هَمِدان از قدیمیترین شهرهای ایران و جهان که در طی تاریخ خود محل رواج ادیان و مذاهب مختلف، از جمله تشیع، بوده است. هرچند همدان تا دورهٔ صفویان به تسنن شهرت داشته، مردم همدان در این دورهها همْ گرایشهای شیعیانه داشتهاند و اعتقاد به تشیع از همان ابتدای ورود اسلام به همدان در برخی خاندانها وجود داشته است.
بر وجود تشیع و حب اهلبیت(ع) پیش از صفویه در همدان دلایلی چند برشمرده شده است؛ از جمله: حضور وکلای ائمه(ع) در همدان، وجود اصحابی برای ائمه(ع) با عنوان «همدانی»، مهاجرت علویان به همدان در دورههای مختلف و قدرتیافتن آنان در قالب علویان همدان.
در همدان، برای هر سه گروه شیعه (امامیه، زیدیه و اسماعیلیه) زمینهٔ فعالیت و رشد وجود داشته است. شیخیه و نعمت اللهیه از دیگر فرق شیعی و صوفیانهٔ فعال در برههای از تاریخ همدان برشمرده شده است.
گنبد علویان، آرامگاه بوعلی سینا، شاهزاده حسین، امامزاده یحیی و امامزاده کوه از جمله آرامگاهها و امامزادگان مشهور همدان هستند. مدرسهٔ علمیهٔ آخوند و مدرسهٔ علمیهٔ زنگنه از جمله مدارس علمیهٔ این شهر و ملاعلی معصومی همدانی و حسین نوری همدانی از جمله علمای مشهور شیعه همدان هستند.
جایگاه و ویژگیهای مذهبی
بهنقل از برخی منابع، شهر همدان، شهری در غرب ایران و مرکز استان همدان، از قدیمیترین شهرهای ایران و جهان که در طی تاریخ خود محل رواج ادیان، مذاهب و فرق مختلف بوده است.[۱] گفته شده که همدان، از فتح ایران تا دورهٔ صفویه، به تسنن شهرت داشته است؛[۲] آنچنان که[۳] در قرن پنجم قمری همدانیان را اهل حدیث[۴]، در قرن ششم[۵] و هفتم و هشتم[۶] آنان را به مذهب تشبیه و اعتزال خواندهاند.
با این حال، برخی معتقدند که مردم همدان در این دورهها همْ گرایشهای شیعیانه داشتهاند[۷] و اعتقاد به تشیع از همان ابتدای ورود اسلام به همدان (حدود ۲۲ و ۲۳ق) در برخی خاندانها وجود داشته است.[۸]
بر وجود تشیع و حب اهلبیت(ع) در همدان دلایلی چند برشمرده شده است؛ از جمله: حضور وکلای ائمه(ع) در همدان، وجود اصحابی برای ائمه(ع) با عنوان «همدانی»، ازدواج امام رضا(ع) با یک دختر همدانی، مهاجرت علویان به همدان در دورههای مختلف و قدرتیافتن آنان و سکونت برخی خاندانهای شیعی در این شهر.[۹] با روی کار آمدن صفویان، همدان بهمرور به شهری شیعی تبدیل شد؛ آنچنان که محمدتقی مجلسی برای شیوع تشیع به جای تسنن در این شهر شکر بهجا میآورد.[۱۰]
با تکیه بر رجال نجاشی[۱۴] گفته شده که همزمان با قاسم بن محمد بن على، دو تن ديگر به نامهاى ابوعلى بسطام بن على و عزيز بن زهير در همدان وكالت داشتهاند. نقل شده که هر سه با نظارت یک سروكيل به نام ابومحمد حسن بن هارون بن عمران همدانى فعاليت مىكردند و قبل از او زير نظر پدرش ابوعبداللّه هارون بن عمران انجام وظيفه میکردهاند.[۱۵]
