلبیت(ع) ارجاع داده شدهاند. در این توقیع آمده است: «آنان حجت من بر شمایند و من، حجت خدا بر آنانم».[۲۹]
تکالیف شیعیان
به گفتۀ سید محمدتقی موسوی اصفهانی در کتاب مِکیالُ المَکارم، شیعیان در عصر غیبت وظایف متعددی بر عهده دارند.[۳۰] طبق روایات شیعه شناخت عمیق (معرفت) نسبت به امام زمان(ع) از مهمترین وظایف شیعیان در این دوران است.[۳۱] همچنین امامان معصوم(ع) پیروان خود را سفارش کردهاند که در عصر غیبت برای شناخت ژرف و ایمنی از لغزش به خدا پناه آورند.[۳۲] همچنین مسئلۀ انتظار فرج (به معنای منتظر ظهور امام زمان بودن) برترین عبادات شمرده شده است[۳۳] و پاداشهای متعددی برای آن گفته شده است.[۳۴]
آداب رفتاری خاص دوران غیبت
علاوه بر این در روایات شیعه، آدابی برای دوران غیبت ذکر شده که مخصوص امام زمان است، از جمله اینکه از نظر فقیهان در عصر غیبت، بنابر احتیاط، نباید نام مخصوص حضرت (م ح م د) را در اجتماعات بر زبان آورد و بهتر است از القابی مانند قائم، مهدی و صاحبالامر استفاده شود.[۳۵] همچنین ایستادن به هنگام شنیدن نام امام زمان(ع) از جمله آدابی است که در روایات به آن اشاره شده است.[۳۶] دعا برای سلامتی امام، تبلیغ فضائل امام، تسلیمبودن در برابر ظهور، تعییننکردن وقت ظهور، بزرگداشت اماکن منسوب، توسل و طلب شفاعت، دعوت مردم به سوی آن حضرت، و انجام اعمال مستحبی به نیابت از امام از دیگر وظایف شیعیان در این دوران توصیف شده است.[۳۷]
وظیفۀ سیاسی شیعیان در دوران غیبت
گروهی از شیعیان با استناد به برخی روایات که گسترش ظلم را مقدمه ظهور دانسته یا قیامها را محکوم به شکست میدانند، بر وظیفه سکون در عصر غیبت تأکید کردهاند.[۳۸] اینان به دو دسته از روایات تمسک میجویند: روایاتی که گسترش ظلم و فساد را مقدمه ظهور میدانند. روایاتی که قیام شیعیان در عصر غیبت را محکوم به شکست میشمارند.[۳۹] در مقابل برخی دیگر از عالمان شیعه معتقدند که روایات ناهی از قیام، ناظر به قیامهایی است که به نام مهدی(ع) انجام میشود یا با عدم فراهم بودن شرایط، به شکست منجر میگردد.[۴۰] این روایات با روایات امر به معروف و نهی از منکر و سیره امامان شیعه قابل جمع است.[۴۱]
در مقابل این دیدگاه نظر افرادی همچون امام خمینی قرار دارد که معتقدند علم فقیهان به قانون و عدالت میتواند مبنای تشکیل حکومت باشد.[۴۲] بر اساس فتوای امام خمینی، حاکم اسلامی حق وضع مقررات و مجازاتهای بازدارنده را برای حفظ مصالح عمومی دارد که این مجازاتها از تعزیرات شرعی متمایز است.[۴۳] از نظر امام خمینی، اساسِ ولایت داشتنِ فقیه جامع الشرایط بر مردم، مشروط به آرای اکثریت نیست؛ اما تشکیل حکومت عملاً به آرای اکثریت مسلمین بستگی دارد که در صدر اسلام از آن به بیعت تعبیر میشده است.[۴۴]
دیدار با امام زمان در عصر غیبت
