حزب جمهوری اسلامی
 | |
| نام | حزب جمهوری اسلامی |
|---|---|
| آرمان | انتقال تفکرات صحیح دینی تحلیلهای درست سیاسی به اعماق جامعه تبیین انقلاب تشریح چگونگی ایجاد یک نظام اسلامی و... |
| تأسیس | ۱۳۵۷ش |
| روزنامه | روزنامه جمهوری اسلامی |
| مذهب | شیعه |
| کشور | ایران |
حزب جمهوری اسلامی مهمترین حزب در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود. شماری از شخصیتهای علمی، مذهبی و سیاسی ایران که در پیروزی انقلاب نقش داشتند و از یاران امام خمینی بودند حزب جمهوری اسلامی را در سال ۱۳۵۷ش تأسیس کردند. این حزب بهخاطر حُسن شهرت مؤسسان روحانی آن، به شدت از سوی جامعه انقلابی ایران مورد استقبال قرار گرفت و سید محمد حسینی بهشتی نخستین دبیرکل حزب جمهوری اسلامی گردید.
وجود تشکیلات سیاسی فراگیر و کارآمد بعد از پیروزی انقلاب و دچار نشدن انقلاب به سرنوشت نهضت مشروطه فلسفه تأسیس حزب جمهوری اسلامی بود. حزب در جهت نیل به مقاصد خود فعالیتهای گستردهای کرد و به موفقیتهای مهمی نایل آمد اما بر اثر عواملی از جمله اختلاف اعضای شورای مرکزی و اشتغال رهبران حزب در اداره امور مهم کشور با موافقت امام خمینی در سال ۱۳۶۶ش تعطیل شد.
فلسفه تشکیل حزب
براساس نقل سیاستمداران، ضرورت ایجاد تشکیلات و به وجود آوردن نوعی هماهنگی درونی میان نیروهای سیاسی و مبارز مذهبی، از اموری بود که بعد از شهریور ۱۳۲۰ش و خصوصا بعد از کودتای ۲۸ مرداد، ذهن بعضیاز فعالان سیاسی متدین را بهخود مشغولکرده بود.[۱]
مؤسسان حزب با تحلیل اوضاع خاص تاریخی و سیاسیکشور، دریافته بودند که پس از پیروزی انقلاب با قرارگرفتن بار سنگین اداره کشور بر دوش انقلابیان، آن هم براساس موازین و آرمانهای انقلاب اسلامی، وجود یک تشکیلات سیاسی فراگیر و کارآمد، امری حیاتی است وگرنه انقلاب اسلامی نیز به سرنوشت نهضت مشروطه و موارد مشابه دچار خواهد شد.
تاریخچه
از سال ۱۳۴۱ش، میان تعدادی از روحانیان همفکر با امام خمینی، اندیشه تشکیل حزب شکل گرفت. این فکر در سال ۱۳۵۶ش، همزمان با اوجگیری تحولات سیاسی ایران، قوت یافت اما بهدلیل تبعید و فشار بر چهرههایی مانند سید علی خامنهای، مدتی متوقف شد. در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی و با آزادی فعالان مذهبی، ضرورت ایجاد یک تشکیلات منسجم احساس گردید. در پاییز و زمستان ۱۳۵۷ش، همان گروه روحانیان نزدیک به امام خمینی، اساسنامه و مرامنامه «حزب جمهوری اسلامی» را تدوین کردند. هرچند گفته شده امام خمینی دیدگاه مثبتی نسبت به حزبگرایی نداشت، پس از پیروزی انقلاب، تشکیل این حزب را به مردم اعلام کرد.[۲]
مؤسسان
مؤسسان حزب جمهوری اسلامی عبارت بودند از:
- سید محمد حسینی بهشتی؛
- سید عبدالکریم موسوی اردبیلی؛
- اکبر هاشمی رفسنجانی؛
- سید علی خامنهای
- محمدجواد باهنر.
آنان همزمان با تأسیس حزب، در شورای انقلاب نیز عضویت داشتند و اکثر رهبران اصلی حزب همانند بهشتی، خامنهای، هاشمی رفسنجانی و ناطق نوری عضو جامعه روحانیت مبارز تهران هم بودند.[۳]
اعلامیه تأسیس حزب را سیدعلی خامنهای نوشت و نخستین جلسه شورای مرکزی در ۲۹ بهمن ۱۳۵۷ش در محل کانون توحید در تهران تشکیل شد. شورا سی تن عضو داشت که افزون بر مؤسسان، ۲۵ تن دیگر غالب شخصیتهای فعال در انقلاب، از روحانی و بازاری و دانشگاهی، بودند.[۴] سید محمد بهشتی نیز به عنوان نخستین دبیرکل حزب انتخاب شد.