بر اساس نقلی از کلینی،[۱۶] از ديگر وكلاى همدان به محمد بن صالح بن محمد همدانى و پدرش اشاره شده است.[۱۷]شیخ صدوق او را جزء وكلاى ائمه(ع) در همدان و از جمله كسانى دانسته كه موفق به دیدار با امام زمان(ع) و اطلاع بر معجزات او شدهاند.[۱۸]
تاریخچهٔ مذهبی: حکومتهای شیعی در همدان
در کتاب وقعة صفین آمده که در دوران حکومت امام علی(ع)، امام ضمن نامهای به جریر بن عبدالله بجلی، والی وقت همدان، از او خواست تا همدانیان را به فرمانبرداری بخواند.[۱۹]منقری نقل کرده که همدانیان، پس از شنیدن فرمان امام، گفتند: «شنیدیم و فرمانبرداریم، خرسندیم، خرسندیم».[۲۰] نیز آمده که پس از نبرد جمل، امام(ع) جریر را برکنار کرد[۲۱] و مخنف بن سلیم را به فرمانداری همدان گماشت.[۲۲]
ابنفقیه همدانی، مورخ و جغرافیدان قرن سوم و چهارم قمری:
از بعضی از اهل همدان روایت شده: نزد جعفر بن محمد صادق(ع) رفتم و او به من گفت: اهل کجایی؛ گفتم: از کوهستان (جبال). گفت: اهل کدام شهر؛ گفتم: اهل همدان. گفت: آیا کوه آن را که راوند نام دارد میشناسی؛ ... همانا در آن چشمهای از چشمههای بهشت است.[۲۳]
بهنقل از منقری، در آستانهٔ پیکار صفین امام(ع) از مخنف خواست تا به سپاه عراق بپیوندد و او سعید بن وهب را بهجای خود بر همدان گماشت.[۲۴] نقل شده که امام(ع) پس از نبرد صفین عمرو بن سلمه را به حکومت همدان منصوب کرد.[۲۵] پس از تسلط بنیامیه، تنها در دورهٔ قیام و حکومت عبدالله بن معاویه (۱۲۷-۱۳۱ق) همدان تحت تسلط حکومتی با گرایشی شیعی بوده است.[۲۶]
بهنوشتهٔ پرویز اذکایی (درگذشت: ۱۴۰۲ش)، پژوهشگر تاریخ همدان، همزمان با قدرتگرفتن علویان طبرستان، خاندانی از علویان حسنی مهاجر به همدان، با عنوان علویان همدان، در این شهر ریاست یافت و این ریاست تا قرنها ادامه پیدا کرد.[۲۷] سردودمان این خاندان ابوالقاسم محمد بطحایی یا فرزندش قاسم دانسته شده است.[۲۸]
نقل شده که در دورهٔ زوال حکومت شیعی آلبویه در جبال، شاخهای از آنان به سرکردگی شمسالدوله شاهخسرو حکومتی محدود (۳۸۷-۴۱۲ق) در همدان برقرار کرد.[۲۹] در دورهٔ او ابنسینا، دانشمند همهچیزدان شیعه،[۳۰] در همدان به مقام وزارت رسید و بعداً (۴۲۸ق) در همین شهر درگذشت و بهخاک سپرده شد.[۳۱]
بهنقل از اذکایی، از نیمه سدهٔ پنجم، سلجوقیان بر همدان چیره شدند که در سدهٔ ششم با تجزیهٔ امپراتوری آنها همدان پایتخت سلاجقهٔ عراق عجم شد.[۳۲] بهنوشتهٔ او، در این دوره، همدان از شکوه و رونق خاص برخوردار شد که از آثار آن گنبد علویان باقی است.[۳۳] بهنوشتهٔ او، دوران حکومت سلاجقهٔ عراق عجم اوج اقتدار خاندان علویان همدان بوده است.[۳۴]
