آزادسازی خرمشهر

از ویکی شیعه
آزادسازی خرمشهر
سلام بر خرمشهر.jpg

مسجد جامع خرمشهر پس از آزادسازی
نام‌های دیگر فتح خرمشهر
طرفین ایران و عراق
زمان ۳ خرداد ۱۳۶۱ش
دوره پس از انقلاب اسلامی ایران
مکان خرمشهر
علت تهاجم عراق به خرمشهر و تصرف شهر
عاملان قرارگاه‌های فتح، قدس، نصر و فجر
نتایج آزادسازی مناطق اشغالی از جمله خرمشهر
پیامدها کنار گذاشتن سیاست بی‌طرفی آمریکا در منطقه و حمایت کشورهای عربی منطقه از صدام حسین
تلفات ۱۶ هزار نفر کشته و ۱۹ هزار نفر اسیر از نیروهای عراقی
مرتبط عملیات بیت المقدس، عملیات طریق القدس


آزادسازی خرمشهر از رخدادهای مهمِ تاریخ جنگ ایران و عراق که در آن، شهر خرمشهر پس از ۵۷۸ روز اشغال توسط ارتش بعث عراق به‌دست نیروها و رزمندگان ایرانی آزاد شد.

حدود یک ماه پس از تهاجم عراق به خاک ایران در سال ۱۳۵۹ش، در نیمه‌شب سوم آبان، نیروهای ارتش بعثی عراق، هجومی گسترده را به شهر خرمشهر، به هدف تصرف خوزستان، آغاز کردند و علی‌رغم ۳۴ روز مقاومت و تلاش رزمندگان و مردم شهر در اطراف پل خرمشهر، سرانجام در غروب روز چهارم آبان سال ۱۳۵۹ش شهرستان خرمشهر در استان خوزستان را به تصرف کامل درآوردند.

در فاصله ماه‌های مهر تا دی‌ماه ۱۳۵۹ش، پس از سقوط خرمشهر، نزدیک به سه ماه عملیات‌هایی برای آزادسازی شهر از طرف ارتش، سپاه پاسداران و نیروهای مردمی انجام شد، اما نتیجه‌ مؤفقیت‌آمیزی حاصل نشد. پس از ماه‌ها تصرف و اشغال شهر، در نهایت در طی عملیات گسترده‌ای با نام عملیات «بیت المقدس» که ۲۵ روز به طول انجامید و در چهار مرحله اجرا شد، شهر به محاصره کامل نیروهای ایرانی درآمد و پس از انهدام قوای عراقی و اسارت شماری از نیروهای آن، در ۳ خردادماه ۱۳۶۱ش خرمشهر به‌طور کامل آزاد شد و پرچم جمهوری اسلامی ایران بر فراز مسجد جامع این شهر به اهتزاز درآمد.

امام خمینی فتح خرمشهر را از امور مافوق طبیعت و از عنایات خداوند دانسته است و آیت الله خامنه‌ای حماسه آزادی خرمشهر را حادثه‌ای بی‌نظیر در تاریخ جهان قلمداد کرده و آن را پرچم سرافرازی و پایداری ملت ایران معرفی کرده است. کتاب‌ها و آثار هنری متعددی در موضوع اشغال و آزادسازی خرمشهر تولید شده که برخی از آنها عبارتند از: کتاب دا، کتاب آزادی خرمشهر، فیلم روز سوم، سریال خاک سرخ و...

اهمیت

روزنامه فاینشنال تایمز:
سقوط خرمشهر و اسارت هزاران سرباز عراقی را فقط می‌توان یک شکست فاجعه‌آمیز دانست و ارتش عراق تحقیر ناشی از آن را نمی‌تواند فراموش کند... این عمل، افزون بر یک ضربه استراتژیک، از نظر روانی ضربه عظیمی به ارتش عراق وارد کرد.»[۱]

آزادسازی خرمشهر از دست رژیم بعث عراق از مهمترین رخدادهای جنگ تحمیلی بود که سرنوشت و ماهیت جنگ را تغییر داد.[۲] برای آزادی خرمشهر، اثراتی را ذکر کرده‌اند:

