محمد فضولی

محمد فضولی

مجسمه محمد فضولی در تبریز
اطلاعات
نام کامل	محمد بن  سلیمان بغدادی
زمینه فعالیت	شعر، کلام اسلامی
محل زندگی	بغداد
محل دفن	کربلا
خویشاوندان سرشناس	ملاسلیمان حِلّی(پدر)
هم‌زمان با	دولت صفویه
مذهب	شیعه اثناعشری
پیشه	شاعر، عارف
کتاب‌ها	مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد
دیوان اشعار	لیلی و مجنون، هفت جام، رِند و زاهد، رساله معمائیه ...
تخلص	فضولی
علت شهرت	سرودن اشعار متعدد در مدح و رثای اهل‌بیت(ع) به سه زبان فرسی، عربی و ترکی، به ویژه مقتل عربی حدیقة السعدا

محمد بن  سُلیمان بَغدادی متخلص به فُضولی (۸۹۰-۹۶۳ قمری)، شاعر و ادیب سده دهم قمری، از شاعران نامدار ادبیات فارسی، ترکی و عربی و فرهنگ شیعی است. او آثار خود را به ستایش و سوگ خاندان پیامبر(ص)، به‌ویژه امام حسین(ع) و واقعه کربلا اختصاص داده است. فضولی از پیشگامان مقتل‌نویسی در ادبیات ترکی به‌شمار می‌رود و حدیقة السعدا از آثار منثور و منظوم اوست که به زبان ترکی و در حوزه مقتل‌نگاری تألیف شده است.

فضولی افزون بر فعالیت ادبی، در علم کلام نیز صاحب اثر بود. به باور برخی پژوهشگران، فضولی در انتقال میراث کلامی حوزه حله و تحول کلام امامیه نقش داشت. او در مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد مباحث اعتقادی را با رویکردی عقلانی و استدلالی بررسی کرده و عقل و وحی را در کنار یکدیگر به کار گرفته است.

درباره مذهب فضولی میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد؛ آقابزرگ تهرانی او را شیعه دوازده‌امامی دانسته، در حالی که برخی دیگر وی را از سنی‌مذهبان معرفی کرده‌اند. از او آثار متعددی به عربی، فارسی و ترکی دارد و سبک شعری‌اش بر شاعران ترک‌زبان هم اثر گذاشته است.

معرفی و اهمیت فضولی در ادبیات و اندیشه اسلامی

محمد فضولی بغدادی، شاعر و ادیب سده دهم قمری، از شاعران نامدار فارسی و ترکی است که بخش مهمی از اشعار و آثار منثور خود را به ستایش و سوگ خاندان پیامبر(ص)، به‌ویژه امام حسین(ع) و واقعه کربلا اختصاص داده است. به همین دلیل، برخی پژوهشگران او را «شاعر اهل‌بیت(ع)»، «شاعر کربلا» و «شاعرالحسین(ع)» نامیده‌اند.

فضولی همچنین از متکلمانی است که در حوزه اندیشه اسلامی نیز آثاری داشته است. برخی پژوهشگران او را از متکلمان و فیلسوفان سده دهم و از انتقال‌دهندگان میراث کلامی حوزه حله دانسته و برای او در تحول و دگرگونی علم کلام امامیه نقش قائل شده‌اند.

در برخی منابع فضولی را دارای گرایش‌های زهدانه و صوفی‌‌گرایانه معرفی کرده‌اند. عشق او به امام حسین(ع) و دلبستگی او به خاک کربلا در شعرهای او بازتاب یافته است:

«

خاک کربلا چون خاک کربلاست فضولی مقام من نظمم به هر کجا که رسد، حرمتش رواست زر نیست، سیم نیست، گهر نیست، لعل نیست، خاک است شعر بنده، ولی خاک کربلاست

»

یادبود و بزرگداشت

چاپ و انتشار تمبر فضولی به مناسبت سال فضولی در ترکیه(۱۹۵۶م)

جایگاه فضولی در ادبیات و فرهنگ منطقه با برگزاری برنامه‌های علمی و فرهنگی و انتشار آثار مرتبط با او ادامه یافته است. کنگره بزرگداشت وی در سال ۱۳۷۴ش در تهران و همایش بین‌المللی «فضولی‌شناسی» در سال ۱۳۸۶ش در ارومیه برگزار شد. همچنین چهار کتاب (دیوان ترکی فضولی، دیوان فارسی فضولی، چشمه خورشید، و مقایسه لیلی و مجنون فضولی و نظامی) در ارتباط با کنگره تهران منتشر شد و ۱۱۳ مقاله به همایش ارومیه ارسال گردید. تمبرهای یادبود فضولی نیز در ترکیه و جمهوری آذربایجان منتشر شده است. همچنین نام او بر شهری در جنوب جمهوری آذربایجان گذاشته شده است.

