مقام رأس الحسین
مقام رأسُ الحسین به مکانهایی گفته میشود که بر اساس گزارشها، سر امام حسین(ع) در آنها دفن شده یا برای مدتی نگهداری شده است. درباره محل دفن سر امام حسین(ع) دیدگاههای مختلفی گزارش شده است. قول مشهور میان علمای شیعه، الحاق سر به بدن امام در کربلا و دفن آن در روز اربعین سال ۶۱ق است.
مقامهای منسوب به دفن سر امام حسین(ع)
مقام رأس الحسین(ع)، هم به مکانهایی گفته میشود که نقل است سر امام در آنجا دفن شده و هم جاهایی که سر امام، مدت کوتاهی در آنجا نگهداری و تبدیل به زیارتگاه شده است.[۱]
کربلا
در کتاب مقتل جامع امام حسین(ع)، دیدگاه مشهور علمای شیعه، الحاق سر به بدن و دفن آن در کربلا و حرم امام حسین(ع) در روز اربعین سال ۶۱ق دانسته شده است.[۲] علامه مجلسی نیز این قول را مشهور میان علمای امامیه دانسته است.[۳] شیخ صدوق،[۴] سید مرتضی،[۵] فتال نیشابوری،[۶] سید ابن طاووس[۷] و ابننما حلی[۸] از جمله علمای شیعهاند که آن را بیان کردهاند.
ابنشهرآشوب[۹] و علامه مجلسی[۱۰] الحاق سر امام حسین به بدن را از دلایل استحبابِ زیارت امام حسین(ع) در روز اربعین دانستهاند.
نجف
برپایه برخی روایات سر امام حسین(ع) در نجف و در کنار مرقد امام علی(ع) دفن شده است.[۱۱] علامه مجلسی با اشاره به این روایات، میگوید: «از اخبار گذشته روشن میشود که سر امام حسین(ع) و جسد آدم(ع)، نوح(ع)، هود(ع)، صالح(ع) کنار مرقد امام علی(ع) دفن هستند و و زیارت همه آنها پس از زیارت امام علی(ع) شایسته است.[۱۲]
برخی تاریخپژوهان این روایات را از نظر سندی و محتوایی دارای اشکال دانستهاند.[۱۳]همچنین گفته شده است هیچیک از علمای شیعه به مضمون آنها اعتماد نکردهاند.[۱۴]در مقابل، برخی این قول را با توجه به روایات، مقبول دانسته و با توجه به شهرت دفن سر در کربلا، تعیین یکی از دو قول را دشوار شمردهاند.[۱۵]
مدینه
برخی از منابع اهلسنت گزارش کردهاند که هنگامی که یزید اسیران کربلا را راهی مدینه کرد، سر امام حسین(ع) را نزد عمرو بن سعید بن عاص کارگزار خود در مدینه فرستاد. عمرو نیز آن را در بقیع و به نقل این منابع در کنار قبر مادرش فاطمه(س)، دفن نمود.[۱۶] برخی نیز نوشتهاند سر را نزد بنیهاشم فرستادند و آنان آن را در بقیع دفن کردند.[۱۷]
دمشق
بنا بر برخی اقوال، سر امام حسین(ع) در دمشق به خاک سپرده شد؛ اما در اینکه در قصر یا بوستانی در دمشق یا قبرستان[۱۸] دفن شده اختلاف است. در گزارشهای دیگری، محل دفن سر، دروازه فرادیس، مسجد جامع اموی در کنار دو ستون سمت راست قبله و قبرستان مسلمانان دانسته شده است.[۱۹]
کوفه
سبط بن جوزی در گزارشی گفته است عمرو بن حریث مخزومی سر امام را از ابنزیاد گرفت و در خانه خود در کوفه که به «دار الخَزّ» معروف بود، دفن کرد.[۲۰]
رقه
سبط بن جوزی نقل میکند یزید، سر امام حسین(ع) را برای خاندان ابیمُعَیط به عوض سر عثمان بن عفان فرستاد و آنان آن را در خانهای دفن کردند که بعدها جز مسجد جامع شد.[۲۱]
عسقلان
برخی گزارشها حاکی از آن است که گروهی از اهالی عسقلان از یزید خواستند سر امام حسین(ع) در شهر آنان دفن شود. یزید سر را به آنان سپرد و آنان آن را در عسقلان دفن کردند و بر مزار آن بارگاهی ساختند.[۲۲] بر اساس گزارش دیگری، در دوره خلافت مستنصر بالله فاطمی و وزارت بدرالجمالی، شخصی در خواب محل دفن سر امام حسین(ع) را دید و پس از نبش آن محل، بدرالجمالی بر آن بارگاهی ساخت.[۲۳]
قاهره
به گفته یاقوت حموی در قاهره مزاری است که سر امام حسین(ع) در آن قرار دارد.[۲۴] سبط بن جوزی نیز قولی را نقل کرده است که محل دفن سر امام حسین(ع) را قاهره دانسته و نگاشته که خلفای فاطمی آن را به عسقلان انتقال دادند و سپس آن را به قاهره برده و در آنجا دفن کردند و بارگاه بزرگی ساختند که زیارتگاه شد.[۲۵]
مرو
در برخی منابع آمده پس از تسلط ابومسلم خراسانی بر دمشق، وی سر امام حسین(ع) را به مرو منتقل و در دارالاماره دفن کرد.[۲۶]
شهر حضرت امام صاحب
در شهر حضرت امام صاحب در ولایت قندوز افغانستان، زیارتگاهی منسوب به سر امام حسین(ع) وجود دارد. بر اساس سنگنوشته ورودی زیارتگاه، پس از واقعه کربلا سر امام حسین(ع) به عسقلان در شام منتقل شد.[۲۷] در قرن ششم، خلیفه فاطمی مصر آن را به مصر منتقل کرد؛ اما پیش از دفن، گروهی از ترکان سر را به تُخارستان بردند و در محلی به نام اَرهنگ دفن کردند.[۲۸] در این محل، هر سال در دهم فروردین عَلَم زیارتگاه برافراشته میشود و پس از آن، مراسمی چهلروزه در شهر برگزار میگردد[۲۹]
مکانهای نگهداری سر امام حسین
بنابر گزارشهای تاریخی، سرهای شهدای کربلا، از جمله سر امام حسین(ع)، هنگام انتقال از کوفه به شام در برخی مناطق مدتی نگهداری شدهاند. از جمله این مکانها میتوان به مشهدالنقطه، مسجد اموی دمشق، مسجد حنانه و برخی مناطق دیگر در عراق، سوریه و لبنان اشاره کرد.