  • ایجاد تزلزل در ارتش عراق؛ ارتش عراق بر تصرف خرمشهر تبلیغات رسانه‌ای بسیاری انجام داده بود. فرار ارتش عراق از خرمشهر با چند هزار کشته و اسیر، مشکلات مهمی را برای ارتش عراق فراهم آورد.[۳]
  • تغیر توازن سیاسی - نظامی به سود ایران.[۴]
  • تلاش برای تحمیل صلح به ایران.[۵]
  • اثبات توانایی‌های رزمی ایران.[۶]

اشغال شهر

حمله به خاک ایران از سوی دولت عراق با ادعای حاکمیت ناحق ایران بر شط العرب و جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی و همچنین ادعای دخالت ایران در امور داخلی عراق و تلاش برای صدور انقلاب به این کشور،[۷] در بعدازظهر ۳۱ شهریور ماه سال ۱۳۵۹ش آغاز شد.[۸]

تقریباً یک ماه پس از تهاجم به خاک ایران، در نیمه شب سوم آبان که نیروهای ارتش بعثی با سازماندهی و تجهیز لشکرهای مستقر در جبهه خرمشهر و همچنین فراخوان نیروهای تازه‌نفس به این جبهه، هجومی گسترده را به شهر، به هدف تصرف خوزستان، آغاز کردند و علی‌رغم ۳۴ روز مقاومت و تلاش رزمندگان و مردم شهر در اطراف پل خرمشهر سرانجام در غروب روز چهارم آبان سال ۱۳۵۹ش شهرستان خرمشهر در استان خوزستان، به اشغال کامل ارتش بعثی عراق درآمد.[۹]

پس از سقوط شهر و تصرف آن به دست نیروهای ارتش عراق، مطبوعات عراقی اعلام کردند که خرمشهر (محمره) سرزمین اجدادی است و نیروهای عراق آن را برای ابد بازپس گرفته‌اند.[۱۰] در فاصله ماه‌های مهر تا دی‌ماه ۱۳۵۹ش، قریب به سه ماه عملیات‌هایی برای آزادسازی شهر از طرف ارتش، سپاه و نیروهای مردمی انجام شد، اما نتیجه‌ مؤفقیت‌آمیزی حاصل نشد.[۱۱] این عملیات‌ها عبارتند از:

  • ارتش جمهوری اسلامی ایران در تاریخ ۲۳ مهرماه ۱۳۵۹ش در محور دزفول با اجرای یک عملیات کلاسیک به منظور آزادسازی خرمشهر، تلاش کرد و دشمن را از کل منطقه غرب رودخانه کرخه به عقب راند، اما نتایج مطلوب از این عملیات حاصل نشد.[۱۲]
  • ارتش با طراحی دومین عملیات کلاسیک خود در ۱۵ دی‌ماه ۱۳۵۹ش به کمک سپاه و نیروهای مردمی از محور هویزه، نیرو و تجهیزات قابل توجهی از نیروهای عراقی را منهدم کرد و غنایمی نیز به دست آمد؛ اما با پاتک نیروهای عراقی، نیروهای خودی به عقب رانده شده و از نظر تجهیزات و نیرو متحمل تلفاتی گردیدند.[۱۳]
  • سومین عملیات در ۲۰ دی‌ماه ۱۳۵۹ش از سوی ارتش، روی جاده خرمشهر-آبادان به منظور شکستن حصر آبادان طراحی و انجام شد، اما این عملیات نیز سرانجام مطلوبی نداشت و جاده همچنان در دست عراقی‌ها باقی ماند.[۱۴]

مقاومت مردمی

مقاومت ۳۴ روزه پیش از سقوط شهر

پس از هجوم ارتش بعثی به خاک کشور و اشغال خرمشهر، نیروهای مردمی در کنار نیروهای سپاه پاسداران و با حداقل امکانات، ایستادگی و مقاومت کردند و موفق شدند که ۳۴ روز اشغال کامل شهر را به تأخیر بیاندازند.[۱۵]یکی از گروه‌های تاثیرگذار در مقاومت ۳۴ روزه خرمشهر در برابر ارتش بعث، تکاوران نیروی دریایی ارتش بودند.[۱۶]