عالمان شیعه درباره امکان ملاقات با امام زمان در دوران غیبت کبرا اتفاق نظر ندارند.[۴۵] به گفتۀ محققان، گروهی (مانند فیض کاشانی و کاشف الغطاء) بر این باورند که در زمان غیبت کبرا امکان ملاقات با امام زمان وجود ندارد.[۴۶] شیخ مفید نیز معتقد است که در غیبت کبرا تنها دوستان مورد اعتماد امام که وظیفهشان خدمت به او است، قادر به دیدار اویند.[۴۷] به گفتۀ یکی از محققان، گزارشهای معتبر از ملاقات با امام زمان(عج) بسیار نادر، کوتاه، همراه با اضطرار و مشقت، و اغلب بدون شناخت امام بوده است و ملاقاتکنندگان نیز از افشای آن خودداری میکردند؛ ازاینرو، بسیاری از ادعاهای دیدار با امام زمان(عج) با این ویژگیها همخوانی ندارد و معتبر نیست.[۴۸] گروهی دیگر از عالمان شیعه مانند سید مرتضی، شیخ طوسی و محدث نوری ارتباط با امام زمان در غیبت کبرا را ممکن میدانند.[۴۹]
پایان دوران غیبت
در روایات شیعه، در پایان دوران غیبت ظلم و فتنه در جهان گسترش مییابد.[۵۰] دشمنانی مانند سفیانی و ناصبیان در عراق و سایر مناطق اسلامی قیام میکنند.[۵۱] همچنین جبرئیل در آسمان ندایی میدهد که همگان آن را میشنوند و فردی به نام یمانی از یمن قیام کرده و مردم را به سوی امام مهدی(ع) دعوت میکند و فردی از نسل امام حسین(ع) مشهور به نفس زکیه در کنار کعبه در حال دعوت به سوی امام زمان(ع) به شهادت میرسد.[۵۲] همچنین نشانههایی غیرحتمی برای ظهور امام زمان ذکر شده که برخی از آنها عبارتاند از: خورشیدگرفتگی در نیمه ماه رمضان، فرو رفتن بخش غربی مسجد جامع دمشق، ویرانی بصره و به اهتزاز درآمدن پرچمهای سیاه از خراسان.[۵۳]
زمان پایان دوران غیبت
در روایات شیعه، نهتنها به تاریخ دقیق پایان دوران غیبت و آغاز دوران ظهور اشاره نشده، بلکه تعیین تاریخ دقیق آن تکذیب شده است.[۵۴] امام رضا(ع) از پیامبر(ص) نقل میکند که زمان ظهور مانند قیامت است که کسی جز خداوند آن را نمیداند.[۵۵] با این حال، در پارۀ روایات به برخی ویژگیهای زمانی مانند ظهور پس از ناامیدی شیعیان اشاره شده است.[۵۶]
حوادث پس از دوران غیبت
بر مبنای روایتهای شیعی، امام زمان(عج) پس از ظهور، در کنار کعبه پرچم خود را میافرازد و در میان رکن و مقام (رکن یمانی و مقام ابراهیم) از یاران خود بیعت میگیرد.[۵۷] آنگاه بیعت عمومی میگیرد و هنگامی که شمار یارانش به ۱۰,۰۰۰ تن رسید، قیام خود را آغاز میکند.[۵۸] هدف این قیام عبارتاند از مبارزه با ظلم و فساد و ریشهکن کردن آن به گونهای که زنا، شرابخواری و ربا برچیده شود،[۵۹] برقراری عدالت و مساوات و تقسیم یکسان اموال،[۶۰] برقراری امنیت برای جان، مال و حیثیت مردم،[۶۱] تکامل عقول و گسترش علم و دانش.[۶۲]
رابطه دوران غیبت با مفهوم آخرالزمان
واژه آخرالزمان در احادیث شیعه، گاهی به معنای مدتزمان بین بعثت پیامبر(ص) تا وقوع قیامت و گاهی به معنای دوران منتهی به ظهور امام زمان(عج) و دوران پس از آن اشاره دارد.[۶۳] در روایات اسلامی و شیعی، ویژگیهایی برای آخرالزمان بیان شده است؛ از جمله آزمونهای سخت و فتنهها، ظهور منجی و جدال بین حق و باطل، و همچنین غلبه حق بر باطل و عصر طلایی جهان.[۶۴] در روایات اسلامی برای دوران آخرالزمان، نشانههایی ذکر شده است که پس از تحقق آنها، نوبت به ظهور امام مهدی(عج) میرسد که مهمترین رویداد آخرالزمان است.[۶۵]