بهنوشتهٔ اذکایی، نهضت مشروطه در دورهٔ قاجار در همدان پیش از دیگر شهرهای ایران رخ نمود.[۳۵]محمدباقر بهاری (درگذشت: ۱۳۳۳ق)، عالم شیعه، از جمله رهبران نهضت مشروطه در همدان بهشمار رفته است.[۳۶]
انقلاب اسلامی در همدان
بهگفتهٔ برخی محققان، سابقهٔ انقلاب اسلامی در همدان به حضور تعدادی از همدانیان در جریان قیام ۱۵ خرداد و شهادت آنان بر میگردد.[۳۷] در سالهای منتهی به انقلاب اسلامی، فعالیت انقلابی در همدان در قالب تظاهرات و تشکیل گروه چریکی اسلامی حدید و انجام برخی ترورهای انقلابی توسط این گروه انجام میشده است.[۳۸]
گزارش شده که گسترش تظاهرات انقلابی در همدان مصادف با تشییع ملاعلی معصومی (تیر ۱۳۵۷ش) بوده است.[۳۹] جلوگیری مردم همدان، تحت رهبری سید اسدالله مدنی، از حرکت ستون زرهی لشکر ۸۱ کرمانشاه، که در بهمن ۱۳۵۷ش برای کودتا و سرکوب انقلاب به تهران میرفت، از دیگر رخدادهای انقلاب اسلامی در همدان برشمرده است.[۴۰]
گزارش شده که در طول جنگ ایران و عراق، همدانیان در قالب تیپ شهید مدنی (بعداً تیپ و لشکر ۳۲ انصارالحسین) در جنگ حضور فعال داشتند.[۴۱] آمار شهدای شهر و استان همدان در جنگ ایران و عراق ۸۰۰۰ نفر ثبت شده[۴۲] که این موضوع از جمله عواملی دانسته شده که دومین رهبر جمهوری اسلامی همدان را دارالمجاهدین بخواند.[۴۳]
تاریخچهٔ مذهبی: زیدیه، اسماعیلیه، شیخیه و صوفیهٔ شیعی در همدان
بهنوشتهٔ رسول جعفریان، در همدان پس از اسلام برای هر سه گروه شیعه (امامیه، زیدیه و اسماعیلیه) زمینهٔ فعالیت و رشد وجود داشته است: در قرن سوم تا پنجم قمری بیشتر فعالیتهای مذهبی و انقلابی در آنجا توسط زیدیان و پس از آن، تا حمله مغول، اختصاص به اسماعیلیان داشته است.[۴۴] برای نمونهای از فعالیتهای انقلابی اسماعیلیه در همدان به دو ترور در منابع اشاره شده است: ترور یک فرماندهٔ نظامی سلجوقی (۴۴۰ق)[۴۵] و ترور یک قاضی اهلسنت (۵۱۹ق).[۴۶]
بمباران همدان در جنگ رمضان در جریان تشییع شهدا. عکس: مبینا لطیفی
شیخیه یکی دیگر از فرق شیعی فعال در همدان برشمرده شده است؛[۴۷] بهطوریکه یکی از شاخههای آن، شیخیه باقریه، در همدان توسط میرزا محمدباقر همدانی (درگذشت: ۱۳۱۹ق) ایجاد شد.[۴۸] یکی از حوادث مهم پیرامون شیخیهٔ باقریه نزاع شدید میان آنان با متشرعان در همدان (۱۳۱۵ق) دانسته شده است.[۴۹] گفته شده که در این واقعه عدهای از مردم بیگناه همدان کشته شدند و خسارات مالی فراوانی به شهر وارد شد.[۵۰]
