مردمسالاری دینی
مردمسالاری دینی شیوهای از حکومتداری در کشورهای اسلامی است که شهروندان دینباور در چارچوب آموزههای شریعت، مشارکتی فعال در زندگی سیاسی دارند و از هرگونه استبداد فردی در تصمیمگیریهای عمومی اجتناب میکنند. الهی بودن ذات حاکمیت و واگذاری حاکمیت از طرف خدا به مردم را دو عنصر اصلی این نوع حکومت دانستهاند. مردمسالاری دینی پس از انقلاب اسلامی ایران از نشانهای اصلی جریان اسلامگرایی سیاسی و از مصادیق چالش مدرنیسم و سنت معرفی شد.
اندیشمندان اسلامی برای توضیح مردمسالاری دینی، الگوها و روایتهای متفاوتی از آن ارائه دادهاند: مردمسالاری دینی مکتبی در قالب دیدگاههای جمهوری اسلامی، مردمسالاری فردی، مردمسالاری دینی ابزاری و مردمسالاری دینی قانونی برای اصلاح ایده جمهوری اسلامی ایران ازجمله این روایتها است.
برای مردمسالاری دینی مبانیای چون جانشینی انسان از طرف خدا در زمین، اداره جامعه براساس مشورت و شورا، مشروعیت قانونگذاری انسان در حوزه اموری غیر منصوص (منطقةالفراغ) و بیعت معرفی شده است. این نوع حکومت دارای ویژگیهایی چون مشروعیت دوگانه الهی-مردمی، حاکمیت قانون، نظارت عمومی دائمی بر رفتار کارگزاران حکومتی و اداره امور حکومتی بر اساس رأی مردم است.
از مردمسالاری دینی بهعنوان بدیلی امنیت آفرین در برابر سکولاریسم، راهکاری برای خروج جهان اسلام از افراطگرایی و سلفیسم و همچنین پاسخی به مطالبات تاریخی مردم ایران در جمع میان دین و شاخصهای دموکراسی از زمان انقلاب مشروطه یاد شده است.
زمینههای تاریخی و اجتماعی
مردمسالاری دینی، که پیش از رواج در جهان اسلام بهعنوان «تئودموکراسی» توسط جوزف اسمیت در دنیای مسیحی مطرح شد، مفهومی است که در آن «خدا و مردم قدرت را بر پایه درستکاری برعهده دارند.»[۱] این اصطلاح قبل از گسترش آن در ایران پس از انقلاب، توسط اندیشمندانی چون ابوالاعلی مودودی در هند و پاکستان مطرح شد. مودودی مردمسالاری دینی را حکومتی میدانست که در آن حاکمان از طریق اراده آزاد مردم انتخاب میشوند و سیاستها براساس اصول اسلامی از کتاب و سنت شکل میگیرد.[۲]
به گفته پژوهشگران، پس از انقلاب اسلامی و طرح جمهوری اسلامی،[۳] اهمیت مردمسالاری دینی بیشتر شد.[۴] این مفهوم یکی از ویژگیهای برجسته جریان اسلامگرایی سیاسی در ایران شد.[۵] در این دوران، تلاش برای جمع میان دموکراسی و دین توجه زیادی را جلب کرد و تفاسیر مختلفی برای آن ارائه شد.[۶] این تطبیق دین و دموکراسی بهعنوان چالشی میان سنت و مدرنیسم دیده میشود و هنوز در ادبیات سیاسی مسلمانان اجماع نظری کامل درباره آن شکل نگرفته است.[۷]
مفهومشناسی
مردمسالاری دینی یا مردمسالاری اسلامی، شیوهای از زندگی سیاسی مسلمانان در جهان مدرن است[۸] که بر مشروعیت الهی-مردمی حکومت تأکید دارد.[۹] در این مدل حکومت، مردم در فرآیند تصمیمسازی با رعایت احکام شریعت مشارکت میکنند[۱۰] و جوهره دموکراسی به رسمیت شناخته میشود. در عین حال، مرجعیت دین بهعنوان منبع معرفتشناختی برای تحلیل و توجیه حکومت مردم پذیرفته میشود.[۱۱]
در تعریفی دیگر، مردمسالاری دینی مدلی از حکومت است که بر مشروعیت الهی و مقبولیت مردمی استوار است. در این نظام، حاکم در چارچوب مقررات الهی، حقمداری، خدمتمحوری و ایجاد بستری برای رشد مادی و معنوی نقش ایفا میکند.[۱۲] بنابراین، مردمسالاری دینی بهعنوان یک نظام سیاسی دیده میشود که در آن شهروندان دینباور با استفاده از آموزههای شریعت در تدبیر عمومی جامعه مشارکت فعال دارند و هرگونه استبداد فردی در تصمیمگیریها را رد میکنند.[۱۳]