محمد جهان‌آرا فرمانده وقت سپاه پاسداران شهر خرمشهر، از اشخاصی بود که در سازمان‌دهی نیروهای مردمی و سپاه و با به‌کارگیری به موقع نیروها، مقاومت و ایستادگی در برابر نیروهای اشغالگر در این ۳۴ روز و شکست حصر آبادان، نقش ویژه‌ای ایفا کرده و از همین رو لقب سردار مقاومت به خود گرفته است.[۱۷]

تیتر روزنامه کیهان پس از آزادسازی خرمشهر

آغاز عملیات آزادسازی

تصرف و اشغال خرمشهر به‌دست نیروهای بعثی ۵۷۸ روز به طول انجامید.[۱۸] پس از ناکامی نیروهای ایرانی از آزادسازی مناطق اشغالی، سلسله عملیات‌هایی در سطحی وسیع‌تر طراحی و به اجرا درآمد.[۱۹] این عملیات‌ها به ترتیب عبارتند از:

عملیات ثامن الائمه

این عملیات‌ در ۵ مهر ماه ۱۳۶۰ش پس از عزل ابوالحسن بنی صدر از ریاست جمهوری، با همکاری ارتش و سپاه به اجرا درآمد و به پاکسازی شرق رودخانه کارون از نیروهای بعثی و شکستن محاصره آبادان انجامید.[۲۰]

عملیات طریق القدس

دو ماه پس از عملیات ثامن الائمه در ۸ آذر ماه ۱۳۶۰ش با همکاری سپاه، ارتش و نیروهای مردمی به اجرا درآمد.[۲۱] در این عملیات شهر بستان و ۷۰ روستای منطقه، پاک‌سازی و آزاد شد و موجب انهدام قوای نیروهای بعثی و قطع ارتباط قوای آنها در شمال و جنوب منطقه شد.[۲۲]

شادی نیروهای ایرانی در مسجد جامع خرمشهر پس از آزادسازی شهر

عملیات فتح المبین

این عملیات در منطقه غربی کرخه در ۲ فروردین ۱۳۶۱ش با افزایش حضور نیروهای مردمی و گسترش همکاری ارتش و سپاه آغاز گردید[۲۳] و به موجب آن ارتفاعات منطقه و بخش وسیعی از سرزمین‌های جنوب غربی کشور آزاد گردید.[۲۴]

عملیات بیت المقدس

در منطقه‌ای به وسعت ۶۰۰۰ کیلومتر مربع در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ماه ۱۳۶۱ش آغاز گردید و طی ۲۵ روز در چهار مرحله به طول انجامید:[۲۵]