سابقهٔ تصوف در همدان به قرون اولیهٔ اسلامی و پیدایش و رشد صوفیهٔ اهل حق توسط کسانی چون باباطاهر و عینُ القُضات همدانی (درگذشت: ۵۲۵ق) برگردانده شده است.[۵۱] گزارش شده که در دورهٔ قاجاریان با رسیدن مَجْذوبْعلیشاه کُبودَرآهنگی (درگذشت: ۱۲۳۸ق) به قطبیت سلسلهٔ شیعی نعمتاللهیه مرکزیت سلسله به همدان منتقل شد.[۵۲] از دیگر بزرگان این طریقه در همدان از کوثرعلیشاه همدانی (درگذشت: ۱۲۴۷ق) و عبدالصمد همدانی یاد شده است.[۵۳] گزارش شده که در دورهٔ قطبیت کوثرعلیشاه در همدان درگیری سختی میان متشرعهٔ و صوفیان رخ داد که به تخریب محلاتی از شهر انجامید.[۵۴] درگیری هر سالهٔ حیدری و نعمتی در ایام عزاداری محرم از صفویه تا قاجاریه از دیگر وجوه غلبهٔ تصوف در این شهر دانسته شده است.[۵۵]
گنبد علویان
مکانهای مذهبی: آرامگاهها
از جمله آرامگاههای مشهور همدان به مواردی اشاره شده است؛ از جمله:
گنبد علویان: مهمترین و معتبرترین بنای تاریخی دوران اسلامی همدان[۵۶] که شاهکار گچبری دوران سلجوقیان خوانده شده است.[۵۷] در سرداب این بنا، قبر دو تن از بزرگان خاندان علویان همدان قرار دارد.[۵۸]
آرامگاه ابنسینا: مدفن ابنسینا که در سال ۱۳۳۳ش و بهمناسبت هزارمین سال تولد ابنسینا، در مکان آرامگاه قدیمی ساخته شد.[۵۹]
آرامگاه باباطاهر: مدفن باباطاهر عریان، از صوفیان بزرگ اهل حق و شاعران نیمهٔ اول سدهٔ پنجم، که در سال ۱۳۴۹ش ساختمان آن تجدید بنا شده است.[۶۰]حمدالله مستوفی (درگذشت: ۷۵۰ق)، مورخ، از وجود آرامگاه باباطاهر در همدان در قرن هفتم بهعنوان مزاری متبرک خبر داده است.[۶۱]
آرامگاه اِسْتِر و مُرْدُخای: بقعهای بهسبک اسلامی مربوط به قرن هفتم در مرکز همدان که از مکانهای مورد احترام یهودیان دانسته شده است.[۶۲] گفته شده که این بقعه آرامگاه استر همسر یهودی خشایارشا، شاهنشاه هخامنشی، و دیگری از آن مردخای عموی استر و از انبیاء بنیاسرائیل است.[۶۳]
برج قربانمزار پیغمبر: مزاری منسوب به یکی از انبیاء بنیاسرائیل (حَجی یا حگی) که در مسجد پیغمبر (کنیسهٔ حجی سابق) در بازار همدان قرار دارد.[۶۴]
آرامگاه عین القضات همدانی: بهنوشتهٔ مستوفی، مقبرهٔ عین القضات، حکیم و عارف مقتول بهجرم ارتباط فکری با اسماعیلیه و اعتقاد به ولایت امام معصوم و مخالفت با سلجوقیان و عباسیان،[۶۵] در قرن هفتم مزاری متبرک بوده است.[۶۶] گفته شده که این آرامگاه در دورهٔ صفویان تخریب شد.[۶۷] بهگفتهٔ اذکایی، ملاعلی معصومی، از علاقهمندان به عین القضات و احیای مزار او بوده است؛[۶۸] امری که در سال ۱۳۹۳ش با افتتاح یادمانی در محل احتمالی مزارش تحقق یافت.[۶۹]
بقعهٔ خضر: بقعهای تاریخی بر فراز تپهای در منطقهٔ خضر همدان که احتمال داده شده محل دیدار[۷۰] سه تن از پیران صوفی همدان، از جمله باباطاهر، با طغرل سلجوقی بوده است.[۷۱]
برج قربان: مدفن حافظ ابوالعَلاء همدانی (درگذشت: ۵۶۹ق)، محدث و مقری، که منتجبالدین رازی او را شیعه دانسته است.[۷۲]
مکانهای مذهبی: امامزادگان