اساسنامه و ساختار
اساسنامه حزب که مشتمل بر ۴۴ مادّه و پنج تبصره بود، در نخستین کنگره حزب به تصویب رسید. ارکان حزب مشتمل بود بر عضو، حوزه، واحد آمادگی، شورای بخش و شهرستان و استان، هیات اجرایی، شورای مرکزی، شورای داوری، شورای ایدئولوژی، شورای افتا و کنگره (عالیترین مرجع حزب). شورای مرکزی مسؤولیت برنامهریزی حزب را برعهده داشت. وظیفه شورای ایدئولوژی و افتا، نظارت بر مشی حزب و بررسی و تصمیمگیری درباره مصوبات شورای مرکزی بود. کنگره، تصویب و ایجاد هر گونه تغییر در اساسنامه، انتخاب اعضای شورای مرکزی و شورای داوری، و بررسی عملکرد حزب را برعهده داشت.[۵]
مواضع حزب
محورهای اصلی مواضع حزب درباره جهانبینی، ساخت جامعه و برنامههای فرهنگی هنری، اداره کشور، سیاست اقتصادی و سیاست خارجی به طور مشروح در بیانیهها و مصاحبههای مؤسسان و اعضای اصلی حزب تبیین شده بود.
عقاید این حزب در سیاست خارجی چنین بود:
- اعتقاد به اصل «نه شرقی، نه غربی»؛
- ایجاد مناسبات برادرانه با همه مسلمانان جهان؛
- قطع هر نوع پیوند اقتصادی که موجب سلطه قدرتهای بزرگ بر کشور میشود؛
- افشای توطئههای قدرتهای بزرگ سلطهجو، بهویژه حکومت آمریکا؛
- کمک به نهضتهای آزادیبخش یکی از وظایف دولت اسلامی محسوب میشود.[۶]
اهداف تأسیس
بنیانگذاران حزب جمهوری اسلامی بارها اعلام کردند که هدف از تأسیس حزب ورود در میدان جنگ قدرت و بیرون کردن رقبای سیاسی از صحنه نیست، بلکه غرض:
- انتقال تفکرات صحیح دینی؛
- تحلیلهای درست سیاسی به اعماق جامعه؛
- تبیین انقلاب و تشریح چگونگی ایجاد یک نظام اسلامی؛
- استمرار بخشیدنِ شور مبارزه در میان مردم و حفظ وحدت آنان؛
- آموزش دادن این مفاهیم به جوانان؛
- تشویق جوانان به انضباط حزبی و آماده ساختن آنها برای حضور در عرصههای مختلف مدیریت کشور.[۷]
عضویت دو میلیون نفر در حزب
با اعلام تأسیس حزب، تقاضا برای عضویت در آن در سراسر کشور به راه افتاد، تا بدان حد که شمار متقاضیان در کل کشور اندک زمانی از دو میلیون نفر و در تهران از چهارصد هزار نفر افزونتر شد. همزمان، تقاضا برای گشودن دفاتر حزب در شهرستانها نیز بالا گرفت.
فعالیتهای حزب
در دو، سه سال اول پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسؤولان و مدیران حزب کار دشواری برعهده داشتند. آنان ناگزیر بودند از یک سو به تحکیم پایههای حزب و تدوین دیدگاهها و تنظیم برنامههای سیاسی و فرهنگی و اقتصادی و توسعه کمّی حزب بپردازند و از سوی دیگر تودههای مردم را براساس مبانی مورد نظر امام خمینی و در مسیر همکاری با حکومتِ پدید آمده از انقلاب هدایت و سازماندهی کنند. در این سالها، حزب در جهت نیل به مقاصد خود فعالیتهای گستردهای کرد و به موفقیتهای مهمی نایل آمد. از جمله:
- کمک به برگزاری همهپرسی جمهوری اسلامی در ۱۰ فروردین ۱۳۵۸؛
- معرفی نامزدهای واجد صلاحیت به مردم در انتخابات مجلس خبرگانِ بررسی و تصویب قانون اساسی با تأکید بر اصل یکصد و دهم آن (ولایت فقیه، اختیارات و مسؤولیتهای ولی فقیه)؛
- کمک به برگزاری همهپرسی قانون اساسی؛
- شرکت فعال در انتخابات ریاست جمهوری و انتخابات مجلس شورای اسلامی؛
- مقابله با ضد انقلاب و شرکت در جبهههای جنگ تحمیلی.[۸]
حزب همچنین با توجه به وضع خاص تاریخی کشور، خدمات عمرانی نیز داشت؛ از جمله:
- تأسیس کتابخانه؛
- راهاندازی کارخانه؛
- خانهسازی؛
- لولهکشی آب در روستاها و مناطق محروم.[۹]
نشریات رسمی
حزب جمهوری اسلامی پس از تشکیل، درصدد انتشار نشریهای به عنوان ترجمان رسمی خود برآمد. امتیاز روزنامه به نام سیدعلی خامنهای ثبت شد و شماره نخست آن در ۹ خرداد ۱۳۵۸ش با نام روزنامه جمهوری اسلامی منتشر گردید. این روزنامه با هدف درک صحیح رویدادها، کشف روابط منطقی میان آنها و انتشار واقعیتها در چارچوب اعتقادی، فعالیت خود را آغاز کرد. محور اصلی مباحث آن مسائل جهان اسلام، حمایت از مستضعفان و توجه به نیازمندان بود. روزنامه با درج پانوشتهای مسلسل مانند «گام به گام با انقلاب» به پوشش حرکتهای انقلابی میپرداخت و بر سرعت عمل، صداقت و موضعگیری درست در اخبار تأکید داشت. پس از انحلال حزب، روزنامه با سردبیری مسیح مهاجری به فعالیت مستقل خود ادامه داد. حزب همچنین نشریه دانشآموزی «عروةالوثقی» را منتشر میکرد.
