شورای نگهبان
 | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| تأسیس | ۲۶ تیر سال ۱۳۵۹ش |
| بنیانگذار | امام خمینی |
| وابسته به | جمهوری اسلامی ایران |
| اهداف | پاسداری از احکام اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران |
| فعالیتها | تطبیق قوانین با احکام اسلام و قانون اساسی، نظارت بر انتخابات و تفسیر قانون اساسی ایران |
| مکان | تهران |
| سایر | |
| مراکز وابسته | پژوهشکده شورای نگهبان، مجمع مشورتی فقهی. |
| ساختار | متشکل از شش فقیه و شش حقوقدان |
| وضعیت | فعال |
| وبگاه | https://www.shora-gc.ir |
شورای نگهبان یکی از نهادهای مهم جمهوری اسلامی ایران است. این شورا بررسی میکند که قانونهایی که مجلس شورای اسلامی تصویب میکند، با قانون اساسی و دستورات اسلام هماهنگ باشند. شورای نگهبان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در سال ۱۳۵۸ش تشکیل شد. پیش از آن نیز در قانون اساسی مشروطه، ایدهای برای نظارت بر قانونها وجود داشت.
شورای نگهبان ۱۲ عضو دارد؛ شش فقیه که رهبر آنها را انتخاب میکند و شش حقوقدان که مجلس از میان افراد معرفیشده از سوی رئیس قوه قضائیه برمیگزیند. اعضای شورا برای شش سال انتخاب میشوند و یکی از اعضا به عنوان دبیر شورا کارهای آن را اداره میکند.
مهمترین کارهای شورای نگهبان این است که قانونهای مجلس را بررسی کند، قانون اساسی را تفسیر کند و بر برگزاری انتخابات و همهپرسیها نظارت داشته باشد. همچنین برخی از اعضای شورا در بعضی از نهادهای مهم کشور نیز مسئولیتهایی دارند.
اهمیت
شورای نگهبان از مهمترین نهادهای حکومتی نظام جمهوری اسلامی ایران است[۱] که به منظور تشخیص عدم مغایرت مصوبات مجلس شورای اسلامی با احکام اسلام و قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران تشکیل شده است.[۲] فلسفه تشکیل شورای نگهبان را در سه امر دانستهاند: اسلامی بودن قوانین، حراست از قانون اساسی و حاکمیت ولایت فقیه.[۳] این نهاد بهدلیل آنکه وظیفه حراست از احکام اسلامی و قانون اساسی را به عهده دارد، به شورای نگهبان نامگذاری شده است.[۴]
تأسیس و پیشینه
سید علی حسینی خامنهای:
«قوام نظام به استمرار اسلامیت آن است و شورای نگهبان تضمینکننده این امر بسیار مهم به شمار میرود... این نهاد براساس قانون، موظف است از ورود ناخالصیها به ارکان نظام، جلوگیری کند و اگر شورای نگهبان این وظیفه را برعهده نداشت، یقیناً نظام دچار مشکلات فراوان میشد.»[۵]
امام خمینی در بهمن[۶] یا اول اسفند سال ۱۳۵۸ش،[۷] شش فقیه را برای عضویت در شورای نگهبان انتخاب کرد و با انتخاب شش حقوقدانِ شورا در ۲۶ تیر ۱۳۵۹ش توسط نمایندگان مجلس،[۸] اولین جلسه این شورا تشکیل شد.[۹] البته پیشینه نظارت بر قانونگذاری در ایران، در اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه وجود داشت که به «اصل طراز» معروف بود و براساس آن، اظهارنظر درباره شرعی بودن مصوبات قوه مقننه بر عهده مجتهدین طراز اول بود.[۱۰] این اصل در ۳ جمادیالاول ۱۳۲۵ق به تصویب رسید.[۱۱]
در قانون اساسی مصوب سال ۱۳۵۸ش نام این شورا، «شورای نگهبان قانون اساسی» ذکر شده بود؛ اما در بازنگری قانون اساسی قید «قانون اساسی» حذف شد؛ زیرا شورای نگهبان تنها ناظر و پاسدار قانون اساسی نیست و وظیفه پاسداری از شرع را نیز بر عهده دارد.[۱۲]
ساختار، شرایط و اعضا
