سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

سید عبدالکریم موسوی اردبیلی

اطلاعات فردی
لقب	آیت‌الله • آیت‌الله‌العظمی
تاریخ تولد	۱۳۰۴ش
تاریخ وفات	۳ آذر ۱۳۹۵ش
محل دفن	حرم حضرت معصومه(س)
شهر وفات	قم
اطلاعات علمی
استادان	آیت‌الله بروجردی • محمد حسین طباطبایی • سید محمد محقق داماد • سید احمد خوانساری
محل تحصیل	اردبیل • حوزه علمیه قم • حوزه علمیه نجف
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
سیاسی	عضو شورای انقلاب • عضو مجلس خبرگان قانون اساسی • عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام• نمایندگی دوره اول مجلس خبرگان رهبری • امام جمعه موقت تهران • دادستانی کل کشور • ریاست دیوان عالی کشور • عضو شورای عالی قضایی
وبگاه رسمی	http://www.ardebili.com/fa/Home/Index/

سید عبدالکریم موسوی اردبیلی (۱۳۰۴ – ۱۳۹۵ش) از مراجع تقلید شیعه در قم و از مبارزان علیه حکومت پهلوی و یاران امام خمینی بود. او بنیانگذار نهادهایی همچون مکتب امیرالمؤمنین، مکتب توحید و مدارس مفید بود و پس از انقلاب، دانشگاه مفید را در قم تأسیس کرد.

از جمله سمت‌های او می‌توان به عضویت در شورای انقلاب، مجلس خبرگان قانون اساسی و مجمع تشخیص مصلحت نظام، نمایندگی دوره اول مجلس خبرگان رهبری، امام جمعه موقت تهران، دادستانی کل کشور، ریاست دیوان عالی کشور، عضویت در شورای عالی قضایی و شورای بازنگری قانون اساسی، و نیز مسئولیت اجرای فرمان شش‌ماده‌ای امام خمینی اشاره کرد.

آثار او شامل کتاب‌های متعدد فقهی به زبان عربی است، از جمله: فقه القضاء، فقه الحدود و التعزیرات، فقه الدیات، فقه القصاص، فقه الشرکة و التأمین، فقه المضاربة و فقه الشهادات. وی در ۳ آذر ۱۳۹۵ش درگذشت و در حرم حضرت معصومه(س) دفن شد.

جایگاه و زیست‌نامه علمی

سید عبدالکریم موسوی اردبیلی تحصیل را از شش سالگی در مکتب‌خانه آغاز کرد و قرآن کریم، گلستان، تنبیه الغافلین، نِصابُ الصِبیان، گلزار بهار، ابواب الجنان، مَجالِس المُتَقین، تاریخ معجم، دُرّه نادری، تاریخ وَصّاف، حساب فارسی و چند کتاب دیگر را نزد معلمان خود آموخت. در سال ۱۳۱۸ش دروس عربی را شروع کرد و سال بعد برای تحصیل حوزوی وارد مدرسه علمیه ملاابراهیم اردبیل شد و تا ۱۳۲۲ش جامع المقدمات، سیوطی، جامی، مُطَوَّل، حاشیه ملاعبدالله، شمسیه، مَعالِم و شرایع را در همان مدرسه به پایان رساند و تدریس مقدمات صرف، نحو و منطق را نیز آغاز کرد.

تحصیل در قم و نجف

در ۱۳۲۲ش به قم رفت و بخشی از مکاسب مُحَرَّمه، کفایة الاصول، بیع مکاسب، جلد دوم کفایه، شرح هدایه میبدی، رسائل، منظومه و اسفار را خواند و همزمان به تدریس معالم، لُمعه دمشقیه و قوانین پرداخت.

در ۱۶ آبان ۱۳۲۴ش برای ادامه تحصیل راهی نجف شد و حدود دو سال در آنجا اقامت گزید و اصول فقه، فقه و فلسفه را نزد استادانی چون خوئی، حکیم، سید عبدالهادی شیرازی، میلانی و صدرای بادکوبی ادامه داد. در سال ۱۳۲۷ش به دلیل بیماری پدر به ایران بازگشت و در حوزه علمیه قم، ضمن بهره‌گیری از درس‌های سید حسین بروجردی، سید محمد داماد، علامه طباطبائی و دروس خصوصی فقه سید محمدرضا گلپایگانی، مرتضی حائری یزدی و سید احمد خوانساری، خود به تدریس رسائل، مکاسب، کفایة الاصول و منظومه مشغول شد و بعدها به صورت خصوصی در سطح خارج فقه و اصول نیز تدریس کرد.

او در سال ۱۳۶۸ش پس از کناره‌گیری از قوه قضائیه بار دیگر به قم بازگشت و تا پایان عمر به تدریس درس خارج فقه و تألیف چندین کتاب فقهی پرداخت.