مشکلات حزب
حزب جمهوری اسلامی با وجود گستردگی و موفقیتهایش، با چالشهای متعددی روبرو بود. اصل تأسیس حزب، به دلیل اولویت یافتن گروهی از فعالان انقلاب بر دیگران، موجب نارضایتی و مخالفتهایی شد. همچنین، مخالفان انقلاب، انتقادات و فشارهای خود را متوجه حزب و رهبران آن کردند، بهویژه کسانی که جسارت مخالفت علنی با امام خمینی را نداشتند.
سازمان مجاهدین خلق، ابوالحسن بنیصدر و حزب خلق مسلمان، حزب را به انحصارگرایی و قدرتطلبی متهم میکردند. این مخالفتها از شایعهپراکنی علیه رهبران حزب به ترور شخصیت و سپس ترور فیزیکی کشیده شد. در این راستا، هاشمی رفسنجانی در بهار ۱۳۵۸ش مورد سوء قصد قرار گرفت و سید علی خامنهای در ۶ تیر ۱۳۶۰ش، بر اثر انفجار بمب در محل سخنرانیاش، از ناحیه دست به شدت مجروح شد.
انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی
بمبگذاری ۷ تیر سال ۱۳۶۰ش، سید محمد حسینی بهشتی و عدهای از اعضای شورای مرکزی و مدیران و هواداران درجهاول حزب (حدود ۸۰ نفر)، در ساختمان مرکزی حزب به شهادت رسیدند. اندکی بعد در ۸ شهریور همان سال محمد جواد باهنر (دومین دبیرکل حزب و نخستوزیر وقت) همراه با محمدعلی رجائی (رئیسجمهور وقت) بر اثر انفجار بمب در دفتر کارشان به شهادت رسیدند. مسببان این دو انفجار هم سازمان مجاهدین خلق ایران بود. دو نفر از اعضای شورای مرکزی نیز در حملات تروریستی جان خود را از دست دادند.
در کنار قوّتها و توفیقات حزب، ضعفهایی نیز در فرایند فعالیتهای حزب وجود داشت و حزب با اشکالات و مشکلاتی از بیرون و درون به چالش کشیده میشد. از جمله ضعفها:
- رشد سریع کمّی حزب در سراسر کشور و غلبه این رشد بر ظرفیتهای آموزشی و مدیریتی آن بود؛
- ضعف دیگر ناشی از اشتغال رهبران حزب به اداره امور مهم کشور بود، که وقت کافی برای حضور در حزب و سازماندهی آن نداشتند؛
- شهادت عناصر اصلی و مسؤولان بالای حزب نیز ضربه سنگینی بر این حزب تازه تأسیس بود؛[۱۰]
- پس از تشکیل دولت بر اساس قانون اساسی، مغایرت دیدگاههای مختلف در اداره امور کشور، بهویژه در مسائل و مباحث اقتصادی، به صورتی جدّی آشکار شد. این دیدگاههای متعارض اقتصادی در درون شورای مرکزی حزب نیز به ظهور رسید؛ از جمله بحث بر سر اموری نظیر گسترش یا عدم گسترش مالکیتهای دولتی و تمرکزگرایی در اقتصاد دولتی. بعضی افراد و جریانهای سیاسی هم از بیرون حزب در ایجاد شکاف و اختلاف بیتأثیر نبودند.[۱۱]
دلایل تعطیلی
با افزایش اختلافات در شورای مرکزی حزب جمهوری اسلامی و بروز مشکلاتی میان مسئولان حزب و مقامات اجرایی در برخی شهرها که به اطلاع امام خمینی رسید، سید علی خامنهای و هاشمی رفسنجانی در نامهای به امام خمینی در تاریخ ۱۱ خرداد ۱۳۶۶ش، ضمن تأکید بر نقش حزب در تثبیت نظام و مقابله با دشمنان، اعلام کردند که ادامه فعالیت حزب موجب دو دستگی در نیروهای انقلاب شده است. آنها موافقت شورای مرکزی مبنی بر تعطیلی حزب و توقف کلی فعالیتهای آن را به اطلاع امام رساندند و امام خمینی با این تصمیم موافقت کرد.[۱۲]
پانویس
- ↑ بهشتی، راست قامتان جاودانه تاریخ اسلام، ۱۳۶۱ش، دفتر۱، ص ۴۵۰۴۵۱.