از جمله زیارتگاههای همدان آرامگاه امامزادگانی است که برخی از مشهورترین آنها چنین برشمرده شدهاند:
امامزاده فرزند علی
مقبرهٔ شاهزاده حسین
مقبرهٔ شاهزاده حسین، بنایی از دوران صفویان و قاجاریان در مرکز همدان که از دیرباز مورد احترام مردم قرار داشته است.[۷۳] حسین عندلیبزادهٔ همدانی (درگذشت: ۱۳۷۸ش)، روحانی و پژوهشگر تاریخ همدان، این آرامگاه را منسوب به حسین فرزند امام هادی(ع) دانسته و اذکایی آن را آرامگاه سه تن از رؤسای علویان همدان برشمرده است.[۷۴]
آخوند ملاعلی همدانی احتمال داده این امامزاده مقبرهٔ برخی وکلای ائمه(ع) در همدان بوده باشد.[۷۵] نقل شده که در این آرامگاه یکی از نوادگان خواجه نصیرالدین طوسی، اَباقاخان (درگذشت: ۶۸۰)، دومین پادشاه ایلخانان، سر شاه سلطان حسین صفوی و چند تن از علمای همدان، از جمله سید عبدالمجید گَروسی (درگذشت: ۱۳۱۸ق)، مدفون هستند.[۷۶]
امامزاده یحیی
مقبرهٔ امامزاده یحیی
بهنوشتهٔ اذکایی و عندلیبزاده، این امامزاده با ساختمان صفوی و قاجاری، مورد احترام یهودیان، مسیحیان و مسلمانان همدان بوده است.[۷۷] گزارش شده که دربارهٔ مدفون در این امامزاده اختلاف وجود دارد: یهودیان همدان آن را مدفن نِحِمیا (از پیامبران قوم یهود) دانستهاند[۷۸] و در برخی منابع مقبرهٔ یحیی پسر علی بن ابیطالب(ع) برشمرده شده است.[۷۹]
همچنین، احمد صابری همدانی (درگذشت: ۱۳۹۶ش)، فقیه و تاریخپژوه، آن را مقبرهٔ یحیی کرابیسی، از علمای تفسیر و حدیث در قرن سوم، دانسته است؛[۸۰] عندلیبزادهٔ همدانی، با رد سه ادعای پیشین،[۸۱] آن را مدفن یکی از بزرگان علویان همدان دانسته است؛[۸۲] اذکایی، با نقد نظر عندلیبزاده، احتمال داده که این مقبره جایگاه یک معبد باستانی (معبد مِهری) بوده باشد که بعداً در مسیر تاریخ بر اساس عقیده رایج در شهر هویت اسلامی و شیعی یافته است.[۸۳]
امامزاده کوه
مقبرهٔ امامزاده کوه
مقبرهٔ امامزاده کوه (امامزاده محسن) شامل دو ساختمان متصل بههم مربوط به قرن ششم دانسته شده که در یکی از درههای کوهستان الوند واقع شده است.[۸۴] یکی از ساختمانها مدفن سه تن از فرماندهان کشتهشده مسلمانان در فتح همدان و ساختمان دیگر مرقد محسن بن علی، فرزند نقیب علویان همدان و دخترزادهٔ امام باقر(ع)، دانسته شده که در آن منطقه به شهادت رسیده است.[۸۵]
سایر امامزادگان
از دیگر مرقدهای امامزادگان همدان به این موارد اشاره شده است: مرقد امامزاده عبدالله (از نوادگان امام کاظم)،[۸۶] مقبرهٔ امامزاده هادی بن علی (مشهور به فرزند علی از نوادگان امام سجاد)،[۸۷] مرقد امامزاده اهل بن علی (از نوادگان امام کاظم)،[۸۸] مقبرهٔ امامزاده سهل بن علی (از نوادگان امام حسن)[۸۹] و مرقد خاتونیه (از فرزندان امام کاظم).