الهی بودن حاکمیت و واگذاری آن از طرف خدا به مردم، دو اصل اساسی در مردمسالاری دینی است که در بسیاری از تعاریف آن وجود دارد[۱۴] و در اصل ۵۶ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز به آن تأکید شده است.[یادداشت ۱]
در مورد واژه مردمسالاری دینی، برخی آن را ترکیبی اصیل و مستقل میدانند که از نظام غربی عاریه گرفته نشده است.[۱۵] طبق این دیدگاه، مردمسالاری دینی نظامی وحدتگرا است که فرد و جامعه را از حقیقتی متعالی میداند.[۱۶] در مقابل، عدهای آن را مقولهای مرکب میدانند که با پذیرش خاستگاه کثرتگرایی مردمسالاری غربی و جایگذاری محتوای دینی در آن، به شکلی از حکومت در نظام اسلامی تبدیل شده است.[۱۷]
نسبت میان دین و مردمسالاری
«نباید اشتباه شود؛ این مردمسالاری به ریشههای دمکراسیِ غربی مطلقاً ارتباط ندارد. این یک چیز دیگر است. اوّلاً مردمسالاری دینی دو چیز نیست؛ اینطور نیست که ما دمکراسی را از غرب بگیریم و به دین سنجاق کنیم تا بتوانیم یک مجموعهی کامل داشته باشیم؛ نه. خودِ این مردمسالاری هم متعلّق به دین است.»
سخنرانی در جمع کارگزاران نظام جمهوری اسلامی ایران در ۱۲ آذر ۱۳۸۹ش
ایجاد پیوند میان دین و دموکراسی مهمترین دغدغه اندیشمندان برای توجیه نظری مردمسالاری دینی است. درباره نسبت و رابطه میان دین و مردمسالاری دیدگاههای متفاوتی ارائه شده است.
- رابطه این همانی و درونی: در این دیدگاه، دین و مردمسالاری رابطهای ذاتی دارند و یکدیگر را تکمیل میکنند. مردم نه تنها حق اداره امور خود را دارند بلکه از توانایی لازم برای این کار برخوردار هستند. این ایده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز مطرح شده است.[۱۸]
- رابطه عام و خاص مطلق: در این نوع رابطه، مردمسالاری دینی بهعنوان یک نوع خاص از دموکراسی شناخته میشود که ویژگی اصلی آن دینی بودن است.[۱۹]
- رابطه بیرونی (عام و خاص من وجه): طبق این دیدگاه، مردمسالاری دینی بهعنوان یک قرارداد فرضی مطرح است که نه رابطه همسانی دارد و نه تضاد. این رابطه در اصطلاح منطقی، عام و خاص من وجه است.[۲۰]
- رابطه تضاد: طرفداران این دیدگاه معتقدند که پیوند میان دین و مردمسالاری نه ممکن است و نه مطلوب،[۲۱] زیرا دموکراسی به مسائل حکومتی و اجتماعی میپردازد، در حالی که دین به امور شخصی و رابطه انسان با خدا و آخرت مرتبط است.[۲۲]
محمدباقر خرمشاد، استاد علوم سیاسی، برای ایجاد پیوند میان دین و دموکراسی، [یادداشت ۲]پیشنهاد میدهد که دموکراسی دینی تنها زمانی ممکن است که تعریفی حداقلی از دموکراسی و تعریفی حداکثری از دین در کنار هم قرار گیرند. بر اساس این نگرش، دین دارای ساحت عمومی، اجتماعی و سیاسی است و بنابراین ورود آن به سیاست مجاز و گاهی لازم خواهد بود. از سوی دیگر، دموکراسی بهعنوان شیوهای از حکومتداری تعریف میشود که میتوان آن را در چارچوب نظریههای دینی بازتعریف کرد.[۲۳]
الگوها
اندیشمندان اسلامی برای توضیح مردمسالاری دینی، روایات متفاوتی از آن ارائه دادهاند که برخی پیش از انقلاب و برخی پس از آن بهویژه در قالب جمهوری اسلامی مطرح شده است.[۲۴] در این زمینه، چند الگوی وجود دارد:
- مردمسالاری دینی مکتبی یا تکاملی: این الگو براساس دیدگاههای بهشتی درباره سیاست، اجتماع، اسلام و ولایت فقیه شکل گرفت.[۲۵] بهشتی حکومتها را به استبدادی، نخبگانی (آریستوکراسی) و مردمی تقسیم کرده[۲۶] و معتقد بود که حکومت مردم باید بر رأی مردم و زمان محدود انتخاب شوندگان مبتنی باشد.[۲۷] او جمهوری اسلامی را نوعی حکومت میدانست که با انتخاب آزادانه مردم و تعهد به اصول اسلامی همراه است.[۲۸] این دیدگاه نقش زیادی در تدوین قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران داشت.[۲۹]