  • مرحله اول این عملیات در ۳۰ دقیقه بامداد در روز ۱۰ اردیبهشت ۱۳۶۱ش و با حمله نیروهایی از قرارگاه‌های فتح، کربلا، قدس و تیپ‌های ۲۵ کربلا، بیت المقدس و ثارالله، به مواضع عراقی آغاز شد.[۲۶] تیپ‌های بیت المقدس و ثارالله موفق شدند که با وجود فشار سنگین، از مواضع تحت تصرف عراقی‌ها عبور کرده و منطقه‌ای در جنوب رودخانه «کرخه کور» را به عنوان سرپل، تصرف کنند.[۲۷] در محور قرارگاه فتح، نیروها ضمن عبور از رودخانه کارون خود را به جاده اهواز-خرمشهر رساندند و به ایجاد استحکامات پرداختند و در محور قرارگاه نصر، یگان‌ها به دلیل تأخیر در حرکت نیروها و وجود باتلاق در کنار جاده اهواز-خرمشهر مؤفق به تصرف اهداف مورد نظر و الحاق با قرارگاه فتح نشدند.[۲۸]
  • دومین مرحله از عملیات در ساعت ۲۲:۳۰ روز ۱۶ اردیبهشت ۱۳۶۱ش آغاز شده و تصمیم گرفته شد که قرارگاه‌های «فتح» و «نصر» از جاده اهواز – خرمشهر به سمت مرز پیشروی کنند و قرارگاه «قدس» نیز ماموریت یافت تا به صورت محدود برای تصرف سرپل در جنوب کرخه کور اقدام نماید و سپس آن را گسترش دهد.[۲۹] نیروهای قرارگاه «فتح» در همان ساعات اولیه به جاده مرزی رسیدند و یگان‌های قرارگاه «نصر» نیز با اندکی تاخیر و تحمل فشارهای سنگین، به مرز رسیده و به قرارگاه «فتح» ملحق شدند. در پی این عملیات، برخی از نیروهای عراقی مجبور به عقب‌نشینی شده و تعدادی از آنها به اسارت گرفته شدند و بدین ترتیب جاده اهواز-خرمشهر و نیز مناطقی نظیر جفیر، پادگان حمید و هویزه آزاد شدند.[۳۰]
  • سومین مرحله در آخرین ساعات روز ۱۹ اردیبهشت ماه ۱۳۶۱ش با نیروهایی متشکل از چهار تیپ مستقل سپاه پاسداران و دو تیپ ارتش، آغاز شد و به دلیل هوشیاری نیروهای عراقی و تمرکز بر خطوط پدافندی‌اش، نیروهای ایرانی در انجام ماموریت خود توفیق نیافتند.[۳۱] تکرار این عملیات در روز بعد نیز به شکست انجامید، به همین خاطر تصمیم گرفته شد تا برای انجام عملیات نهایی فرصت بیشتری به یگان‌ها داده شود و مقرر شد دو تیپ المهدی(عج) و امام سجاد(ع) از قرارگاه «فجر» نیز در حرکت بعدی استفاده شود.[۳۲]
  • مرحله چهارم عملیات با هدف محاصره و آزادسازی خرمشهر در ساعت ۲۲:۲۵ دقیقه مورخ ۱ خردادماه ۱۳۶۱ش آغاز شد.[۳۳] یگان‌های قرارگاه «فتح» پس از درگیری و پیشروی موفق شدند که با روشن شدن هوا در پلیس‌راه خرمشهر، نیروی‌های بعثی را منهدم کنند و نیروهای قرارگاه «فجر» با عملیات خود توانستند «پل نو» را تصرف کنند و به سمت «شط‌العرب» پیشروی کنند. نیروهای قرارگاه «نصر» نیز در امتداد مرز پیشروی کرده و با پاکسازی و انهدام نیروهای بعثی به سمت جنوب حرکت کردند و بدین ترتیب شهر خرمشهر به‌طور کامل به محاصره نیروهای ایرانی درآمد. اگرچه نیروهای عراقی همچنان مقاومت می‌کردند؛ اما در روز ۲ خردادماه حلقه محاصره خرمشهر تنگ‌تر شد و بخشی از نیروهای عراقی به اسارت درآمدند و در نهایت در ساعت ۱۴ روز ۳ خردادماه ۱۳۶۱ش شهر خرمشهر به‌طور کامل آزاد و پرچم جمهوری اسلامی ایران بر فراز مسجد جامع [یادداشت ۱] این شهر به اهتزاز درآمد.[۳۴]

موافقان و مخالفان صلح پس از فتح خرمشهر

حزب نهضت آزادی، از احزاب سیاسی در ایران یکی از موافقان جدی صلح و اتمام جنگ پس از فتح خرمشهر بوده است.[۳۵] ابراهیم یزدی از اعضای این حزب در مصاحبه‌ای گفته است: «ما تا فتح خرمشهر با تمام قوا از جنگ حمایت کردیم اما بعد از فتح خرمشهر معتقد بودیم که جنگ باید تمام شود.»[۳۶] او همچنین معتقد است که امام خمینی در ابتدا مخالف ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر و موافق صلح بود، اما بعدها نظر او درباره ادامه جنگ تغییر کرد.[۳۷] اکبر هاشمی رفسنجانی ملاحظات امام درباره ادامه جنگ را اینگونه عنوان کرده است: اگر وارد خاک عراق شویم مردم عراق؛ حتی اگر با صدام مخالف باشند، به خاطر تعصبات وطنی از او حمایت می‌کنند، جهان عرب و حتی دنیا ممکن است از صدام حمایت کنند، ما به عنوان اشغالگر تلقی می‌شویم و ورود به خاک عراق به مردم عراق آسیب می‌زند.[۳۸]

