سید محمدمهدی بحرالعلوم

مقاله قابل قبول
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
شناسه ناقص
از ویکی شیعه
سید محمدمهدی بحرالعلوم
فقیه، محدث، متکلم و مفسر شیعه
مقبره علامه سید بحرالعلوم.JPG
مزار سید محمدمهدی بحرالعلوم در مسجد شیخ طوسی
اطلاعات فردی
نام کامل سید محمدمهدی بن مرتضی بن محمد بروجردی طباطبایی
لقب بحرالعلوم
تاریخ تولد عید فطر سال ۱۱۵۵ق
تاریخ وفات ۲۴ رجب سال ۱۲۱۲ق
محل دفن نجف، کنار قبر شیخ طوسی
اطلاعات علمی
استادان یوسف بن احمد بحرانیمحمدباقر بهبهانیسید محمدمهدی خراسانی • مهدی بن محمد فتونی عاملی • محمدتقی دورقی • محمدباقر هزارجریبی و ...
محل تحصیل کربلا • نجف
اجازه روایت به جعفر کاشف‌الغطاءسید محمدجواد عاملیابوعلی حائریملا احمد نراقیسید محمد طباطبایی مجاهدمیر صغیراسدالله شوشتری و ...
تألیفات المصابیح • الفوائدالرجالیة • تحفة الکرام فی تاریخ مکة و البیت الحرام • تحفة الملوک فی السیر و السلوک • دیوان شعر و ...
فعالیت‌های اجتماعی-سیاسی
اجتماعی مرجع تقلید • ریاست عامه شیعیان

سید محمدمهدی بحرالعلوم (۱۱۵۵-۱۲۱۲ق) از مراجع تقلید و عهده‌دار ریاست عامه شیعیان در قرن دوازدهم و سیزدهم هجری قمری بود. بحرالعلوم در علوم مختلفی چون فقه، اصول، حدیث، کلام، تفسیر و رجال تبحر داشت. او از شاگردان وحید بهبهانی و میرزا محمدمهدی خراسانی است. خراسانی او را به سبب مقام شامخ علمی‌اش، بحرالعلوم خواند. این لقب که پیش از آن به کسی داده نشده بود، بعدها عنوان خاندان وی شد که تا امروز به آن شهرت دارند.

زندگی‌نامه

سید محمدمهدی بن مرتضی بن محمد بروجردی طباطبایی بحرالعلوم، در عید فطر سال ۱۱۵۵ق در کربلا متولد شد. پدر و اجدادش از عالمان دین بودند. مادرِ پدربزرگ او از نسل مجلسی اول بود و به‌همین دلیل ، بحرالعلوم از مجلسی اول به‌عنوان جدّ و از علامه مجلسی به‌عنوان دایی خود یاد می‌کند.[۱]

سید محمدمهدی بحرالعلوم در ۲۴ رجب سال ۱۲۱۲ق[۲] در ۵۷ سالگی درگذشت و در کنار قبر شیخ طوسی در مسجد شیخ طوسی در نجف به خاک سپرده شد.

جایگاه علمی

بحرالعلوم تحصیلات خود را در کربلا و نزد پدر و یوسف بحرانی صاحب حدائق آغاز کرد و بعد به نجف رفت و نزد مهدی بن محمد فتونی عاملی، محمدتقی دورقی و محمدباقر هزارجریبی به کسب علم پرداخت. سپس به کربلا بازگشت و در درس وحید بهبهانی شرکت کرد.[۳] او در سال ۱۱۸۶ق به مشهد سفر کرد و هفت سال در آنجا اقامت گزید. در این مدت گذشته از شرکت در مجالس علمی و مباحثه با علما، نزد میرزا محمدمهدی خراسانی به فراگیری فلسفه پرداخت و میرزا محمدمهدی او را به سبب مقام علمی‌اش بحرالعلوم (دریای دانش‌ها) خواند. این لقب که پیش از آن به کسی داده نشده بود، بعدها عنوان خاندان وی شد که تا امروز به آن شهرت دارند.[۴]

تدریس و شاگردان

پس از آنکه وحید بهبهانی به علت کهولت سن درسش را تعطیل کرد، بحرالعلوم به توصیه استاد به نجف بازگشت و در آنجا حوزه درسی تشکیل داد. سید بحرالعلوم در ۱۱۹۳ق به حج رفت و در مدت دو سالی که در حجاز بود، گذشته از اقدامات دینی، به تدریس فقه مذاهب اربعه پرداخت و افراد بسیاری در حلقه درسی او شرکت کردند.[۵]

علامه بحرالعلوم شاگردان بسیاری داشت و به عده‌ای نیز اجازه روایت داد، از جمله:

ریاست عامه

در دوران ریاست عامّه بحرالعلوم در مسایل فتوایی مردم را به تقلید از شیخ جعفر نجفی رهنمون کرد. برای قضا و رسیدگی به خصومات، شیخ محی‌الدین را معرفی نمود. برای اقامه جماعت، شیخ حسین نجف عالم و زاهد و امام جماعت مسجد هندی را منصوب کرد. همچنین شاگردش سید جواد عاملی مؤلف مفتاح الکرامه، را به تدوین کتب، از جمله تقریرات درس خود او که محور آن کتاب وافی فیض کاشانی بود، تشویق کرد.