- مردمسالاری دینی وکالتی یا فردی: این نظریه توسط مهدی حائری یزدی تدوین شد.[۳۰] او معتقد بود که مشروعیت حکومت تنها از طریق مردم بهدست میآید، نه وحی و رسالت.[۳۱] وی حکومت مردم را بر قاعده فقهی وکالت مبتنی میکرد[۳۲] و معتقد بود انتخاب مردم برای حاکم، رضایت الهی را نیز به دنبال دارد.[۳۳]
- مردمسالاری دینی ابزاری یا اجرایی: این دیدگاه به تأکید بر مشروعیت الهی حکومت و اصالت دادن به حاکمیت الهی توجه دارد.[۳۴] به گفته محمدتقی مصباح یزدی، ولی فقیه بهعنوان نماینده خدا[۳۵] از همه اختیارات امام معصوم برخوردار است و مشروعیت نظام اسلامی وابسته به تأسیس و تأیید او است.[۳۶]
- مردمسالاری دینی قانونی: در این الگو، قانونگرایی و اصالت رأی مردم مبنای اصلی مردمسالاری دینی است.[۳۷] هدف آن توسعه سیاسی و توجه به حقوق ملت است. این دیدگاه در دوران سید محمد خاتمی و در دهه هفتاد شمسی در ایران رواج پیدا کرد.[۳۸]
مبانی
اندیشمندان اسلامی برای تبیین مردمسالاری دینی، چند مبنای کلیدی را از قرآن و روایات استخراج کردهاند. این مبانی شامل مفاهیمی چون خلافت انسان در زمین، شورا و مشورت، تأسیس در منطقةالفراغ و بیعت است.
- خلافت انسان در زمین: براساس این مبنا، حاکمیت بالذات متعلق به خداست و هیچ موجودی خارج از اراده الهی نمیتواند حاکمیت داشته باشد.[۳۹] خدا انسان را با اراده و اختیار آفریده تا بهعنوان خلیفهالله در زمین عمل کند.[۴۰] این دیدگاه براساس آیات قرآن است که انسان را بهعنوان خلیفه معرفی کرده است[۴۱] و به همین دلیل، خدا حکومت را به انسان امانت داده است.[۴۲] در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز تأکید شده است که انسان بر سرنوشت خود حاکم است، و این حق فطری و غیرقابل سلب است.[۴۳]
- شورا و مشورت: مبنای دوم بر مشارکت مردم در تصمیمسازیها تأکید دارد.[۴۴] شورا در قرآن بهعنوان یک ابزار برای مشارکت مردمی در مسائل حکومتی مطرح شده است.[۴۵] علامه طباطبایی[۴۶] و برخی دیگر از نویسندگان، بر این باورند که بسیاری از اصول دموکراسی از جمله رضایت عامه، مشارکت و آزادی در چارچوب این آموزه دینی قابل تحقق است.[۴۷]
- تأسیس در منطقةالفراغ: این مبنا اشاره دارد به محدودهای که شارع (خدا) تکلیفی خاص در آن تعیین نکرده و مشروعیت حکومتی در این حوزه از مردم گرفته میشود.[۴۸] در این منطقه، رأی مردم دارای اعتبار است و پیامبر اسلام نیز در برخی مسائل با مشورت مردم عمل میکرد.[۴۹] در غیر این محدوده، قوانین الهی حاکم است و مشورت و رأی مردم جایگاهی ندارد.[۵۰]
- بیعت: بیعت بهعنوان یکی از مبانی مردمسالاری دینی، به معنای انتقال اختیارات مردم به حاکم در مسائل عمومی معرفی شده است.[۵۱] قدرت حاکم به میزان اختیاراتی است که مردم به او واگذار کردهاند.[۵۲] بیعت نشانهای از حق انتخاب مردم است که مورد تأیید شرع قرار دارد، مشروط به اینکه شرایط خاصی برای انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان وجود داشته باشد.[۵۳]
ویژگیها
ویژگیهای حکومت مردمسالاری دینی شامل مشروعیت دوگانه الهی-مردمی، انتخاب آزاد حاکمان، حاکمیت قانون و نظارت عمومی بر رفتار حاکمان است:
مشروعیت دوگانه الهی-مردمی: حکومت مردمسالاری دینی مشروعیت خود را هم از خدا و هم از مردم میگیرد. مردم با انتخاب حاکمِ شایسته، مشروعیت او را تکمیل میکنند. به این ترتیب، حاکمیت خدا و انسان در راستای یکدیگر قرار دارد[۵۴] و این رابطه بهگونهای است که مردمسالاری بهعنوان ساختار سیاسی و دین به عنوان محتوای آن تلقی میشود.[۵۵]