محمدهادی تألهی همدانی
مکانهای مذهبی: حوزههای علمیه
بهنوشتهٔ صابری همدانی، در منابع تاریخی نام مدارسی در همدان برده شده که مرکز تربیت عالمان بوده است.[۹۰] به نوشتهٔ او، اگرچه به تفصیل از این مدارس بحث نشده، شواهدی هست که این مدارس از اهمیت خاص برخوردار بودهاند.[۹۱] از جمله این مدارس به موارد زیر اشاره شده است:
مدرسهٔ حاجبیه: این مدرسه را یکی از وزرای سلجوقیان بنا کرد و یکی از علمای بزرگ عصر خود را به همدان طلبید و ریاست آن را به او واگذاشت.[۹۲] در منابع آمده که در سال ۵۴۷ق، سلطان مسعود بن محمد بن ملکشاه سلجوقی، دهمین پادشاه سلجوقیان، در این مدرسه مدفون شده است.[۹۳]
مدرسهٔ عمادیه: در یک نسخهٔ قرن هفتمی از کتاب فردوس الاخبار تألیف شیرویه فرزند شهردار همدانی (درگذشت: ۵۰۹ق)، مورخ و محدث شافعی اهل همدان، آمده که در مدرسهای به نام عمادیه در همدان استنساخ شده است.[۹۴]
مدرسهٔ عین القضات: در زندگینامه عین القضات همدانی آمده که او را در مقابل مدرسهای که در آن درس میگفت بهدار آویختند، ولی اطلاعاتی از این مدرسه بهمیان نیامده است.[۹۵]
مدرسهٔ شهرستان: این مدرسه در قرن ششم در همدان وجود داشته و فخرالدین عراقی (درگذشت: ۶۸۸ق)، شاعر و عارف ایرانی، در آن تدریس میکرده است.[۹۶]
مدرسهٔ دامغانی: از مدارس علمیهٔ جدیدتر همدان که توسط یکی از عالمان همدان بهنام محمدعلی دامغانی (درگذشت: ۱۳۶۰ش) ساخته شده است.[۹۷] این مدرسه با اجازهٔ سید ابوالحسن اصفهانی و با کمک خیران همدانی ساخته شد.[۹۸]
مدرسهٔ زنگنه
مدرسه زنگنه یا مدرسهٔ بزرگ (در مقابل مدرسهٔ کوچک که دورهٔ پهلوی اول تخریب شد) از مدارس دینی همدان است که توسط شیخعلیخان زنگنه (درگذشت: ۱۱۰۰ق)، وزیر شاه سلیمان صفوی، بنا شده است.[۹۹] بر اساس گزارشی، وقفنامهٔ این مدرسه توسط علمای مشهور دورهٔ صفویه (محمدباقر مجلسی و آقا جمال خوانساری) تأیید شده است. گفته شده که این مدرسه در زمان پهلوی اول به مدرسهٔ جدید تبدیل و موقوفات آن ضبط شد.[۱۰۰] بهنوشتهٔ صابری همدانی، در سال ۱۳۲۰ش، این مدرسه بهکوشش یکی از علمای مشهور همدان، سید نصرالله بنیصدر (درگذشت: ۱۳۵۰ش) به حوزهٔ علمیه بازگردانده شد.[۱۰۱]
از عالمان مشهوری که در این مدرسه تدریس یا تحصیل کردهاند به کسانی چون محمد بهاری (درگذشت: ۱۳۲۵ق) و ابوالقاسم ربانی شاهنجرینی (درگذشت: ۱۳۹۸ق) اشاره شده است.[۱۰۲] بر اساس گزارشی، پس از انقلاب اسلامی (۱۳۶۷ش)، با بازگرداندن موقوفات این مدرسه، ساختمان جدید آن ساخته شد.[۱۰۳] طبق گزارشی از سال ۱۳۸۸ش، این مدرسه دارای کتابخانهٔ نفیسی با بیش از ۷۰۰۰ جلد است که آثار نفیس آن در کتابخانه غرب نگهداری میشود.[۱۰۴]