طبق روایات اسلامی، یکی از رویدادهای مهم عصر ظهور که در چارچوب آخرالزمان رخ میدهد، نزول حضرت عیسی(ع) از آسمان است.[۶۶] او در فلسطین فرود میآید و پشت سر امام زمان نماز میگزارد و در کشتن دجال یاری میرساند.[۶۷] از رویدادهای بسیار مهم دیگری که پس از ظهور مُنجی انجام میشود، رجعت است؛ یعنی زندهشدن گروهی از صالحان و گروهی از بدکاران.[۶۸]
آثار مکتوب درباره غیبت
برخی کتابهای مهمی که درباره دوران غیبت نوشته شده، عبارتاند از:
- الغیبة نوشته محمد بن ابراهیم نعمانی (تألیف در ۳۴۲ق).[۶۹]
- کمالالدین و تمام النعمه نوشته شیخ صدوق (متوفای ۳۸۱ق).[۷۰]
- الغیبة نوشته شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ق).[۷۱]
- تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم اثر جاسم حسین، با ترجمه فارسی محمدتقی آیتاللهی.[۷۲]
- اربع رسالات فی الغیبة و الفصول العشرة فی الغیبة از شیخ مفید (متوفای ۴۱۳ق).
- موسوعة الامام المهدی (۴ جلدی) اثر سید محمد صدر (متوفای ۱۳۷۷ش).
- مکیال المکارم اثر سید محمدتقی موسوی اصفهانی (متوفای ۱۳۴۸ق).
پانویس
- ↑ هاشمی شاهرودی و دیگران، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۵، ص۳۹۶.
- ↑ احمدی، امام مهدی(ع) امید زندگی، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۵.
- ↑ سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۹ و۵۰ و ۱۱۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۴.
- ↑ شیخ طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۳۹۵.
- ↑ صدر، تاریخ الغیبة الصغری، ۱۴۱۲ق، ص۳۴۱-۳۴۵.
- ↑ صدر، تاریخ غیبت کبری، ترجمه افتخار زاده، ۱۳۸۲ش، ص۲۰؛ اربلی، کشف الغمه، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۵۳۰؛ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۵۵۵-۵۵۶؛ شیخ صدوق، کمال الدین، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۵۱۶.
- ↑ Arjomand, ḠAYBA, Encyclopædia Iranica; تونهای، موعودنامه، ۱۳۸۷ش، ص۷۰۶.
- ↑ جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۱۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۹۶۵-۱۹۷۴م، ج۳، ص۲۷۷؛ شیخ مفید، الفصول المختاره، ۱۴۱۳ق، ص۲۸۴؛ Madelung, al-Mahdī, The Encyclopaedia of Islam, p1236.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۸۴؛ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۸۵؛ ابوداود، سنن أبی داود، ۲۰۰۹م، ج ۴، ص۳۳۲.
- ↑ مازندرانی، شرح کافی، ۱۳۸۲ش، ج ۶، ص۲۲۸؛ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج ۱، ص۵۱.
- ↑ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج ۲، ص ۳۱۷ و ۳۶۱
- ↑ نعمانی، الغیبة، ۱۳۹۷ق، ص۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج ۲، ص۳۶۱.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص ۵۸-۵۹.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص ۶۱.
- ↑ علیانسب و علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت...»، ص ۵۶.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ۱۳۷۹ش، ص ۳۳۷.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹-۸۰.