انتخاب حاکمان به وسیله رأی مردم: در مردمسالاری دینی، بر اساس مبنای این نظام که خدا حق تعیین سرنوشت را به مردم داده است،[۵۶] انتخاب حاکمان بهطور آزادانه توسط مردم انجام میشود و این انتخاب در همه سطوح ممکن است.[۵۷]
حاکمیت قانون: در این نظام، آیین اسلام مبنای قوانین است[۵۸] و تصویب و اجرای قوانین باید مطابق با مقررات اسلامی باشد.[۵۹] در نتیجه، قوانین مصوب در این سیستم مشروعیت دینی دارند و عمل به آنها بهعنوان انجام واجبات و اجتناب از محرمات اسلامی تلقی میشود.[۶۰]
نظارت عمومی بر رفتار حاکمان:یکی از ویژگیهای مهم این نظام، نظارت همگانی بر رفتار حاکمان است. مردم باید در چارچوب آموزههای امر به معروف و نهی از منکر، بر تصمیمات و رفتار حاکمان نظارت کنند و نسبت به رویدادهای اجتماعی بیتفاوت نباشند.[۶۱]
نتایج
از مردمسالاری دینی بهعنوان بدیلی امنیت آفرین در برابر سکولاریسم[۶۲] چنین حکومتی با ایجاد پیوند عقلانی میان دین و شاخصهای دموکراسی، محملی مناسب برای بروز خواستههای مردم خواهد بود و باعث اجتناب مردم از دیگر اقدامات مخل امنیت همچون شورش میشود.[۶۳]و راهکار حقوقی خروج جهان اسلام از افراطگرایی و سلفیسم[۶۴] یاد شده است. این مدل حکومتی را همچنین پاسخی به مطالبات تاریخی مردم ایران در جمع میان دین و شاخصهای دموکراسی از قبیل حاکمیت بر سرنوشت خود، آزادی، مساوات و ... از زمان انقلاب مشروطه دانستهاند.[۶۵]
گذار از افراطگرایی
رشد جریانهای سیاسی بنیادگرا در مواجهه با تهاجم جهان غرب به جهان اسلام و گسترش خشونت حاصل از آن را از مهمترین چالشهای حال حاضر کشورهای اسلامی دانستهاند.[۶۶] در مقابلِ رواجِ تفکرات افراطی، الگوی حکومتی مردمسالاری دینی را از بهترین راهکارهای حقوقی برای تأمین اهداف دینی و دنیوی مسلمانان دانستهاند.[۶۷]مردمسالاری دینی را در مقابل دو جریان سکولاریسم و سلفیسم، جریانی دانستهاند که با احیاگری اسلامی از طریق اصلاحات مبتنی بر پایههای ذاتی اسلامی به حفظ کرامت، منزلت و استقلال مسلمانان منجر خواهد شد.[۶۸]
تکنگاری
- مردمسالاری دینی از منظر آیتالله خامنهای به قلم مهدی سعیدی نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران ۱۳۹۲ش.[۶۹]
- مردمسالاری دینی و نظریه ولایت فقیه، نشر موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی ، قم ۱۳۸۸ش. [۷۰]
- مردمسالاری دینی، نوشته مسعود پور فرد پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامی، تهران ۱۳۸۴ش. [۷۱]
- مردمسالاری دینی، نوشته محمدرضا خباز نشر زعیم تهران ۱۳۸۲ش.[۷۲]
- مردمسالاری دینی: مردمسالاری دینی در قرآن، نهجالبلاغه و سیره امام علی (ع) نوشته محمدباقر خرم شاد، نشر دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد نمایندگی مقام رهبری در دانشگاه)، قم ۱۳۸۵ش.[۷۳]
- مردمسالاری دینی (مبانی و دلایل)، نوشته کاظم قاضی زاد، نشر موسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی تهران ۱۳۸۵ش. [۷۴]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مبلغی، «سودمندگرایی سیاسی و مردمسالاری دینی»، ص۴۳.
- ↑ مبلغی، «سودمندگرایی سیاسی و مردمسالاری دینی»، ص۴۳-۴۴.
- ↑ امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۴ش، ج۲، ص۳۶.
- ↑ آکوچیکان، «مولفهها و ویژگیهای مردمسالاری دینی»، ص۱۲۲.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی» ص۱۲۶.
- ↑ اسماعیلی، «مردمسالاری دینی و اصل حاکمیت ملی»، ص۱۰۵-۱۰۹.
- ↑ تاجیک، «مردمسالاری دینی: به سوی یک گفتمان مسلط»، ص۱۷۵.