مدرسهٔ آخوند همدان مشهورترین مدرسهٔ علمیه این شهر و مهمترین حوزهٔ علمیهٔ غرب ایران بهشمار رفته است.[۱۰۵] تأسیس این مدرسه در دورهٔ قاجار (۱۲۵۳ق) گزارش شده است.[۱۰۶] طبق گزارشی، در سال ۱۳۲۳ش، این مدرسه بههمت ملاعلی معصومی همدانی بازسازی شد و به مدرسهٔ آخوند شهرت یافت.[۱۰۷] کتابخانهٔ این مدرسه، مشهور به کتابخانه آخوند و کتابخانه غرب، دارای نسخ خطی منحصربهفردی است.[۱۰۸]
مکانهای مذهبی: مسجدها و حسینیهها
بر اساس گزارشی از سال ۱۴۰۵ش، شهر همدان دارای ۱۸۰ مسجد است که از میان آنها ۳۵ مسجد تاریخی است.[۱۰۹] از جمله مسجدهای تاریخی به مساجد جامع، شريف الملک، میرزاتقی، حاجابراهیمبیک، چمن چوپانها و چمن كبابيان اشاره شده است.[۱۱۰] بر اساس منبعی از سال ۱۳۸۱ش، همدان دارای ۴۰ حسینیه و تکیه است که از جمله آنها به حسینیههای بختیاریها، شالبافان، محلهٔ حاجی و اهل حق اشاره شده است.[۱۱۱]
برای نمونه، طبق گزارشی، مسجد جامع، از جمله آثار دورهٔ قاجار است که در کتیبههای ایوان آن در کنار نام پنج تن به تاریخ ۱۲۵۳ق اشاره شده است.[۱۱۲] با توجه به این تاریخ و برخی شواهد دیگر از آثار دورهٔ فتحعلیشاه قاجار دانسته شده است.[۱۱۳] در کتاب احسن التقاسیم از قرن چهارم، از وجود مسجد جامعی کهن در همدان یاد شده است.[۱۱۴] صابری همدانی معتقد است مکان این مسجد با مسجد جامع موجود انطباق ندارد و از میان رفته است.[۱۱۵]
بهنوشتهٔ صابری همدانی، همدان همواره مرکز علم و دانش و شعر و ادب بوده و در هر عصر حوزههای درسی در این علوم در آن دایر بوده و دانشمندان به آن سفر میکردهاند.[۱۱۶] آنچنان که یاقوت حموی (درگذشت: ۶۲۶ق)، جغرافیدان و ادیب، همدان را معدن دینمداران و دانشمندان خوانده است.[۱۱۷] از جمله عالمان شیعهٔ همدان در طول تاریخ به افرادی اشاره شده است؛ از جمله:
پیشینهٔ عزاداری برای اهلبیت(ع)، بهخصوص امام حسین(ع)، در همدان به دورانی بازگردانده شده که همدان شهری با اکثریت اهلسنت بوده است: بهنقل از عبدالجلیل رازی در قرن ششم در روز عاشورا، همدانیان آنچنان عزاداری میکردند که اهل قم متعجب میشدند.[۱۱۹]
سنتهای عزادرای در همدان مانند سایر شهرهای شیعی در ایران گزارش شده با تأکید بر برخی تفاوتها، بهخصوص در مراسم عزاداری سوم شهیدان کربلا که بهصورت مفصل و همراه با حرکت دستههای شبیهخوانی (تعزیهٔ بنیاسد) برگزار میشود.[۱۲۰]
پانویس
↑اذکایی، «همدان در یک نگاه»، ص۱۲-۱۴؛ مفتخری و همکاران، «بررسی جایگاه تصوف و فرق صوفیانه همدان در دوره قاجار»، ص۱۶۱.
↑اذکایی، فرمانروایان گمنام، ۱۳۶۷ش، ص۲۷۷-۲۷۸؛ صابری همدانی، تاریخ مفصل همدان، ۱۳۸۱ش، ج۱، ص۸۰؛ جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۲۳۹؛ جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمة علیهم السلام، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۳.