اساتید

• سید محمدرضا گلپایگانی
• سید احمد خوانساری
• مرتضی حائری یزدی
• سید محمدباقر سلطانی طباطبائی
• میرزا مهدی مازندرانی
• علامه طباطبائی
• سید ابوالقاسم خویی
• سید محسن طباطبائی حکیم
• سید عبدالهادی شیرازی
• سید محمدهادی میلانی
• محمدکاظم شیرازی
• محمدکاظم آل‌یاسین
• صدرای بادکوبی
• آیت‌الله بروجردی
• سید محمد محقق داماد.

زندگی نامه

میرکریم موسوی کریمی، معروف به سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، در ۱۳ رجب ۱۳۴۴ق (۸ بهمن ۱۳۰۴ش) در اردبیل زاده شد. پدرش سید عبدالرحیم و مادرش سیده خدیجه بود. در دوسالگی مادر را از دست داد. پدر روحانی و مخالف حکومت پهلوی بود و فشارها بر او، از جمله محدودیت پوشش روحانیت، به فقر خانواده انجامید. با خروج رضاخان از ایران در ۱۳۲۰ش، وضعیت تا حدی بهبود یافت.

تحصیل را از شش سالگی آغاز کرد و در اردبیل، قم (۲ سال)، نجف (۳ سال) و دوباره قم (۱۲ سال) به تحصیل و تدریس پرداخت. از سال ۱۳۳۹ش در اردبیل ساکن شد و از ۱۳۴۷ش در تهران به امامت جماعت، اداره مسجد و کانون توحید مشغول بود و با حکومت پهلوی مبارزه می‌کرد.

پس از پیروزی انقلاب در ۱۳۵۷ش، عضو شورای انقلاب، نماینده مجلس خبرگان قانون اساسی و سپس ده سال در قوه قضائیه فعالیت کرد: ابتدا دادستان کل کشور و پس از شهادت بهشتی، رئیس دیوان عالی کشور (بالاترین مقام قضائی). همچنین نمایندهٔ دورهٔ اول مجلس خبرگان رهبری و از مؤسسان و اعضای عالی‌رتبهٔ حزب جمهوری اسلامی بود.

مسئولان ارشد جمهوری اسلامی ایران

در ۱۳۶۸ش پس از درگذشت امام خمینی از مسئولیت قضائی کناره‌گیری کرد و ساکن قم شد و تا پایان عمر به تدریس درس خارج فقه پرداخت. تا ماه رجب ۱۳۷۲ش امام جمعه موقت تهران بود. از اوایل دههٔ ۱۳۷۰ش، پس از درگذشت مراجعی چون گلپایگانی و اراکی، توضیح المسائل منتشر کرد و خود را در معرض مرجعیت قرار داد.

درگذشت

اردبیلی در ۳ آذر ۱۳۹۵ش (مصادف با ۲۳ صفر ۱۴۳۸ق) درگذشت. به همین مناسبت دو روز عزای عمومی اعلام شد و پیکرش در روز جمعه ۵ آذر در قم تشییع گردید؛ آیت‌الله شبیری زنجانی بر آن نماز خواند و در حرم حضرت معصومه(س) دفن شد.

بزرگداشت

در هجدهمین دوره همایش کتاب سال حوزه که در سال ۱۳۹۵ش در قم برگزار شد، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی به عنوان شخصیت برجستهٔ علمی حوزه معرفی شد و به پاس خدمات علمی، فرهنگی، تدریس و تألیفات، مورد تقدیر قرار گرفت.

تألیفات

• فقه القضاء (دوجلد)
• فقه الحدود والتعزیرات (چهار جلد)
• فقه الدیات
• فقه القصاص
• فقه الشرکة والتأمین
• فقه المضاربة
• فقه الشهادات
• حاشیه بر خیارات مکاسب (مخطوط)
• یک دوره کامل اصول فقه (مخطوط)
• تقریرات دروس آیات عظام حکیم و خوئی در فقه و اصول (مخطوط)
• الرسائل الفقهیة (مشتمل بر بحث‌های: ربا، تلقیح مصنوعی، ذبیحه اهل کتاب،...)، مخطوط
• مقالاتی در تفسیر قرآن
• اخلاق (تدریس در دانشگاه مفید)، مخطوط
• چهار جلد اقتصاد (مخطوط)
• یک دوره اقتصاد اسلامی بر اساس کتاب و سنت (مخطوط)
• جمال اَبْهیٰ (در رد بهائیت)
• رساله توضیح‌المسائل
• مناسک حج
• نهج الرَّشاد
• مناسک الحجّ - عربی
• استفتاآت

سایر فعالیت‌های علمی

سید عبدالکریم موسوی در مدت اقامت در قم در کنار تدریس فقه و اصول، هر هفته دو روز جلسه تفسیر قرآن داشت که تا روزهای آخر این جلسات ادامه داشت. وی در انتشار مجله مکتب اسلام مشارکت داشت. مقالات «دین از نظر قرآن»، «قرآن یا آفتابی که غروب ندارد» و «طوفان نوح» از نوشته‌های او در این مجله است. وی در این دوره برای تبلیغ به شهرهای ارومیه، مشهد، بندر انزلی، بندر گز، همدان، اردبیل، بابل، بهشهر سفر کرد.

