مقتل

مقتل

مَقْتَل گزارش مکتوبی است شامل تک‌نگاری‌های تاریخی و روایاتی پیرامون قتل و یا شهادت یکی از شخصیت‌های مطرح در تاریخ. مقتل‌نگاری میان شیعیان، بیشتر برای بیان شرح حال شهادت امامان معصوم(ع) و شخصیتهای برجسته شیعه بوده است. به مرور زمان و در اثر رواج نگارش چنین آثاری پیرامون واقعه کربلا، استفاده از این اصطلاح در نقل رویدادهای مربوط به شهادت امام حسین(ع) و یارانش منحصر شد. محققان، اَصبَغ بن نُباتَه مُجاشِعِی را اولین مقتل‌نویس حادثه عاشورا می‌دانند.

معنای لغوی و اصطلاحی

مَقْتَل در لغت به معنای محلّ قتل، جای کشتن، و قتل‌گاه است و یا به جایی از بدن انسان یا حیوان اطلاق می‌شود که ضربه به آن موجب مرگ گردد. در اصطلاح علم تاریخ به هر گزارش مکتوبی که حاوی مطالبی پیرامون قتل و یا شهادت یکی از شخصیت‌های مطرح در تاریخ باشد، مقتل می‌گویند.

مقتل، حاصل نوعی از تاریخ‌نویسی بر اساس تک‌نگاری است. تک‌نگاری حادثه‌ها، گونه‌ای از نوشته‌های تاریخی است که در ثبت وقایع مهم از آن استفاده می‌شود. چنین نوشته‌هایی اغلب پیرامون نقل وقایع روزهای پرحادثه و سرنوشت‌ساز شکل می‌گیرند و آن را با تمام جزئیات و بر اساس نظم زمانی نقل می‌کنند.

پیشینه

مقتل امام علی(ع) اثر ابن ابی دنیا

در سیر تاریخ نگاری شیعیان، اولین مقتل‌ها، تألیفاتی عمدتا درباره شهادت امام علی(ع) هستند. برخی منابع، از چهارده مقتل با عنوان مشترک «مقتل امیرالمؤمنین»(ع) از عالمانی مانند ابی الحسن بکری، جابر الجعفی، شیخ یحیی بحرانی یزدی، ابن ابی دنیا، نام برده‌اند.

در همین دوره زمانی مقتل‌هایی تألیف شده‌اند که به شرح وفات شخصیت‌های دیگری غیر از اهل بیت(ع) پرداخته‌اند؛ تألیفاتی مانند: مقتل عمر بن خطاب از محمد بن عبدالله بن مهران، «مقتل اولاد مسلم» از شیخ حسین عصفوری؛ «مقتل عبدالله بن زبیر» و«مقتل حجر بن عدی» از ابی مِخنَف و دو مقتل دیگر با همین عنوان از نصر بن مزاحم کوفی و هشام کَلبی؛ «مقتل رشید و میثم و جویریة بن مسهّر» از هشام کلبی و «مقتل زید الشّهید و تواریخه» از محمّد علی سید هبةالدین شهرستانی، «مقتل محمد بن ابی بکر» از عبدالعزیز جلودی؛ که به زبان عربی‌اند و «مقتل سادات» از ابی القلم المولوی صغیر حسن ملقّب به شمس الهندی در دو جزء به زبان اردو، و «مقتل نامه» از نصیرالدّین به زبان فارسی، از جمله این آثار هستند.

پس از شهادت امام حسن(ع) و امام حسین(ع) مقتل نگاری در میان شیعیان رونق بیشتری یافت. هر چند امروزه از تألیفات متقدم تحت عنوان «مقتل الحسین» یا فقط نامی در فهرست‌نگاری‌ها باقی است و یا بخشی از آن‌ها به صورت پراکنده در متون متأخر نقل شده است.

مقتل‌های امام حسین(ع)

بنابر نظر مشهور، مقتل ابی عبدالله الحسین اثر اصبغ ابن نباته مشاجعی قدیمی‌ترین تألیف در زمینه مقاتل مربوط به حوادث شهادت امام حسین(ع) است. بنا بر خبری که شیخ صدوق نقل کرده است، اصبغ بن نباته‌، شهادت امام حسین(ع) را درک کرده ولی در عین حال، در اخبار و گزارش‌های تاریخی، هیچ‌گونه خبری دربارۀ واقعۀ عاشورا از او نقل نشده است، بلکه راوی برخی از گزارش‌ها در این‌باره‌، فرزند وی قاسم است، و این طور به نظر می‌رسد که وی دارای کتاب مقتلی بوده است.