برخی از مسئولان سیاسی و فرماندهان نظامی با ادامه جنگ موافق بودند.[۳۹] مهمترین ادله آنان برای ادامه جنگ و ورود به خاک عراق عبارتند از: عدم پذیریش شرایط ایران از طرف دولت عراق (پرداخت غرامت و تنبیه متجاوز)، عدم امنیت مرزهای ایران و احتمال حمله دوباره ارتش عراق و اینکه مناطقی مانند شلمچه، طلائیه، فکه و قصر شیرین همچنان در اشغال ارتش عراق بودند.[۴۰] بنا به گفته هاشمی رفسنجانی در جلسه‌ای با حضور اعضای شورای عالی دفاع و فرماندهان اصلی جبهه‌ها در ۲۳ تیر ۱۳۶۱ش، امام خمینی در نهایت منطق نظامی‌ها را پذیرفت و با ادامه جنگ برای ورود به خاک عراق موافقت کرد.[۴۱]

پیشنهاد غرامت به ایران

درباره پیشنهاد غرامت به ایران برای توقف جنگ پس از فتح خرمشهر، اقوال مختلفی بیان شده است.[۴۲] هاشمی رفسنجانی در کتاب خاطراتش نوشته است: «به من اطلاع دادند که وابسته نظامی ایتالیا گفته: کشورهای نفت‌خیز منطقه مایلند ۶۰ میلیارد دلار خسارت جنگ را از طرف صدام به ایران بدهند و ایران از شرط کیفر او منصرف شود.»[۴۳] آیت الله منتظری در خاطرات خود گفته است: «پس از فتح خرمشهر حسابی برای غرامت به کشور ما پول می‌دادند و منت ما را هم می‌کشیدند.»[۴۴]

اکبر هاشمی رفسنجانی در یادداشتی که در شهریور ۱۳۸۹ش منتشر کرده است، پیشنهاد دریافت غرامت برای پایان جنگ پس از فتح خرمشهر را شایعه‌ای خبیث خوانده است که از طرف دستگاه‌های تبلیغاتی غرب و با هدف تضعیف روحیه مقاومت و دفاع مردم ایران، انتشار یافته بود.[۴۵]

معرفی کتاب

برخی از کتاب‌هایی که در موضوع اشغال و آزادسازی خرمشهر به رشته تحریر درآمده است عبارتند از:

  • دا: خاطرات سیده زهرا حسینی، به اهتمام سیده اعظم حسینی که توسط انتشارات سوره مهر چاپ شده است.[۴۶]
  • آزادی خرمشهر: خاطرات تلخ و شیرین علی صیاد شیرازی، فرمانده وقت نیروی زمینی ارتش، نوشته احمد دهقان است. این کتاب توسط انتشارات سوره مهر به چاپ رسیده است.[۴۷]
  • مأموریت در خرمشهر: خاطرات «صبار فلاح اللامی» از فرماندهان ارتش عراق است. او در این کتاب به افشای جنایات ارتش بعث عراق پرداخته است.[۴۸]
  • کالک‌های خاکی: خاطرات شفاهی محمدعلی عزیزجعفری و نوشته گلعلی بابایی و حسین بهزاد است. این کتاب روایتی عینی و نزدیک از فتح خرمشهر را برای خواننده ترسیم می‌کند و از طرف انتشارات سوه مهر چاپ شده است.[۴۹]
نمایی از مسجد جامع خرمشهر پس از آزادسازی شهر

آثار هنری

برخی از آثار هنری که با موضوع خرمشهر تولید شده عبارتند از:

  • فیلم روز سوم: به کارگردانی محمدحسین لطیفی و بازیگری پوریا پورسرخ، حامد بهداد و باران کوثری در سال ۱۳۸۵ش ساخته شده است.[۵۰] داستان این فیلم درباره مرد جوان خرمشهری در سال ۱۳۵۹ش است، برای این‌که خواهرش به‌دست عراقی‌ها نیفتد چاله‌ای در باغچه خانه‌شان حفر و او را در این چاله پنهان می‌کند تا به‌طور موقت از گزند عراقی‌ها که خانه را محاصره کرده‌اند در امان بماند.[۵۱]
  • سریال خاک سرخ: به کارگردانی ابراهیم حاتمی‌کیا و بازیگری پرویز پرستویی، مهتاب کرامتی، لاله اسکندری و...در سال ۱۳۸۱ش تولید شده است.[۵۲] این فیلم درباره دختری به نام لیلا است که قبل از انقلاب از والدینش جدا شده و در شب عروسی‌اش متوجه می‌شود که پدر و مادرش افراد دیگری هستند. او سراغ آن‌ها را می‌گیرد و تا خرمشهر که در آغاز جنگ هشت ساله است می‌رود. در این بین همسرش با بمباران جنگنده‌های عراقی کشته می‌شود و او تنها به شهری غریب می‌رود. در آن جا مادرش را پیدا می‌کند، اما پدرش اسیر عراقی‌ها می‌شود...[۵۳]
  • ملودی ممد نبودی ببینی: در ابتدا قطعه نوحه‌ای بود که در رثای محمدعلی جهان آرا، اول بار توسط حسین فخری (همرزم او) بر سر مزارش خوانده شد و یک سال بعد همزمان با سالگرد آزادسازی خرمشهر، غلام کویتی‌پور آن را در قالب نوحه‌ای اجرا کرد. شعر این نوحه متعلق به یکی از سبک‌های موسیقی عزا رایج در استان بوشهر است و جواد عزیزی آن را سروده است.[۵۴]