شورای نگهبان دارای تشکیلات اداری با یک دبیر، قائممقام و سخنگو است که سالانه انتخاب میشوند،[۱۳] همچنین جلسات آن دو روز در هفته[۱۴] و در موارد ضروری با حضور حداقل هفت عضو (و در موارد رأیگیری یا ضرورت، نُه عضو) رسمیت مییابد؛ جلسات فقها با چهار عضو رسمیت دارد.[۱۵]
شورای نگهبان از شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان[۱۶] معرفیشده توسط رئیس قوه قضائیه و منتخب مجلس تشکیل شده است.[۱۷] شرایط فقیهان شامل فقاهت، عدالت و آگاهی از مسائل روز است؛[۱۸] حقوقدانان نیز باید حقوقدان و مسلمان باشند.[۱۹] اعضای شورا به مدت شش سال انتخاب میشوند[۲۰] و رهبری عزل و قبول استعفای فقها را بر عهده دارد[۲۱] و پذیرش استعفای حقوقدانان بر عهده رؤسای قوه قضائیه و رئیس مجلس است.[۲۲] دبیران این شورا از سال ۱۳۵۹ش تاکنون شامل ، محمدرضا مهدوی کنی (۲۴ تیر ۱۳۵۹-۲۴ آبان ۱۳۵۹ش) بود و پس از او به ترتیب، لطفالله صافی گلپایگانی (۲۴ آبان ۱۳۵۹-۲۴ خرداد ۱۳۶۷ش)، محمد محمدی گیلانی (۲۴ تیر ۱۳۶۷ش-۲۴ تیر ۱۳۷۱ش) و احمد جنتی (۲۴ تیر ۱۳۷۱ش تاکنون) بودهاند.[۲۳]
مبنای فقهی
مشروعیت شورای نگهبان در نظام حقوقی جمهوری اسلامی، با استناد به جایگاه ولایت فقیه[۲۴] و مجموعهای از ادله فقهی همچون آیات قرآنی مانند آیه ۷۱ سوره توبه، که دلالت بر ولایت برخی بر بعضی دیگر دارد، روایت امام علی(ع) مبنی بر نظارت سلطان بر مسلمانان، ادله و مبانی فقهی مشورت و نظارت، ادله نظارت در وقف و وصیت، سنت پیامبران، ادله «اوفوا بالعقود» و «المؤمنون عند شروطهم» استناد شده است.[۲۵]
در تحلیل ماهیت نظارت این شورا، سه دیدگاه مطرح است: نخست، نگاه به فقهای شورا بهعنوان «قضات منصوب» که دیدگاهی منسوخ دانسته شده است؛[۲۶] دوم، تلقی آنان بهعنوان «وکیل و نایب» رهبری در تنفیذ قوانین که در آن، فتوای رهبری مرجع اختلاف است؛[۲۷] و سوم، نگاه «کارشناسی و خبرگانی» که نظارت شورا را امری استقلالی دانسته[۲۸] و نظر تخصصی فقهای شورا را در مسائل فقهی مقدم میشمارد.[۲۹]
براساس دو دیدگاه نخست، در صورت بروز اختلاف میان فقها در یک مسئله، فتوای رهبری معیار خواهد بود و طبق دیدگاه سوم، نظر کارشناسی فقهای شورا به عنوان خبرگان فقهی مقدم خواهد شد.[۳۰]
وظایف
شورای نگهبان در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، وظایف متعددی دارد[۳۱] که برخی مشترک و برخی مختص فقهای این شوراست. وظایف این شورا که در اصل ۹۱ تا ۹۹ قانون اساسی آمده،[۳۲] عبارتاند از:
- انطباق قوانین با شرع: تشخیص عدم مغایرت قوانین مصوب مجلس با موازین اسلامی بر عهده شورای نگهبان است.[۳۳] برای یاری در این امر، «مجمع مشورتی فقهی» در سال ۱۳۸۰ش، تأسیس شده است.[۳۴]
- انطباق قوانین با قانون اساسی: شورای نگهبان، عدم مغایرت مصوبات مجلس با قانون اساسی را نیز تشخیص میدهد[۳۵] و در صورت اختلاف نظر با مجلس، مصوبه به مجمع تشخیص مصلحت نظام ارجاع میشود.[۳۶] همچنین، نظارت[۳۷] بر عدم مغایرت مصوبات شوراهای اسلامی با شرع نیز بر عهده این شورا است.[۳۸]
- تفسیر قانون اساسی: تفسیر قانون اساسی که اعتبار آن همتراز خود قانون است، وظیفه شورای نگهبان میباشد.[۳۹]
- نظارت بر انتخابات و همهپرسی: شورای نگهبان[۴۰] مسئولیت نظارت بر تمامی مراحل انتخابات مجلس خبرگان رهبری، ریاست جمهوری، مجلس شورای اسلامی و همچنین همهپرسی را بر عهده دارد.[۴۱]