زندگی‌نامه

محمد بن سلیمان بغدادی، متخلص به «فضولی»، در حدود سال ۹۰۳ق متولد شد. آقابزرگ تهرانی او را متولد کربلا، بزرگ‌شده بغداد و از قبیله بیات دانسته است. برخی منابع، زادگاه او را حله دانسته‌اند. درباره قبیله بیات نیز گفته شده است که این قبیله از آذربایجان به عراق مهاجرت کرده و در حله سکونت گزیده بودند. درباره هویت فرهنگی و جغرافیایی او نیز برخی پژوهشگران با استناد به اشعارش، از جمله قصیده انیس‌القلب، گفته‌اند که فضولی خود را ایرانی می‌دانسته است.

فضولی در خانواده‌ای دانش‌پرور، متدین و روحانی پرورش یافت. پدرش، ملا سلیمان حلی، از عالمان حله و قاضی آن شهر بود. فضولی آموزش‌های ابتدایی را نزد پدر خود فراگرفت و ملا رحمت‌الله نیز از دیگر استادان او دانسته شده است.

قصیده «السلام ای ساکن محنت سرای کربلا»:

السلام ای ساکن محنت سرای کربلا

السلام ای مستمند و مبتلای کربلا

السلام ای هر بلای کربلا را کرده صبر

السلام ای مبتلای هر بلای کربلا

السلام اى متصل با آب چشم و آه دل

السلام اى خستۀ آب و هواى كربلا

یا شهید کربلا گردم بگرد طوف تو

رغبت سیر فضای غم فزای کربلا

هر که اندر کربلا از دیده خون دل نریخت

غالبا آگه نشد از ماجرای کربلا

اجر من اين بس كه گر ميرم شود سر منزلم

خاک پاک جانفزاى دلگشاى كربلا

روزگاری شد که مأوای فضولی کربلاست

نیست او را میل مأوایی ورای کربلا

فضولی بغدادی، دیوان فارسی، ۱۳۴۱ش، ص۲۰۶-۲۰۴.

درگذشت

یادمان قبر فضولی پس از تخریب قبر اصلی فضولی

درباره سال درگذشت فضولی اختلاف وجود دارد. عهدی بغدادی، معاصر و همشهری او و از تذکره‌نویسان عصر صفوی، سال ۹۶۳ق را سال وفات او و بیماری طاعون را علت مرگش دانسته است. برخی منابع نیز سال ۹۷۰ق را تاریخ درگذشت او ذکر کرده‌اند.

بر اساس برخی گزارش‌ها، فضولی به وصیت خود در حرم امام حسین(ع) در کربلا دفن شد. گفته شده است قبر او حدود چهار قرن مورد زیارت زائران حسینی بود، اما در جریان تعریض خیابان‌های اطراف حرم امام حسین(ع) تخریب شد و سنگ قبری بزرگ در محوطه کتابخانه نسخ خطی نصب گردید. با این حال، برخی پژوهشگران وجود قبر فضولی در حرم امام حسین(ع) را با شواهد تاریخی ناسازگار دانسته‌اند.

یادبودی دیگر از قبر فضولی، در بخش بیرونیِ جنوب صحن حرم امام حسین(ع)، سمت راست باب القبله

به نوشته فقیه بحرالعلوم، دولت ترکیه بر اساس توافق‌نامه فرهنگی میان عراق و ترکیه، در فوریه ۱۳۸۶ق برای فضولی مقبره‌ای نمادین در نبش بازار سوق‌القبله و خیابان ابن‌فهد بنا کرد که شامل اتاقی کوچک بود.

مذهب

دیدگاه‌های مختلفی درباره مذهب او مطرح شده است؛ از جمله شیعه غالی، شیعه دوازده‌امامی، سنی حنفی و پیروی از طریقت‌های بکتاشی یا حروفی. منشأ این اختلاف، تصریح‌نکردن خود فضولی به مذهبش دانسته شده است.

آقابزرگ تهرانی فضولی را شیعه دوازده‌امامی دانسته است. در مقابل، برخی پژوهشگران او را سنی‌مذهب معرفی کرده‌اند که به اعتقادات شیعه احترام می‌گذاشته و آثارش بازتاب‌دهنده باورهای شیعی بوده است.

بخشی از قصیده فارسی محمد فضولی در مدح امام رضا(ع):

امام بر حق ولی مطلق امین قران گزین انسان

امیر مردان شه خراسان علی موسی رضای جعفر

ز انتساب بارتفاعش عرب موفق بخط اوفی

ز فیض طوف حریم کویش عجم مشرف بحج اکبر

فضولی بغدادی، دیوان فارسی، ۱۳۴۱ش، ص۱۹۶-۱۹۴.

آثار

آثار باقی‌مانده از فضولی به سه زبان عربی، ترکی و فارسی است. آثار عربی او شامل دیوان عربی و مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد است. از آثار ترکی او می‌توان به دیوان ترکی، لیلی و مجنون، بنگ و باده، قیرخ حدیث (چهل حدیث)، صحبة الأثمار، حدیقة السُّعَدا، و مکتوبات و منشآت اشاره کرد. آثار فارسی او نیز شامل هفت جام، صحت و مرض، انیس القلب، رِند و زاهد، رساله معمائیه، فرهنگ ترکی به فارسی و دیوان فارسی است.