بین قرن دوم تا هفتم هجری تألیفات مربوط به عاشورا از نظر کمیت، ابتدا سیر صعودی و سپس سیر نزولی داشته است.اوج این نگاشته‌ها در این مقطع، در قرن‌های سوم و چهارم بوده و پس از قرن چهارم، رو به کاهش گذاشته است‌. از میان این آثار، برخی چاپ شده، از برخی نسخه‌هایی خطی در تعدادی از کتابخانه‌های جهان موجود است و از بعضی دیگر اثری نمانده و تنها نام یا برخی از گزارش‌های آن را در برخی از نگاشته‌های متأخر می‌توان یافت.

مقتل نویسی پس از قرن هفتم به خصوص در سه قرن پس از آن رو به افول نهاد و اثر مهمی در این زمینه تألیف نشده است و اگر هم تألیفی وجود داشته هم اکنون در دست نیست. البته در این دوره نیز گزارشات برخی نویسندگان مانند، سید محمد بن ابی طالب حسینی موسوی (متوفی قرن دهم) در تسلیة المجالس و زینة المجالس، علامه مجلسی در بحار الانوار و عبدالله بحرانی(۱۱۳۰ ق) در مقتل الامام الحسین(ع) قابل توجه و دارای ویژگی‌های مختص به خود است.

اوج مقتل نویسی در قرون متاخر متعلق به قرن چهاردهم است، قمقام زخّار و صمصام بَتّار اثر فرهاد میرزا معتمدالدوله (۱۳۰۵ ق) از این جمله هستند.

محققین آثار متاخر از قرن هفتم را برگرفته از همان گزارش‌های آثار متقدم می‌دانند که با نقل‌ها و گزارش‌های نامعتبر و بدون سند آمیخته است. در میان این آثار تألیفاتی وجود دارد که نقش مهمی در تحریف وقایع عاشورا داشته‌اند. کتاب روضة الشهداء تألیف ملاحسین کاشفی(۹۱۰ ق) در اوائل قرن دهم هجری در هرات از جمله این آثار شمرده شده‌اند.

منابع داستانی، ادبی و روضه ای

به گفته محققان تاریخ اسلام با روی کار آمدن دولت صفوی، مراسم عاشورا جایگاه رسمی‌تری یافت و متونی تازه در مقتل تألیف شد‌، که در آن‌ها از مصادر دقیق استفاده نشده بود و پیش از آن که تدوین یک متن تاریخی درست در نظر باشد، به واقعه عاشورا از زاویه اندوه و غم و مصیبت و ابتلاء نگاه شده و تدوین یک اثر حزن‌زا به قصد روضه‌خوانی مورد توجه بوده است. غالب این آثار، برای مجالس سوگواری تألیف شده و هدف عمده‌اش فراهم کردن زمینه برای گریه بوده است‌. آثاری چون ابتلاء الاولیاء، ازالة الاوهام فی البکاء، اکسیر العبادة فی اسرار الشهادة، محرق القلوب از این دسته به شمار می‌روند.

اعتبار مقتل‌های امام حسین

به گفته محققان تاریخ اسلام، در بررسی رویدادهای کربلا در میان مقتل‌های موجود به پنج اثر می‌توان اعتماد کرد. این پنج اثر مربوط به قرن دوم تا اوائل قرن چهارم هجری است و آنچه در قرون بعد نگاشته شده، منهای مطالبی که به نوعی از این پنج مأخذ گرفته‌اند و آن نیز نیاز به بررسی دارد، دشوار می‌تواند به عنوان منبع و مأخذ اولیه به حساب آید. این پنج منبع عبارتند از:

• مقتل الحسین(ع) ابی مخنف لوط بن یحیی ازدی‌،
• ترجمة الحسین علیه‌السلام و مقتله از الطبقات الکبری اثر ابن سعد،
• ترجمه و مقتل امام حسین(ع)از انساب الاشراف اثر بلاذُری‌،
• گزارش قیام کربلا در الاخبار الطوال‌ تألیف دینَوَری،
• فتوح ابن اعثم.

در این میان آنچه طبری در الکامل فی التاریخ، شیخ مفید در ارشاد، ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین آورده‌اند تقریبا برگرفته از ابی مِخنَف، و تحقیقات خوارزمی در مقتل الحسین(ع) به طور عمده برگرفته از فتوح ابن اعثم است.