از دیگر وظایف و مسئولیتهای شورای نگهبان عبارتند از: حضور در مراسم تحلیف رئیس جمهور، حضور در مجلس شورای اسلامی هنگام تصویب طرح یا لایحه فوری، حضور در شورای بازنگری قانون اساسی، حضور در شورای موقت رهبری (یکی از اعضا)، عضویت فقهای شورا در مجمع تشخیص مصلحت نظام.[۴۲]
دورهها
شورای نگهبان تاکنون هفت دوره تشکیل شده است که اعضای آنها به ترتیب هر دوره عبارتند از:[۴۳]
| سمت | دوره اول(۱۳۵۹-۱۳۶۵ش) | دوره دوم (۱۳۶۵-۱۳۷۱) | دوره سوم(۱۳۷۱-۱۳۷۷) | دوره چهارم(۱۳۷۷-۱۳۸۳) | دوره پنجم(۱۳۸۳-۱۳۸۹) | دوره ششم(۱۳۸۹-۱۳۹۵) | دوره هفتم(۱۳۹۵-۱۴۰۱) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| فقیه | احمد جنتی | احمد جنتی | احمد جنتی(دبیر) | احمد جنتی(دبیر) | احمد جنتی(دبیر) | احمد جنتی(دبیر) | احمد جنتی(دبیر) |
| فقیه | لطفالله صافی گلپایگانی (دبیر) | لطفالله صافی گلپایگانی محمد یزدی |
محمد محمدی گیلانی سید محمود شاهرودی |
سید محمود شاهرودی محمد یزدی |
محمد یزدی | محمد یزدی | محمد یزدی سید احمد خاتمی |
| فقیه | عبدالرحیم ربانی شیرازی محمدرضا مهدوی کنی محمد مؤمن قمی |
محمد مؤمن | محمد مؤمن | محمد مؤمن | محمد مؤمن | محمد مؤمن | محمد مؤمن علیرضا اعرافی |
| فقیه | محمدرضا مهدوی کنی ابوالقاسم خزعلی |
ابوالقاسم خزعلی | ابوالقاسم خزعلی | ابوالقاسم خزعلی سیدحسن طاهری خرمآبادی صادق آملی لاریجانی |
صادق آملی لاریجانی سید محمود هاشمی شاهرودی |
سید محمود هاشمی شاهرودی | سید محمود هاشمی شاهرودی صادق آملی لاریجانی سید احمد حسینی خراسانی |
| فقیه | غلامرضا رضوانی محمد محمدی گیلانی |
محمد محمدی گیلانی (دبیر) | غلامرضا رضوانی | غلامرضا رضوانی | غلامرضا رضوانی | غلامرضا رضوانی محمدمهدی شبزندهدار |
محمدمهدی شبزندهدار |
| فقیه | یوسف صانعی محمدمهدی ربانی املشی محمد امامی کاشانی |
محمد امامی کاشانی | محمد امامی کاشانی | محمد امامی کاشانی رضا استادی محمدحسن قدیری |
محمدحسن قدیری سید محمدرضا مدرسی یزدی |
سیدمحمدرضا مدرسی یزدی | سیدمحمدرضا مدرسی یزدی |
| حقوقدان | گودرز افتخار جهرمی | گودرز افتخار جهرمی | احمد علیزاده | احمد علیزاده ابراهیم عزیزی |
محمد سلیمی | محمد سلیمی | عباسعلی کدخدایی(سخنگو) |
| حقوقدان | مهدی هادوی خسرو بیژنی |
سیدجلالالدین مدنی احمد علیزاده |
حسن حبیبی | حسن حبیبی عباسعلی کدخدایی |
ابراهیم عزیزی عباسعلی کدخدایی حسینعلی امیری |
عباسعلی کدخدایی(سخنگو) نجاتالله ابراهیمیان |
نجاتالله ابراهیمیان محمد دهقان |
| حقوقدان | محسن هادوی سیدجلالالدین مدنی |
خسرو بیژنی حسن حبیبی |
خسرو بیژنی | علی آراد محسن اسماعیلی |
محسن اسماعیلی | محسن اسماعیلی | محسن اسماعیلی محمدحسن صادقیمقدم |
| حقوقدان | علی آراد | حسن فاخری | محمدرضا عباسیفرد | محمدرضا عباسیفرد | غلامحسین الهام | سیامک رهپیک | سید فضلالله موسوی |
| حقوقدان | حسین مهرپور | حسین مهرپور | حسن فاخری سیدرضا زوارهای علی آراد |
سیدرضا زوارهای | عباس کعبی | حسینعلی امیری سام سوادکوهیفر |
سام سوادکوهیفر هادی طحاننظیف |
| حقوقدان | محمد صالحی | محمدرضا علیزاده | محمدرضا علیزاده | محمدرضا علیزاده | محمدرضا علیزاده | محمدرضا علیزاده (قائممقام) | محمدرضا علیزاده سیامک رهپیک |
پانویس
- ↑ نگاه کنید به مجیدی، آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۷ و۱۹۸.