- ↑ درویش، «مردم سالاری دینی یا مردم سالاری دین داران»، پرتال جامع علوم انسانی.
- ↑ مردمسالاری دینی سایت محسن کدیور.
- ↑ مشکات، مبانی و مبانی و مؤلفههای مردم سالاری دینی، ص۵.
- ↑ میراحمدی، نظریه مردمسالاری دینی، مفهوم، مبانی و الگوی نظام سیاسی، ۱۳۸۸ش، ص۲۰۷؛ میراحمدی، «نظریه انتقادی نو، نظم دموکراتیک مشورتی و الگوی مردمسالاری دینی»، ص ۲۰۷-۲۰۸.
- ↑ مصباح یزدی و نوروزی، مردم سالاری دینی و نظریه ولایت فقیه، ۱۳۹۱ش، ص۵۲-۵۳.
- ↑ شفیعی، «مردمسالاری دینی در قرآن»، ص۱۰۷.
- ↑ مبلغی، «سودمندگرایی سیاسی و مردمسالاری دینی»، ص۴۵.
- ↑ ایزدهی و صدیق تقی زاده، «مردمسالاری دینی مقولهای بسیط یا مرکب»، ص۲۹.
- ↑ مهدویزادگان، «تمایز جوهری مردمسالاری دینی و غیردینی با تأکید بر تجربه مردمسالاری دینی در ایران اسلامی و غرب»، ص۱۶۵.
- ↑ ایزدهی و صدیق تقی زاده، «مردمسالاری دینی مقولهای بسیط یا مرکب»، ص۲۹.
- ↑ تاجیک، «مردمسالاری دینی، به سوی یک گفتمان مسلط»، ص۳۳۸-۳۳۹.
- ↑ مصباح یزدی، «مبانی و مبادی مردمسالاری دینی»، ص۲۹-۳۰.
- ↑ تاجیک، «مردمسالاری دینی، به سوی یک گفتمان مسلط»، ص۳۴۰-۳۴۲.
- ↑ تاجیک، «مردمسالاری دینی، به سوی یک گفتمان مسلط»، ص۳۴۳.
- ↑ مصباح یزدی، «مبانی و مبادی مردمسالاری دینی»، ص۳۰.
- ↑ خرمشاد، «مردمسالاری دینی: دموکراسی صالحان»، ص۲۲۴-۲۲۵.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۲۷-۱۲۸.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۲۸.
- ↑ بهشتی، مبانی نظری قانون اساسی، ۱۳۸۰ش، ص۱۲-۲۲.
- ↑ بهشتی، مبانی نظری قانون اساسی، ۱۳۸۰ش، ص۱۲-۲۲.
- ↑ بهشتی، مبانی نظری قانون اساسی، ۱۳۸۰ش، ص۱۲-۲۲.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۲۹.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۳۳.
- ↑ حائری، حکمت و حکومت، ۱۹۹۵م، ص۸۲.
- ↑ حائری، آفاق فلسفه، ۱۳۷۹ش، ص۱۰۹.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۳۶.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۳۶؛ مصباح یزدی، «سخنرانی» ۱۳۸۴ش.
- ↑ مصباح یزدی، نظریه سیاسی اسلام، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۳۰۸؛ مصباح یزدی، نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه، ۱۳۷۹ش، ص۷۶.
- ↑ مصباح یزدی، «سخنرانی» ۱۳۸۴ش.
- ↑ خاتمی، مردمسالاری، ۱۳۸۰ش، ص۱۰۰ و ۱۵۹-۱۶۳ و ۸۸.
- ↑ خرمشاد و سرپرست سادات، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، ص۱۴۰.
- ↑ منتظری، مبانی فقهی حکومت اسلامی، ۱۴۰۹ش، ج۱، ص۱۱۲-۱۱۳؛ شمس الدین، نظام الحکم و الاداره فی الاسلام، ۱۹۹۵م، ص۳۹۴.
- ↑ آقایی میبدی و کریمی والا، «تبیین مبانی نقلی و عقلی مردمسالاری دینی»، ص۳۱-۳۲؛ شمس الدین، نظام الحکم و الاداره فی الاسلام، ۱۹۹۵م، ص۴۲۹-۴۳۳.
- ↑ عابدینی، «دلایل نقلی مردمسالاری دینی»، ص۲۲۱-۲۲۲.
- ↑ میراحمدی، نظریه مردمسالاری دینی، ۱۳۸۸ش، ص۴۲.
- ↑ عمید زنجانی، انقلاب اسلامی ایران (علل، مسائل و نظام سیاسی)، ۱۳۹۱ش، ص۱۶۲.
- ↑ میراحمدی، «مردمسالاری دینی امکان یا امتناع مفهومی»، ص۶۰.