پانویس

  1. «اثرات فتح خرمشهر در تغییر موازنه جنگ»، سایت مرکز اسناد انقلاب.
  2. «اثرات فتح خرمشهر در تغییر موازنه جنگ»، سایت مرکز اسناد انقلاب.
  3. «اثرات فتح خرمشهر در تغییر موازنه جنگ»، سایت مرکز اسناد انقلاب.
  4. «تاثير آزادى سازى خرمشهر بر معادلات منطقه اى غرب عليه ايران»، سایت دیپلماسی ایرانی.
  5. «تاثير آزادى سازى خرمشهر بر معادلات منطقه اى غرب عليه ايران»، سایت دیپلماسی ایرانی.
  6. «اثرات فتح خرمشهر در تغییر موازنه جنگ»، سایت مرکز اسناد انقلاب.
  7. حضرتی، قیصریان‌فرد، دلایل تداوم جنگ و ناکامی صلح پس از فتح خرمشهر در سال ۱۳۶۱، ص۹۶.
  8. درودیان، سیری در جنگ ایران وعراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۲۴.
  9. «خرمشهر؛ آخرین مقاومت»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  10. شیرزادی، بررسی جنگ‌های ۵۰۰ سال اخیر ایران و مقایسه با جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۸۳.
  11. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۲.
  12. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۱-۶۲.
  13. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۱-۶۲.
  14. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۶۲.
  15. منصوری لاریجانی، تاریخ دفاع مقدس، ۱۳۸۲ش، ص۱۲۳.
  16. «مقاومت ۳۴ روزه خرمشهر»، سایت خبرگزاری صدا و سیما.
  17. «درباره شهید محمد علی جهان‌آرا»، سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی.
  18. «روزی که خرمشهر آزاد شد»، خبرگزاری ایسنا.
  19. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۷۱.
  20. «عملیات غرورآفرین ثامن الائمه(ع)، نقطه عطفی در تاریخ هشت سال دفاع مقدس»، سایت خبرگزاری صدا و سیما.
  21. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۷۴.
  22. «عملیات طریق القدس»، سایت سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس.
  23. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۸۱.
  24. منصوری لاریجانی، تاریخ دفاع مقدس، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۰-۱۴۱.
  25. منصوری لاریجانی، تاریخ دفاع مقدس، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۲.
  26. شاهقلیان، «عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیروزی عملیات بیت المقدس»، ص۱۸۲.
  27. شاهقلیان، «عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیروزی عملیات بیت المقدس»، ص۱۸۲.
  28. شاهقلیان، «عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیروزی عملیات بیت المقدس»، ص۱۸۳.
  29. «شرح کامل عملیات الی بیت المقدس»، سایت پرتال امام خمینی.
  30. شاهقلیان، «عوامل و زمینه‌های مؤثر در پیروزی عملیات بیت المقدس»، ص۱۸۴.
  31. «شرح کامل عملیات الی بیت المقدس»، سایت پرتال امام خمینی.
  32. «شرح کامل عملیات الی بیت المقدس»، سایت پرتال امام خمینی.
  33. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۵۱.
  34. درودیان، سیری در جنگ ایران و عراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۱۵۱.
  35. یزدی، ناگفته‌های ابراهیم یزدی از جنگ ایران و عراق، ۱۳۹۵ش، ص۲۸.
  36. یزدی، ناگفته‌های ابراهیم یزدی از جنگ ایران و عراق، ۱۳۹۵ش، ص۲۸.
  37. یزدی، ناگفته‌های ابراهیم یزدی از جنگ ایران و عراق، ۱۳۹۵ش، ص۲۸.
  38. هاشمی، هاشمی رفسنجانی: کارنامه و خاطرات ۱۳۶۱: پس از بحران، ۱۳۸۱ش، ص۱۶-۱۷.
  39. هاشمی، هاشمی رفسنجانی: کارنامه و خاطرات ۱۳۶۱: پس از بحران، ۱۳۸۱ش، ص۱۶.
  40. «چرا مسئولان ارشد نظام موافق ادامه جنگ پس از فتح خرمشهر بودند؟»، سایت خبری مشرق.
  41. هاشمی، هاشمی رفسنجانی: کارنامه و خاطرات ۱۳۶۱: پس از بحران، ۱۳۸۱ش، ص۱۷.
  42. «پاسخ یزدی به درودیان؛ اسناد پیشنهاد غرامت جنگ منتشر شد»، سایت تاریخ ایران.
  43. هاشمی، کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی: عبور از بحران: ۱۳۶۰ش، ۱۳۷۸ش، ص۵۰۰۰.
  44. منتظری، خاطرات آیت الله منتطری، ص۲۶۲.
  45. یزدی، ناگفته‌های ابراهیم یزدی از جنگ ایران و عراق، ۱۳۹۵ش، ص۲۵.
  46. «کتاب دا»، سایت انتشارات سوره مهر.
  47. «آزادی خرمشهر»، سایت انتشارات سوره مهر.
  48. «مأموریت در خرمشهر»، سایت انتشارات سوره مهر.
  49. «معرفی ۱۴ کتاب درباره خرمشهر»، سایت خبرگزاری رسا.
  50. «فیلم‌هایی که درباره آزادسازی خرمشهر ساخته شدند»، سایت خبرگزاری آنا.
  51. «معرفی و بررسی فیلم روز سوم»، سایت منظوم.
  52. «معرفی و بررسی سریال خاک سرخ»، سایت منظوم.
  53. «پخش سریال «خاک سرخ» از شبکه افق»، سایت خبرگزاری دانشجو.
  54. «ممد نبودی ببینی...» نوحه‎‌ای که یک ملودی ماندگار شد»، سایت رادیو فرهنگ: سیم آخر.
  1. مسجد جامع خرمشهر که در مرکز شهر واقع شده است، در رویداد سقوط و آزادسازی خرمشهر جایگاه ویژه‌ای داشته است. این مسجد محل تدارک، سازماندهی، استراحت و مداوای مجروحین بود و به عبارتی نقش ستاد عملیات و فرماندهی و مرکز پشتیبانی و تغذیه کننده روحی و معنوی رزمندگان ایرانی را ایفا می‌کرد و آخرین سنگری بود که با سقوط آن، شهر نیز سقوط کرد. مسجد جامع خرمشهر نماد مقاومت و آزادی نام گرفته است.(درودیان، سیری در جنگ ایران وعراق: خونین‌شهر تا خرمشهر، ۱۳۷۷ش، ص۴۵.)

منابع