- ↑ خامنهای، مصاحبه درباره حزب جمهوری اسلامی، نسخه موجود در کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
- ↑ خبرگزاری فارس، ۹/۱۲/۱۳۹۲، مصاحبه با حجت الاسلام ابراهیمی درباره حزب جمهوری اسلامی
- ↑ خامنهای، مصاحبه درباره حزب جمهوری اسلامی، نسخه موجود در کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی
- ↑ جاسبی، تشکل فراگیر: مروری بر یک دهه فعالیت حزب جمهوری اسلامی، ۱۳۷۷ش، ج۱، ضمائم، ص۲۹۰-۳۹۴.
- ↑ جمهوری اسلامی، سال ۲،ش ۵۰۰ ۵۰۷، ۴۱۲ اسفند ۱۳۵۹؛ حزب جمهوری اسلامی، ص ۹، ۲۳۵۵، ۸۰.
- ↑ خامنهای، مصاحبه درباره حزب جمهوری اسلامی، نسخه موجود در کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی؛ دایرةالمعارف جهان اسلام آکسفورد <، ذیل «Islamic Republican Party» که رویکرد حزب را بیشتر قبضه کردن قدرت تلقی کرده است.
- ↑ بهشتی، راست قامتان جاودانه تاریخ اسلام، ۱۳۶۱ش، دفتر۳، ص ۹۹۵؛ خامنهای، مصاحبه درباره حزب جمهوری اسلامی، نسخه موجود در کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
- ↑ بهشتی، عملکرد یکساله حزب جمهوری اسلامی، ۱۳۵۹ش، ص۴۸۴۹.
- ↑ بهشتی، عملکرد یکساله حزب جمهوری اسلامی، ۱۳۵۹ش، ص ۱۴۱۷؛ خامنهای، مصاحبه درباره حزب جمهوری اسلامی، نسخه موجود در کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
- ↑ خامنهای، مصاحبه درباره حزب جمهوری اسلامی، نسخه موجود در کتابخانه بنیاد دایرةالمعارف اسلامی؛ جمهوری اسلامی، سال ۵،ش ۱۳۷۰، ۲۹ بهمن ۱۳۶۲، ص۱۰
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۶۹ش، ج۲۰، ص ۹۳.
منابع
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، ۱۳۶۹ش.
- بهشتی، محمد، راست قامتان جاودانه تاریخ اسلام، تهران، بنیاد شهید انقلاب اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- بهشتی، محمد، عملکرد یکساله حزب جمهوری اسلامی، تهران، بینا، ۱۳۵۹ش.
- جاسبی، عبداللّه، تشکل فراگیر: مروری بر یک دهه فعالیت حزب جمهوری اسلامی، تهران، بینا، ۱۳۷۷ش.
- حزب جمهوری اسلامی، مواضع ما، بیجا، بیتا.
- خامنهای، سید علی، پیام دبیر کل حزب جمهوری اسلامی در ششمین سالگرد تأسیس حزب، جمهوری اسلامی، سال ۶، شماره ۱۶۶۲، ۲۹ بهمن ۱۳۶۳ش.
- خامنهای، سید علی، چهار سال با مردم، تهران، مرکز نشر حزب جمهوری اسلامی، ۱۳۶۴ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، به سوی سرنوشت: کارنامه و خاطرات، سال ۱۳۶۳ش، تحقیق: محسن هاشمی، تهران، بینا، ۱۳۸۵ش.
- The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world, ed. John L. Esposito, New York 1995, s.v. "Islamic Republican Party' by Eliz Sanasarian.