- ↑ کوشکی و احمدی کچایی، «بررسی فرقهگرایی امامیه...»، ص۷۹-۸۰.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۵-۱۰۹؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۱۰۷-۱۰۹؛ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۳۶؛ حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۳۷۷ش، ص۱۰۲.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ص۹۲-۹۳؛ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۸۸ش، ص۱۶۱-۱۶۲.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۶.
- ↑ سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۳۹.
- ↑ سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳-۹۲.
- ↑ سند، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری، ۱۴۳۱ق، ج۱، ص۸۳-۹۲.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۳۸۶ق، ج۲، ص۲۸۳.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ۱۳۹۸ق.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۷۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۳۶-۳۳۷؛ صافی گلپایگانی، امامت و مهدویت، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۲۵۹-۱۹۱.
- ↑ خزاز رازی، کفایة الاثر، ۱۴۰۱ق، ۲۸۰-۲۸۱.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۴۴-۶۴۷.
- ↑ موسوی اصفهانی، مکیال المکارم، ۱۳۹۸ق، ج۲، ص۱۱۰؛ صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، مکتبة الصدر، ص۵۰۲.
- ↑ صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، بیتا، ص۵۰۶.
- ↑ میرزایی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، ص۵-۹.
- ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، بیتا، ج۱۱، ص۴۱-۳۵.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۱۱۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۵، ص۱۱۴؛ حر عاملی، وسائلالشیعه، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث ـ قم، ج۱۵، ص۵۲.
- ↑ محمدی اشتهاردی، چشم به راه مهدی، ۱۳۷۷ش، ص ۱۴۶-۱۰۹.
- ↑ خمینی، صحیفه نور، ۱۳۶۹ش، ج۲۰، ص۱۹۶-۱۹۷.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، بیتا، ص۵۰.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۷۳-۷۴، سؤال ۱۱۴۰۰.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۹۲ش، ج۱۰، ص۷۷۱، سؤال ۱۲۸۲۸.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۴۲-۴۳.
- ↑ شیخ مفید، المسائل العشر، ۱۴۲۶ق، ص۷۶.
- ↑ میرزایی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، ص ۵-۶.
- ↑ جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی(ع)، ۱۳۷۸ش، ص۷۳.
- ↑ سید بن طاووس، الطرائف، ۱۴۰۰ش، ج۱، ص۱۷۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۱۸۶.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۲۶۷؛ صافی گلپایگانی، منتخب الاثر، مکتبة الصدر، ص۴۳۹-۴۵۵.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۳۶۸؛ صدر، تاریخ ما بعد الظهور، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۲۰۷؛
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۷۲.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۶۷؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۵۳.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۸۱؛ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۵۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۸، ص۲۰۱.
- ↑ شیخ طوسی، الغیبه، ۱۴۱۱ق، ص۲۹۲.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۸.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۰۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۵.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۳۷۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۵۰.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۱۴۱-۱۴۳.
- ↑ سلیمیان، درسنامه مهدویت، ۱۳۸۹ش، ج۳، ص۱۵۵.
- ↑ شیخ صدوق، کمالالدین، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۱، ص۲۳۸.
- ↑ شیخ مفید، المسائل العشر، ۱۴۲۶ق، ص۷۶.
- ↑ طباطبائی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۹۵ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ طباطبائی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۹۵ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ طباطبائی، تاریخ حدیث شیعه، ۱۳۹۵ش، ص۳۸-۳۹.
- ↑ حسین، تاریخ سیاسی غیبت، ۱۳۷۷ش.
منابع
- ابوداود سجستانی، سلیمان بن اشعث، سنن أبی داود، بیروت، دار ابن حزم، ۲۰۰۹م.
- احمدی، حبیبالله، امام مهدی(ع) امید زندگی، قم، فاطیما، ۱۳۹۳ش.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، بیروت، ۱۴۰۱ق/۱۹۸۱م.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۹ش.
- امام خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه: حکومت اسلامی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. بیتا.
- امام خمینی، سید روحالله، استفتائات امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۹۲ش.