منابع مقتل‌های عاشورا

در جستجوی منابع اولیه‌ای که در گزارش مقتل‌های امام حسین(ع) در سده‌های آغازین هجری از آن‌ها استفاده شده می‌توان از این موارد نام برد:

• اخبار غیبی عاشورا شامل احادیثی که پیش از وقوع حادثه عاشورا از پیامبر اسلام(ص)، امیرمؤمنان علی(ع)، سلمان فارسی و دیگران روایت کرده‌اند و ابعاد این فاجعه را به تصویر کشیده‌اند.
• مجموعۀ نامه‌ها، سخنان و خطبه‌های امام حسین(ع) از آغاز حرکت تا شهادت.
• سخنان و رجزهای اصحاب و یاران امام حسین(ع)، سخنان و خطبه‌های امام زین العابدین(ع) و حضرت زینب(س) و اهل‌بیت امام حسین -علیهم السلام- در جریان سفر به کوفه و شام و مدینه.
• روایات نقل شده از امامان معصوم(ع) درباره شهادت امام حسین(ع).
• مطالب نقل شده از همراهان امام حسین(ع) که به شهادت نرسیدند.
• مطالب نقل شده از مخالفان امام(ع).

مقتل‌های مشهور

برخی مقتل‌های مشهور امام حسین(ع) و نویسندگان آن به ترتیب دوره عبارتند از:

قرن دوم

• تسمیة من قتل مع الحسین(ع) من ولده و إخوته و أهل بیته و شیعته اثر فضیل بن زبیر اسدی رسان کوفی.
• مقتل الحسین(ع)؛ابو مخنف لوط بن یحیی أزدی.
• مقتل الحسین‌(ع)؛ جابر بن یزید جعفی.
• مقتل الحسین(ع) اثر قاسم بن اصبغ بن نباته مجاشعی‌.
• مقتل الحسین(ع) ازعمار بن ابی معاویه بجلی دهنی،مشهور به عمار دهنی.

قرن سوم

• مقتل الحسین(ع)؛هشام بن محمد کلبی.
• مقتل الحسین(ع)؛ محمد بن عمر واقدی.
• مقتل الحسین(ع)؛ ابو عبیده معمر بن مثنّی.
• مقتل الحسین(ع)؛ نصر بن مزاحم‌ منقری.
• مقتل الحسین(ع)؛ ابو عبید قاسم بن سلام هروی.
• ترجمة الحسین(ع) و مقتله من الطبقات الکبری‌؛ ابن سعد.
• کتاب المقتل؛ احمد بن حنبل.
• مقتل الحسین(ع)؛ ابراهیم بن اسحاق نهاوندی.
• کتاب المقتل؛ عبد اللّه بن عمرو وراق.
• مقتل الحسین بن علی(ع) از کتاب الامامة والسیاسة؛ ابن قتیبه دینوری.
• ترجمه و مقتل امام حسین(ع) از کتاب انساب الاشراف؛ بلاذری.
• مقتل الحسین(ع)؛ ابن ابی الدنیا.
• گزارش قیام کربلا در الأخبار الطوال؛ ابو حنیفه دینوری.
• مقتل الحسین(ع)؛ ابراهیم بن محمد ثقفی کوفی صاحب کتاب الغارات.
• مقتل الحسین(ع)؛ حسن بن سهل مجوّز بصری.
• مقتل الحسین(ع)؛ ابو عبد اللّه محمد بن زکریا غلابی.

قرن چهارم

• مقتل الحسین(ع)؛محمد بن سلیمان کوفی.
• گزارش قیام عاشورا در کتاب تاریخ الأمم و الملوک اثر محمد بن جریر طبری.
• الفتوح؛ ابومحمد احمد بن اعثم کوفی.
• مقتل الحسین علیه‌السلام اثر ابو جعفر محمد بن یحیی عطار قمی.
• قیام عاشورا در کتاب المحن اثر ابو العرب محمد بن احمد بن تمیم تمیمی.
• گزارش قیام عاشورا در مقاتل الطالبیین؛ابو الفرج اصفهانی.
  • مقتل الحسین(ع) در کتاب المعجم الکبیر؛ سلیمان بن احمد حافظ طبرانی.
• گزارش واقعه کربلا در کتاب شرح الاخبار؛ ابوحنیفه نعمان بن محمد تمیمی مغربی.
• مقتل الحسین(ع)؛ شیخ صدوق.

قرن پنجم

• مقتل الحسین از کتاب المستدرک علی الصحیحین؛ ابو عبد اللّه حاکم نیشابوری.
• تاریخ و قیام امام حسین در کتاب الارشاد، شیخ مفید.
• مقتل الحسین(ع) از کتاب الامالی الخمیسیه؛ یحیی بن اسماعیل شجری.
• بخش تاریخ عاشورا از کتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم؛ ابو علی مسکویه رازی.
• مقتل الحسین(ع) شیخ طوسی.