علامه بحرالعلوم نیز علاوه بر تدریس فقه و حدیث، به امور مردم رسیدگی می‌کرد.[۷]

خصوصیات اخلاقی و فضایل

اجتناب بحرالعلوم از سخت‌گیری در امور جاری زندگی و نیز سخاوت و همت بلند او زبانزد همگان بود، چندان که برخی به گرایش‌های عرفانی در وی معتقد شده‌اند و تأثیر این گرایش را در دست‌پروردگان و برخی از علمای پس از او نمی‌توان انکار کرد.[نیازمند منبع]

مزار سید محمد مهدی بحرالعلوم در مسجد شیخ طوسی نجف

معاصران بحرالعلوم به مقام علم و تقوای او اذعان کرده‌اند. استاد او، وحید بهبهانی، در سال‌های پایانی عمر، در مسایل فقهی از او نظرخواهی می‌کرد.[۸] خبر تشرف وی به حضور امام زمان(عج) به حد تواتر رسیده است و اصل این تشرف را هیچ‌یک از دانشمندان معاصر یا متأخر از او، انکار نکرده‌اند.[۹] سید محمدحسین حسینی تهرانی گفته است از بعضی از كلمات‌ بزرگان‌ استفاده‌ می‌شود كه‌ باب‌ امكان‌ تشرّف‌ به‌ خدمت‌ امام زمان(َع) پيوسته‌ برای او باز بوده‌ است‌.[۱۰] همچنین از سید محمدحسن الهی برادر علامه طباطبایی نقل شده که روح‌ بسياری از علما را حاضر كرديم‌ و از آنها سؤالاتی نموديم‌ مگر روح‌ سید ابن طاووس و روح سيد مهدی بحرالعلوم‌ را. اين‌ دو نفر گفته‌ بودند: ما وقف‌ خدمت‌ حضرت‌ اميرالمؤمنين‌(ع) هستيم‌، و ابداً مجالی برای پائين‌ آمدن‌ نداريم‌.[۱۱]

آثار

برخی از آثار سید بحرالعلوم عبارتند از:

بندهای دوازده‌گانه

یکی از اشعار وی مجموعه دوازده قصیده دوازده بیتی است. وی این اشعار را بر اساس قصیده محتشم کاشانی سروده است و این اشعار را به عربی ترجمه کرده است.[۱۸] مطلع قصیده سید مهدی بحرالعلوم چنین است:

الله اکبر ماذا الحادثُ الجَلَلُ و قد تزلزل سهلُ الارض و الجبلُ
ما هذه الزفراتُ الصاعداتُ أسیً کأنّها مِن لهیب القلب تشتعلُ
ما للعیون منها الدمع جاریة منها تخد خدودا و هی تنهمل
کان نفخة صور الحشر قد فجئت فالناس سکری و لاسکر و لا ثمل
این چه حادثه بزرگی است که از بزرگی آن کوه و بیابان متزلزل شده است. این ناله‌ها از چه بلند است! گویا ناله‌ها از سوز قلب‌ها زبانه می‌کشند. چه شده است که چشمه‌های اشک دیده‌ها جاری است و جویباری از آنها بر روی رخسار می‌دود. گویا صور اسرافیل دمیده شده و قیامت برپاست و مردم مست‌اند در صورتی که به‌هوش‌اند و مست نیستند.[۱۹]

پانویس

  1. قمی، الکنی والالقاب، ج۲، ص۶۲
  2. حائری، روزشمار قمری، ۱۳۸۱ش، ص۲۰۴.
  3. مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۳۴؛ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۱۶.
  4. بحرالعلوم، الفوائد الرجالیة، ۱۳۶۳ش، ج۱، مقدمه، ص۴۳؛ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۱۵۹.
  5. حبیب آبادی، مكارم الآثار، ج۲، ص۴۱۷.
  6. خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۲ق، ج۷، ص۲۰۴؛ امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۱۵۹-۱۶۰.
  7. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۱۵۹.
  8. حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۱۶.
  9. حبیب‌آبادی، مكارم الآثار، ج۲، ص۴۱۸.
  10. رساله سير و سلوك منسوب به بحرالعلوم، ص۲۱.
  11. طهرانی، معادشناسی، ج۱، ص۱۸۶
  12. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱۲، ص۲۸۴.
  13. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱۲، ص۲۸۴.
  14. حسینی طهرانی، شرح رساله سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، مقدمه، ص۱۷.
  15. امین، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۶۰.
  16. حسینی طهرانی، شرح رساله سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، مقدمه، ص۱۶.
  17. امین، اعیان الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۱۶۰؛ آقابزرگ طهرانی، ج۲۱، ص۸۱؛ حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۱۹-۴۲۱؛ زرکلی، الاعلام، ۱۹۸۶م، ج۷، ص۱۱۳
  18. مجله تراثنا، شماره ۱۰، العقود الاثنی عشر فی رثاء سادات البشر
  19. سایت وارثون

منابع

  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، ۱۴۰۳ق.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • بحرالعلوم، محمدمهدی، الفوائد الرجالیة، تهران، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، ۱۳۶۳ش.
  • حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار، اصفهان، ۱۳۶۲ش.
  • حسینی طهرانی، سید محمدحسین، شرح رساله سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، مشهد، ملکوت نور قرآن، ۱۴۲۵ق.
  • خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، چاپ اسدالله اسماعیلیان، ۱۳۹۲ق.
  • زرکلی، خیر الدین، الاعلام، بیروت، دار العلم للملایین، ۱۹۸۶م.
  • قمی، شیخ عباس، الکنی والالقاب، صیدا، ۱۳۵۸ش.
  • مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ۱۳۶۹ش.

پیوند به بیرون