فعالیت‌های فرهنگی-سیاسی

اقامه نماز جمعه تهران به امامت آیت‌الله اردبیلی

پیش از انقلاب

موسوی اردبیلی از تاریخ ۱۳۳۹ش در اردبیل ساکن شد و در سال ۱۳۴۷ش به تهران مهاجرت کرد و امامت جماعت مسجد امیرالمؤمنین(ع) را بر عهده گرفت. وی پس از اقامت در تهران، تدریس درس خارج فقه (کتاب خمس) و جلد اول اسفار را آغاز کرد و با همفکری آیت‌الله بهشتی، شهید مطهری، محمد مفتح تحقیق حلقه فکری حول علوم قرآن را شکل دادند. اردبیلی بعدها مسجد و کانون توحید را در خیابان پرچم احداث کرد که سخنرانان کلاس‌هایی برای جوانان برگزار می‌کردند. وی همچنین مدارس راهنمایی و دبیرستان مفید را در تهران احداث کرد. همه این مراکز تحت پوشش مؤسسه‌ای به نام مؤسسه خیریه مکتب امیرالمؤمنین(ع) قرار داشت.

فعالیت‌های سیاسی بعد از انقلاب

موسوی اردبیلی به همراه آیت‌الله بهشتی دردیدار مسئولان قضایی با امام خمینی

موسوی اردبیلی در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی از مبارزان علیه رژیم شاه بود. در آستانه پیروزی انقلاب به پاریس رفت و با امام خمینی دیدار کرد و امام او را به عضویت شورای انقلاب درآورد؛ او یکی از هشت روحانی عضو این شورا بود. همچنین از نمایندگان مردم تهران در مجلس خبرگان قانون اساسی و از مؤسسان حزب جمهوری اسلامی به همراه آیت‌الله خامنه‌ای، شهید بهشتی، هاشمی رفسنجانی و محمدجواد باهنر بود. فعالیت‌های حزبی او پس از ورود به دستگاه قضا متوقف شد.

وی از اسفند ۱۳۵۸ش دادستان کل کشور و از تیر ۱۳۶۰ش تا پایان حیات امام خمینی رئیس دیوان عالی کشور بود. همچنین عضو اولیه شورای انقلاب، نماینده تهران در شورای بررسی نهایی قانون اساسی، نماینده دوره نخست مجلس خبرگان، عضو منصوب رهبری در شورای بازنگری قانون اساسی و امام جمعه موقت تهران تا اوایل زمستان ۱۳۷۲ش بود.

تدریس فقه و اصول و تأسیس دانشگاه

موسوی اردبیلی سه ماه پس از رحلت امام خمینی (۱۳۶۸ش) به قم بازگشت و تدریس درس خارج فقه و اصول را آغاز کرد. در این دوره، یک دوره کامل خارج اصول و نیز یک دوره فقه جزائی اسلام شامل قضاء، حدود، قصاص، دیات و شهادات را تدریس نمود که حاصل آن کتاب‌های فقه القضاء، فقه الحدود و التعزیرات، فقه الدیات، فقه القصاص و فقه الشهادات است. همچنین در ایام تعطیل حوزه، مباحث شرکت، اجتهاد و تقلید و بیمه را تدریس کرد که از آنها فقه الشرکة و کتاب التأمین (یک جلدی) به چاپ رسیده است. پس از پایان مباحث کیفری، به مباحث حقوقی و مدنی اسلام پرداخت و به دلیل اهمیت و ابتلای جامعه، مضاربه را در اولویت قرار داد و تدریس آن را به پایان رساند. وی در سال ۱۳۸۰ش با انتشار رساله عملیه، اعلام مرجعیت کرد..

موسوی اردبیلی در کنار تدریس، دانشگاه مفید (دارالعلم) را تأسیس کرد و مدیریت آن را بر عهده گرفت، اما کاملاً از سیاست فاصله نگرفت. در انتخابات ریاست‌جمهوری ۱۳۷۶ش از نامزدی حمایت کرد که مورد پشتیبانی تشکل‌های روحانی راست‌گرا نبود و در پی وقایع ۱۳۸۸ش، با احساس نابسامانی در اوضاع کشور، به تهران آمد و به رایزنی با بزرگان پرداخت.

اردبیلی در ۱۰ خرداد ۱۳۹۱ش، در پایان درس خارج فقه خود، صریحاً از ملت ایران عذرخواهی کرد و گفت: «اگر بنده کاری کرده‌ام که نباید می‌کردم یا ترک فعلی کرده‌ام که باید انجام می‌دادم، از همه عذر می‌خواهم و حلالیت می‌طلبم. من از طرف خودم حرف می‌زنم و به دیگران کاری ندارم؛ از کرده و نکرده خود نگرانم. اگر همه ما درست عمل کرده بودیم، وضع این نبود. گمان می‌کنم همه مسئولان، از سابق تا کنون، باید از مردم عذرخواهی کنیم و این ضرورت برای مسئولان روحانی بیشتر است».

پیوند به بیرون

• مقالات «یادنامه آیت‌الله اردبیلی»