- تونهای، مجتبی، موعودنامه: فرهنگ الفبایی مهدویت، قم، میراث ماندگار، چاپ دهم، ۱۳۸۸ش.
- جباری، محمدرضا، ملبوبی، محمدکاظم؛ «بررسی تطبیقی سازمان دعوت عباسیان و سازمان وكالت اماميه (مراحل شكلگیری و عوامل پیدایش)»، تاریخ در آینه پژوهش، ش۲۷، ۱۳۸۹ش.
- جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم.
- جمعی از نویسندگان مجله حوزه، چشم به راه مهدی(ع)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- حسین، جاسم، تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم، ترجمه سید محمدتقی آیتاللهی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۷ش.
- خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، قم، خیام، ۱۴۰۰ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، الفصول المختاره من العیون و المحاسن، قم، المؤتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- سلیمیان، خدامراد، درسنامه مهدویت (۳ جلدی)، قم، بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸-۱۳۸۹ش.
- سند، محمد، دعوی السفارة فی الغیبة الکبری (دراسه استدلالیه)، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار(ع)، ۱۴۳۱ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دارالثقافة، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، تصحیح عبادالله تهرانی و علیاحمد ناصح، قم، دار المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، محبین، ۱۴۲۶ق/۱۳۸۴ش.
- شیخ مفید، محمد بن نعمان، المسائل العشر فی الغیبة، قم، المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۲۶ق.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، امامت و مهدویت، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۵ش.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، پاسخ ده پرسش، قم، مؤسسه انتشارات حضرت معصومه، ۱۳۷۵ش/۱۴۱۷ق.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر، قم، مکتبة الصدر، بیتا.
- صدر، سید محمد، تاریخ الغیبة الصغری، بیروت، دار التعارف، ۱۴۱۲ق.
- صدر، سید محمد، تاریخ الغیبة الکبری (موسوعة الامام المهدی، ج۲)، بیروت، دار التعارف، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
- صدر، سید محمد، تاریخ ما بعد الظهور (موسوعة الامام المهدی، ج۳-۴)، بیروت، دار التعارف، ۱۴۱۲ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیتالله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- طباطبائی، سید محمدکاظم، تاریخ حدیث شیعه: عصر غیبت، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، نجف اشرف، مطابع النعمان، ۱۳۸۶ق/۱۹۶۶م.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسة آلالبیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
- علیانسب، سید حسین و سید ضیاءالدین علیانسب، «فلسفه ابتلائات دوران غیبت و کیفیت تاثیر آنها بر توانمندسازی یاوران امام مهدی(عج)»، نشریه پژوهشهای مهدوی، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۹ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق غفاری علیاکبر و آخوندی محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مازندرانی، محمد صالح، شرح الکافی، تهران، المکتبة الاسلامیه، ۱۳۸۲ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- محمدی اشتهاردی، محمد، چشم به راه مهدی، قم، ناصر، ۱۳۷۷ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل: نظری بر تطور مبانی فکری تشیع در سه قرن نخستین، ترجمه هاشم ایزدپناه، تهران، کویر، ۱۳۸۸ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، به کوشش شارل پلا، بیروت، ۱۹۶۵-۱۹۷۴م.
- موسوی اصفهانی، سید محمدتقی، مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم، قم، المطبعة العلمیة، چاپ دوم، ۱۳۹۸ق.
- میرزایی، رضا علی، «وظایف و تکالیف شیعیان در دوران غیبت»، نشریه پیام، شماره ۱۰۲، پاییز ۱۳۸۹ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعة، تصحیح محمدصادق آلبحرالعلوم، نجف، المکتبة المرتضویة، ۱۳۵۵ق.
- هاشمی شاهرودی، محمود و دیگر نویسندگان، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بيت(ع)، ۱۳۸۲.ش.
- Arjomand, Said Amir, ḠAYBA, Encyclopædia Iranica, 2024.
- Madelung, Wilferd, al-Mahdī, The Encyclopaedia of Islam (Second Edition), Leiden: Brill, 1986.