مسجدالنقطه یا مشهدالنقطه مکانی است که گفته میشود سر امام حسین(ع) هنگام انتقال از کربلا به دمشق در آنجا بر صخرهای قرار داده شده و چند قطره از خون آن بر صخره جاری شد.[۳۰] پس از آن اهل حلب بر روی صخره، زیارتگاهی ساختند.[۳۱]
در نجف نیز در مسجد حنانه مکانی به نام رأس الحسین شناخته میشود. گفته شده است هنگام انتقال سرهای شهدای کربلا به کوفه، سر امام حسین در این مکان بر زمین گذاشته شده است.[۳۲]
پانویس
- ↑ نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۴.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴ و۵۸۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۴۵، ص۱۴۵.
- ↑ شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸.
- ↑ سید مرتضی، رسائل المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۳۰.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، منشورات الرضی، ص۱۹۲.
- ↑ سید ابن طاووس، اللهوف، انتشارات جهان، ص۱۹۵.
- ↑ بننما حلی، مثیرالاحزان، ۱۴۰۶ق، ص۱۰۷.
- ↑ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، انتشارات علامه، ج۴، ص۷۷.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۹۸، ص۳۳۴.
- ↑ برای نمونه مراجعه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۵۷۱؛ ابن قولویه، کامل الزیارات، ۱۴۲۴ق، ص۸۶-۸۷.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۷، ص۲۵۱.
- ↑ نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۷-۳۶۸؛ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادت نامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ۱۹۶۸م، ج۵، ص۲۳۸؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۸۳؛ ابن جوزی، المنتظم، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۳۴۴.
- ↑ نویری، نهایه الأرب، ۱۹۷۵م، ج۲۰، ص۴۸۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ مقتل جامع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۳.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۳.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۹.
- ↑ محمد بن علی عمرانی، انباء فی اخبارالخلفاء، ص۱۶ به نقل از: مقتل جامع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۴.
- ↑ گروهی از تاریخپژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۴.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البدان ج۵، ص۱۶۶ به نقل از مقتل جامع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۵.
- ↑ سبط بن جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۹.
- ↑ نویری، نهایة الارب، ج۲۰، ص۳۰۰ به نقل از مقتل جامع، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۶.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغناستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغانستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغناستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ غزی، نهرالذهب، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۲۱۲.
- ↑ طوسی، الامالی، ص۶۲۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۸، ص۲۵۷.
منابع
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرهالخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق/۱۳۷۶ش.
- ابنسعد، الطبقات الکبری، تحقیق احسان عباس، بیروت، دار صادر، چاپ اول، ۱۹۶۸م.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، انتشارات علامه، بیتا.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق جواد قیومی، قم، نشر الفقاهه، ۱۴۲۴ق.
- ابننما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، تحقیق هاشم رسولی، قم، انتشارات مدرسه الامام مهدی، ۱۴۰۶ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۷ق.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل البیت و تاریخها، مؤسسه اعلمی، بیروت، الطبعة الثالثه، ۱۴۱۵ق/۱۹۹۵م.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، تحقیق محمد سماوی، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
، سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، بیجا، بیتا.
- سید ابن طاووس، اللهوف علی قتلی الطفوف، ترجمه سید احمد فهری زنجانی، تهران، انتشارات جهان، بیتا.
- سید مرتضی، رسائل المرتضی، تحقیق مهدی رجائی، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، ترجمه محمدباقر کمرهای، تهران، انتشارات کتابچی، چاپ سوم، ۱۳۷۶ش.
- غزی، کامل بالی حلبی، نهرالذهب فی تاریخ حلب، حلب، دارالقلم، ۱۴۱۹ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، تحقیق محمدمهدی خرسان، قم، منشورات الرضی، بیتا.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش.
- گروتس باخ، اروین، جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸ش.
- گروهی از پژوهشگران، نگاهی نو به جریان عاشورا، زیر نظر سید علیرضا واسعی، قم، بوستان کتاب، چاپ هفتم، ۱۳۹۰ش.
- گروهی از تاریخ پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهدا، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ یازدهم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ریشهری، محمد، شهادت نامه امام حسین(ع) بر پایه منابع معتبر، ترجمه مهدی مهریزی، عبدالهادی مسعودی و محمد مرادی، قم، دارالحدیث، چاپ چهارم، ۱۳۹۵ش.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الأرب فی فنون الأدب، تحقیق محمد رفعت فتح الله، دار الکتب و الوثائق القومیة، ۱۹۷۵م.
- https://sanad.um.ac.ir/index.php?option=com_mag&view=htmlpage&id=241&hp=105&lang=fa
پیوند به بیرون
- دانشنامه جهان اسلام
- «پژوهشی درباره فرجام و محل دفن سر مطهر امام حسین(ع) و سرهای دیگر شهدا»
- «مقام-ها-و-مزارهایی-به-نام-راس-الحسین-ع»