- ↑ متن قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۴.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۱.
- ↑ «شورای نگهبان حافظ جمهوریت و اسلامیت نظام»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «دیدار اعضای شورای نگهبان با رهبر انقلاب»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ راعی، «شورای نگهبان»، ص۷۲۴.
- ↑ «تأسیس شورای نگهبان به روایت تصاویر ایرنا»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «تأسیس شورای نگهبان به روایت تصاویر ایرنا»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «همه مردان شورای نگهبان»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ مجیدی، آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۸۹ش، ص۱۹۵.
- ↑ راعی، «شورای نگهبان»، ص۷۲۳.
- ↑ «آیا نام شورای نگهبان دارای پسوند قانون اساسی است؟»، پژوهشکده شورای نگهبان.
- ↑ «ساختار شورای نگهبان (تشکیلات اداری)»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «ساختار شورای نگهبان (نحوه تشکیل جلسات)»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ مجیدی، آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۲۶.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۴.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۴.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۴.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۳؛ «ساختار شورای نگهبان(اعضای شورای نگهبان)»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۵؛ «ساختار شورای نگهبان(اعضای شورای نگهبان)»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۶۲.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۴؛ «ساختار شورای نگهبان(اعضای شورای نگهبان)»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «دبیران شورای نگهبان از ابتدا تاکنون»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۲.
- ↑ نگاه کنید به ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۸۶-۱۹۰.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۲.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۲.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۳.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۳.
- ↑ ولایتی، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۷۲.
- ↑ «وظایف و اختیارات شورای نگهبان»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۴-۵۶.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۶و۲۷.
- ↑ «گزارش: بازوی مشورتی فقهای شورای نگهبان را بهتر بشناسید»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۵.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۵.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۶.
- ↑ مجیدی، آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۲۴ و۲۲۵؛ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷.
- ↑ مجیدی، آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۹ و۲۱۰؛ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۶.
- ↑ متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، ص۵۶.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۷؛ مجیدی، آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۱۴-۲۱۷.
- ↑ ملکافضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۸ و۱۹۹.
- ↑ «همه مردان شورای نگهبان»، خبرگزاری ایسنا.
منابع
- «آیا نام شورای نگهبان دارای پسوند قانون اساسی است؟»، پژوهشکده شورای نگهبان، بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «تأسیس شورای نگهبان به روایت تصاویر ایرنا»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۲۴ تیر ۱۳۹۴ش، بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «دبیران شورای نگهبان از ابتدا تاکنون»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۹ش، بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «دیدار اعضای شورای نگهبان با رهبر انقلاب»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله خامنهای، درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۷۹ش، بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
- راعی، سجاد، «شورای نگهبان»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۲۷)، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۸ش.
- «ساختار شورای نگهبان (اعضای شورای نگهبان)»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۷ش، بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «ساختار شورای نگهبان (تشکیلات اداری)»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۷ش، بازدید: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «ساختار شورای نگهبان (نحوه تشکیل جلسات)»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۷ش، بازدید: ۵ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «شورای نگهبان حافظ جمهوریت و اسلامیت نظام»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۸ش، بازدید: ۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «گزارش: بازوی مشورتی فقهای شورای نگهبان را بهتر بشناسید»، وبسایت شورای نگهبان، درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۸ش، بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۰ش.
- متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- مجیدی، محمدرضا، آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران)، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.
- مرتضایی، سید احمد، «پاسخ به شبهات نظارت استصوابی با رویکرد فقهی»، فصلنامه حکومت اسلامی، شماره ۵۵، بهار ۱۳۸۹ش.
- ملکافضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قم، دفتر نشر معارف، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- ولایتی، محسن، «کاوشی پیرامون مبانی فقهی شورای نگهبان در نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه فقه و تاریخ تمدن، شماره ۲۶، زمستان ۱۳۸۹ش.
- «همه مردان شورای نگهبان»، خبرگزاری ایسنا، درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۳۹۵ش، بازدید: ۶ خرداد ۱۴۰۰ش.
پیوند به بیرون