- ↑ رهبر و مقدمی، «بنیانهای حقوقی مردمسالاری دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، ص۱۹۳.
- ↑ یزدانی مقدم، «مردمسالاری دینی در پرتو نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، ص۱۴۰-۱۴۲.
- ↑ مشکات، «منابع، مبانی و مولفههای مردمسالاری دینی»، ص۲۳.
- ↑ عابدینی، «دلایل نقلی مردمسالاری دینی»، ص۲۲۳.
- ↑ عابدینی، «دلایل نقلی مردمسالاری دینی»، ص۱۸۷-۱۸۸.
- ↑ کدیور، «مردمسالاری دینی در مقابل یکهسالاری قرار می گیرد؛ نه دینسالاری».
- ↑ عابدینی، «دلایل نقلی مردمسالاری دینی»، ص۲۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، انوار الفقاهه، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۵۱۷؛ شهیدی، «بیعت و چگونگی آن در تاریخ اسلام»، ص۱۲۵.
- ↑ عابدینی، «دلایل نقلی مردمسالاری دینی»، ص۲۱۶.
- ↑ آکوچکیان، «مولفهها و ویژگیهای مردمسالاری دینی»، ص۱۲۹.
- ↑ طالبی، «نقش مردم در نظام سیاسی مردمسالاری دینی (اسلامی)»، ص۱۰۲.
- ↑ اصل ۵۶ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ لاریجانی، «مردمسالاری دینی و سکولاریسم»، ص۱۳۳-۱۳۴.
- ↑ شمسالدین، نظام الحکم و الاداره فی الاسلام، ۱۹۹۵م، ۳۹۳.
- ↑ اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ امام خمینی، استفتائات امام خمینی، ج۱۰، سوال ۱۲۱۶۶؛ رضایی و توحیدفام، «نسبتسنجی الگوی حکمرانی خوب و مردمسالاری دینی»، ص۵۲-۵۴.
- ↑ نوروزی، «نظارت عمومی؛ مردمسالاری دینی»، ص۷-۸.
- ↑ جباری ثانی و ابطحی، «مردمسالاری دینی بدیلی امنیت آفرین در برابر سکولاریسم»، ص۳۵.
- ↑ جباری ثانی و ابطحی، «مردمسالاری دینی بدیلی امنیت آفرین در برابر سکولاریسم»، ص۵۳-۵۴.
- ↑ موسیزاده، «مردمسالاری دینی راهکار حقوقی جهان اسلام برای گذر از جریانهای سکولار و بنیادگرایی سلفی»، ص۱
- ↑ مجیدی، «مردمسالاری دینی پاسخی به مطالبات تاریخی ملت مسلمان ایران»، ص۲۰۴.
- ↑ موسیزاده، «مردمسالاری دینی راهکار حقوقی جهان اسلام برای گذر از جریانهای سکولار و بنیادگرایی سلفی»، ص۱
- ↑ موسیزاده، «مردمسالاری دینی راهکار حقوقی جهان اسلام برای گذر از جریانهای سکولار و بنیادگرایی سلفی»، ص۱۲-۱۳.
- ↑ موسیزاده، «مردمسالاری دینی راهکار حقوقی جهان اسلام برای گذر از جریانهای سکولار و بنیادگرایی سلفی»، ص۱۲-۱۳.
- ↑ خانه کتاب و ادبیات ایران،https://ketab.ir/book/0f5d34eb-f41f-4b1d-ad15-2d05df75cc6b
- ↑ خانه کتاب و ادبیات ایران،https://ketab.ir/book/bc052d3f-b9e0-410b-935f-afd2d226ac37
- ↑ خانه کتاب و ادبیات ایران، https://ketab.ir/book/20ed7302-617f-49d7-8ac2-0de8f1319ebc
- ↑ خانه کتاب و ادبیات ایران، https://ketab.ir/book/e0dd0f00-6246-46e5-9150-c97ca6cd7cc2
- ↑ خانه کتاب و ادبیات ایران، https://ketab.ir/book/82f590a8-78fd-4ccf-8e4d-14cda77febc3
- ↑ خانه کتاب و ادبیات ایران، https://ketab.ir/book/e3c76c72-d02e-4f88-9b78-cdeb3fc6920a
یادداشت
- ↑ مطابق اصل ۵۶ قانون اساسی ایران: «حاکمیت از آن خداوند است و هم او انسان را بر سرنوشت اجتماعی خویش حاکم ساخته است. (قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران)»
- ↑ دموکراسی حداقلی را به دموکراسی نمایندگی تعریف میکنند که نمایندگان در مجالس قانونگذاری خواست اکثریت را به اجرا میگذارند.(آشوری، دانشنامه سیاسی، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۷-۱۵۸.) در مقابل دموکراسی حداکثری مترادف با لیبرالیسم فرض شده و در آن بر فردگرایی، خردگرایی، سودگرایی، آزادی و ... تأکید میشود.(وینسنت، ایدئولوژیهای مدرن سیاسی، ۱۳۷۸ش، ص۵۴-۷۳.) در تعریف حداقلی از دین، آن را یک باور و امر صرفا فردی میدانند که صرفا به رابطه بین انسان و خدا میپردازد و ماهیت و رسالت اجتماعی ندارد.(سروش، فربهتر از ایدئولوژی، ۱۳۷۸ش، ص۱۲۴-۱۲۶ و ۳۷۱-۳۷۳؛ عمید، فرهنگ عمید، ۱۳۶۳ش، ص۹۹۴.) در تعریف حداکثری از دین، آن را برنامهای جامع برای تمامی ابعاد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی زندگی انسان دانستهاند.(سید قطب، آینده در قلمرو اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۱۷.) طبق این تعریف دین اسلام تفسیر جامع و وسیعی را که زیربنای زندگی انسانهاست پیشنهاد میکند که هم برای جنبههای فردی زندگی انسان برنامه میدهد و هم برای سامان بخشیدن به ابعاد اجتماعی زندگی او احکام و مقرراتی تبیین کرده است.(سید قطب، آینده در قلمرو اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۳۸.)