قرن ششم

• بخش مربوط به امام حسین(ع) از کتاب روضةالواعظین و بصیرةالمتّعظین؛ ابن فتّال نیشابوری.
• گزارش زندگی امام حسین(ع) در کتاب إعلامالوری بأعلام‌الهدی؛ امینالاسلام طبرِسی.
• مقتل الحسین(ع) و مقتل نورالائمة(ع)(به فارسی)؛ موفق بن احمد خوارزمی.
• گزارش زندگی امام حسین(ع) و قیام عاشورا در کتاب مناقب آل ابی طالب؛ محمد بن علی ابن شهر آشوب.
• ترجمۀ ریحانة رسول اللّه الامام الحسین(ع) از کتاب تاریخ مدینة دمشق‌؛ ابن عساکر دمشقی(م ۵۷۱ ق).
• قیام امام حسین(ع) از کتاب الفتوح ابن اعثم، ترجمۀ محمد بن احمد مستوفی هروی.
• مقتل الشهداء(فارسی) اثر ابوالمفاخر رازی.

قرن هفتم

• گزارش قیام عاشورا در الکامل فی التاریخ؛ ابن اثیر‌.
• مُثیر الأحزان؛ ابن نما حلی.
• باب مربوط به امام حسین(ع) از تذکرةالخواص من الامة بذکر خصائص الائمه(ع)؛ سبط بن جوزی.
• درر السمط فی خبر السبط؛ ابن ابار بلنسی.
• الملهوف علی قتلی الطفوف؛ سید بن طاووس.
• گزارش حادثۀ عاشورا بر اساس کتاب کشف الغمه فی معرفة الائمه(ع)؛ علی بن عیسی اربلی.

قرن هشتم

• بخش «الحسین الشهید» از کتاب سِیرُ اعلام النبلاء؛ محمد بن احمد بن عثمان ذهبی.
• گزارش زندگی امام حسین(ع) از کتاب البدایة و النهایة؛ ابن کثیر.

قرن دهم تا سیزدهم

• تسلیة المجالس و زینة المجالس؛ سید محمد بن ابی طالب حسینی موسوی (متوفی قرن دهم).
• شرح زندگی امام حسین در بحار الانوار؛ علامه مجلسی.
• مقتل الامام الحسین(ع)؛ عبدالله بحرانی(۱۱۳۰ ق).

مقتلنگاری در قرون معاصر

کتاب مقتل جامع سید الشهداء(ع)

مقتل‌نگاری با محوریت واقعه کربلا در قرون اخیر نیز ادامه داشته با این تفاوت که در قرن چهاردهم در کنار برداشت‌های عاطفی و احساسی که بیشتر حزن‌آور و سوزناک است، برداشت‌های سیاسی و ابعاد ظلم‌ستیزی قیام امام حسین(ع) مورد توجه ویژه مؤلفین قرار گرفت. نگاشته‌های این قرن را می‌توان متاثر از شرایط حاکم بر جوامع شیعی به خصوص جنبش‌های عدالتخواهی و آزادمنشی مذهبی دانست.

در قرن پانزدهم نیز پرداختن به مباحث نظری و تحلیلی از قبیل فلسفه و اهداف یا اسرار قیام امام حسین(ع) در کنار ذکر وقایع آن مقطع زمانی از ویژگی‌های تألیفات عاشورایی به حساب می‌آید.

برخی از آثار مشهور در قرون اخیر عبارتند از:

قرن چهاردهم

• نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم؛ شیخ عباس قمی.
• بخش زندگی امام حسین(ع) از کتاب منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل؛ شیخ عباس قمی.
• مقتل الحسین(ع)؛ سید عبدالرزاق موسوی مقرّم.
• لواعج الشجان فی مقتل الحسین(ع)؛ سید محسن امین عاملی.
• تاریخ سید الشهداء؛ عباس صفایی حائری.

قرن پانزدهم

• دانشنامه امام حسین(ع)؛ محققین دارالحدیث زیر نظر محمد ری‌شهری.
• مقتل جامع سید الشهداء، گروهی از تاریخ‌پژوهان زیر نظر مهدی پیشوایی.
• عبرات المصطفَین فی مقتل الحسین(ع)؛ محمدباقر محمودی.
• حماسه حسینی؛ مرتضی مطهری.
• مقتل امام حسین(ع) ترجمه بخشی از موسوعة شهادة المعصومین؛ گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم(ع).
• قصه کربلا؛ علی نظری منفرد.
• تاریخ امام حسین(ع) یا موسوعة الامام الحسین(ع)؛ جمعی از بانون محقق.
• پس از پنجاه سال، پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین(ع)؛ سید جعفر شهیدی.
• بررسی و تحقیق پیرامون نهضت حسینی؛ سید علی فرحی.
• نهضت امام حسین(ع) و قیام کربلا؛ غلام‌حسین زرگری‌نژاد.
• مع رکب الحسینی من المدینة الی المدینة؛ محققان مرکز تحقیقات اسلامی سپاه.

پانویس

الگوی پانویس غیرفعال شده است. لطفا از الگوی پانوشت استفاده شود

منابع