منابع
- آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، تهران، نشر مروارید، ۱۳۷۸ش.
- آقایی میبدی، احمد و محمدرضا کریمی والا، «تبیین مبانی نقلی و عقلی مردمسالاری دینی»، در نشریه پژوهشهای انقلاب اسلامی، شماره ۲۶، ۱۳۹۷ش.
- آکوچکیان، عبدالحمید، «مؤلفهها و ویژگیهای مردمسالاری دینی»، در مجموعه مقالات همایش مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، تهران، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- اسماعیلی، محسن، «مردمسالاری دینی و اصل حاکمیت ملی»، در مجموعه مقالات همایش مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، تهران، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- امام خمینی، سید روح الله، استفتائات، تهران، موسسه نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۶ش.
- امام خمینی، سید روح الله، صحیفه نور، تهران، مرکز نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۴ش.
- ایزدهی، سید سجاد و صدیق تقیزاده، صدیقه، «مردمسالاری دینی مقولهای بسیط یا مرکب»، در نشریه معرفت سیاسی، سال هفتم، شماره ۱، ۱۳۹۴ش.
- برزگر، ابراهیم، «دولت و استعاره امانت در مردمسالاری دینی»، در فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره ۶۴، ۱۳۹۳ش.
- بهشتی، سید محمد، مبانی نظری قانون اساسی، گفتارهای حسینیه ارشاد و مشهد شهید بهشتی، به انضمام متن کامل قانون اساسی مصوب سال ۱۳۵۸، تهران، نشر بقعه، ۱۳۸۰ش.
- تاجیک، محمدرضا، «مردمسالاری دینی، به سوی یک گفتمان مسلط»، در مجموعه مقالات مردمسالاری دینی به کوشش کاظم قاضی زاده، تهران، نشر عروج، ۱۳۸۵ش.
- جباری ثانی، عباسعلی و سید مصطفی ابطحی، «مردمسالاری دینی، بدیلی امنیت آفرین در برابر سکولاریسم»، در فصلنامه امنیت ملی، شماره ۲۳، ۱۳۹۶ش.
- حائری، مهدی، آفاق فلسفه، به کوشش مسعود رضوی، تهران، نشر فروزان، ۱۳۷۹ش.
- حائری، مهدی، حکمت و حکومت، لندن، نشر شادی، ۱۹۹۵م.
- خاتمی، سید محمد، مردمسالاری، تهران، طرح نو، ۱۳۸۰ش.
- خرمشاد، محمدباقر، «دموکراسی دینی: دموکراسی صالحان»، در مجموعه مقالات همایش مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، تهران، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- خرمشاد، محمدباقر، سرپرست سادات، ابراهیم، «مسئلهها و الگوهای مردمسالاری دینی»، در فصلنامه پژوهشهای انقلاب اسلامی، شماره ۱۰، ۱۳۹۳ش.
- رضایی، حسن و محمد توحیدفام، «نسبتسنجی الگوی حکمرانی خوب و مردمسالاری دینی»، در نشریه راهبرد، شماره ۸۹، ۱۳۹۷ش.
- رهبر، عباسعلی و مهرداد مقدمی، «بنیانهای حقوقی مردمسالاری دینی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، در نشریه مطالعات انقلاب اسلامی، شماره ۲۵، ۱۳۹۰ش.
- سروش، عبدالکریم، فربهتر از ایدئولوژی، تهران، موسسه صراط، ۱۳۷۸ش.
- سید قطب، آینده در قلمرو اسلام، ترجمه سید علی خامنهای، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۹ش.
- شفیعی، محمود، «مردمسالاری دینی در قرآن»، در مجموعه مقالات همایش مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، تهران، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- شمس الدین، محمدمهدی، نظام الحکم و الادارة فی الاسلام، بیروت، الموسسة الدولیه للدراسات و النشر، ۱۹۹۵م.
- شهیدی، جعفر، «بیعت و چگونگی آن در تاریخ اسلام»، در مجله کیهان اندیشه، شماره ۲۶، ۱۳۶۸ش.
- طالبی، محمدحسین، «نقش مردم در نظام مردمسالاری دینی (اسلامی)»، در نشریه سیاست متعالیه، شماره ۲۱، ۱۳۹۷ش.
- عابدینی، احمد، «دلایل نقلی مردمسالاری دینی»، در مجموعه مقالات مردمسالاری دینی به کوشش کاظم قاضی زاده، تهران، نشر عروج، ۱۳۸۵ش.
- عمید، حسن، فرهنگ عمید، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۲ش.
- عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی ایران: علل، مسائل و نظام سیاسی، تهران، نهاد نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
- کدیور، محسن، «مردمسالاری دینی در مقابل یکهسالاری قرار میگیرد نه دینسالاری»، در نشریه بازتاب اندیشه، شماره ۱۸، ۱۳۸۰ش.
- لاریجانی، علی، «مردمسالاری دینی و سکولاریسم»، در مجموعه مقالات مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، ج۱، ۱۳۸۵ش.
- مبلغی، عبدالمجید، «سودمندگرایی سیاسی و مردم سالاری دینی»، در نشریه پژوهش سیاست نظری، شماره ۱۵، ۱۳۹۳ش.
- مجیدی، محمدرضا، «مردمسالاری دینی پاسخی به مطالبات تاریخ ملت مسلمان ایران»، در مجموعه مقالات مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، تهران، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- مشکات، محمد، «منابع، مبانی و مولفههای مردمسالاری دینی»، در پژوهشنامه انقلاب اسلامی، شماره ۹ و ۱۰، ۱۳۸۲ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی «مبانی و مبادی مردمسالاری دینی»، در مجموعه مقالات همایش مردمسالاری دینی به کوشش محمدباقر خرمشاد، تهران، نشر معارف، ۱۳۸۵ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی و محمدجواد نوروزی، مردمسالاری دینی نظریه ولایت فقیه، قم، انتشارات موسسه امام خمینی، ۱۳۹۱ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، نظریه سیاسی اسلام، قم، موسسه آموزشی امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه، به کوشش محمدمهدی نادری، قم، موسسه آموزشی امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، انوار الفقاهة، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب، ۱۴۱۱ق.
- منتظری، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی، قم، موسسه کیهان، ۱۴۰۹ق.
- مهدویزادگان، داوود، «تمایز جوهری مردمسالاری دینی و غیر دینی با تأکید بار تجربه مردمسالاری در ایران اسلامی و غرب»، در فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، شماره ۳۸، ۱۳۹۳ش.
- موسیزاده، ابراهیم، «مردمسالاری دینی راهکار حقوقی جهان اسلام برای گذر از جریانهای سکولار و بنیادگرایی سلفی»، در فصلنامه مطالعات بنیادین و کربردی جهان اسلام، شماره ۲، ۱۳۹۸ش.
- میراحمدی، منصور، «مردمسالاری دینی امکان یا امتناع مفهومی»، مجموعه مقالات دومین همایش مردمسالاری دینی، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۸ش.
- میراحمدی، منصور، «نظریه انتقادی نو، نظم دموکراتیک مشورتی و الگوی مردمسالاری دینی»، در نشریه پژوهشنامه علوم سیاسی، سال سوم، شماره ۱، ۱۳۸۶ش.
- میراحمدی، منصور، نظریه مردمسالاری دینی: مفهوم، مبانی و الگوی نظام سیاسی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۸ش.
- وینسنت، اندرو، ایدئولوژیهای مدرن سیاسی، ترجمه مرتضی ثاقبفر، تهران، ققنوس، ۱۳۷۸ش.
- نوروزی، محمدجواد، «نظارت عمومی؛ مردمسالاری دینی»، در نشریه اندیشههای حقوق عمومی، شماره ۵، ۱۳۹۳ش.
- یزدانی مقدم، احمدرضا، «مردمسالاری دینی ار پرتو نظریه ادراکات اعتباری علامه طباطبایی»، در نشریه حکومت اسلامی، سال ۱۴، شماره ۱، ۱۳۸۸ش.
پیوند به بیرون