مطلع الاعتقاد فی معرفة المبدأ و المعاد از آثار کلامی فضولی است که به زبان عربی و به صورت شعر سروده شده است. برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که این کتاب در زمان مؤلف و پس از آن از کتاب‌های درسی حوزه‌های علمیه نجف و کربلا بوده باشد.

تصویر روی جلد حدیقة السعدا

در مقابل، حدیقة السعدا اثری در موضوع مقتل و از آثار مهم او در زمینه فرهنگ عاشورایی است که از پیشگامان مقتل‌نویسی به زبان ترکی دانسته شده است. فضولی این اثر را با تأثیر از روضة الشهداء واعظ کاشفی به زبان ترکی نگاشت. او در این کتاب، با گردآوری مطالب مربوط به مصائب پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، به‌ویژه واقعه کربلا، و بهره‌گیری از آیات، روایات و اشعار فارسی، عربی و ترکی، بر برانگیختن حزن و اندوه مخاطب تأکید کرده است. قدیمی‌ترین نسخه خطی شناخته‌شده این اثر مربوط به سال ۱۱۸۱ق است و در موزه پاریس نگهداری می‌شود و دارای نگاره‌های مینیاتوری است.

آثار فضولی در دوره‌های بعد نیز مورد توجه شاعران ترک‌زبان قرار گرفت. شاعرانی مانند باقی، خیالی، نائلی، قوسی تبریزی، ندیم، شیخ غالب، سید عظیم شیروانی و میرزا علی‌اکبر صابر از شعر او پیروی کرده یا برای آثارش نظیره و تضمین سروده‌اند و او را «استادالشعرا» نامیده‌اند.

ترجمه‌های متعددی نیز از آثار فضولی به زبان انگلیسی منتشر شده است؛ از جمله ترجمه لیلی و مجنون با عنوان Leyla and Mejnun به ترجمه سوفی هوری در سال ۱۹۷۰م در لندن و مجموعه‌ای از اشعار برگزیده او با عنوان FUZULI... A Great Sufi Poet of the 16th Century. SELECTED POEMS با ترجمه و مقدمه پل اسمیت.

سبک شعری

فضولی در شعر ترکی آذربایجانی جایگاه برجسته‌ای دارد. برخی پژوهشگران او را از بنیان‌گذاران شعر ترکی آذربایجانی دانسته و مکتب او را یکی از مکاتب شعر ترکی شمرده‌اند. به گفته برخی پژوهشگران، او در سده دهم زبان ترکی را در کنار فارسی و عربی برای آفرینش ادبی به کار گرفت و در کنار شاعرانی مانند الیاس اردبیلی، الهی اردبیلی و خطایی، از آغازگران استفاده از ادبیات ترکی برای ترویج مذهب شیعه بود.

قصیده فضولی در مدح امام علی(ع)

سجده خاک نجف مرغوب اهل عالم است
چون نباشد سجده گه جایی که خاکش آدم است
قدر خواهی سیر صحرای نجف کن کز شرف
بام رفعت را صفوف نقش ریگش سُلَّم است
نیست در عالم مقامی خوشتر از خاک نجف
آری آری آن مقام مقتدای عالم است
مرتضی را کس ندانسته است غیر از مصطفی
هست نَفْس او بمعنی گر بصورت بِنْ عَم است
نیست کم از هیچ اخلاص من در راه او
بلکه می‌گویم که او را مُخلصی چون من کم است
یا امیرالمؤمنین شد مدت پنجاه سال
کز جناب حق بمدح تو فضولی مُلهَم است

فضولی بغدادی، دیوان فارسی، ۱۳۴۱ش، ص۱۴۶-۱۴۲.

جایگاه فضولی در شعر و ادبیات ترکی آذربایجانی با جایگاه چند شاعر بزرگ فارسی، از جمله نظامی، مولوی، سعدی و حافظ، مقایسه شده است؛ به این معنا که در غزل‌های عرفانی و داستان لیلی و مجنون نقش مولوی و حافظ و نظامی را تداعی می‌کند و در قصاید و غزل‌ها نیز یادآور سعدی دانسته شده است.

بر اساس برخی گزارش‌ها، آثار فضولی از نظر فنی و هنری از ساختاری منسجم، آرایه‌های بدیع و ظرایف و نوآوری‌های ادبی برخوردار است. تشبیه و استعاره از آرایه‌های پرکاربرد در شعر فضولی است و جناس و واج‌آرایی نیز در آثار او دیده می‌شود. همچنین گفته شده، عشق از مهم‌ترین درون‌مایه‌های شعر اوست و سبک شعری‌اش حد واسط سبک عراقی و هندی دانسته شده است.

اندیشه کلامی

فضولی علاوه بر شعر، در علم کلام نیز آثاری داشته و برخی پژوهشگران او را از متکلمان و فیلسوفان سده دهم و از انتقال‌دهندگان میراث حوزه حله دانسته‌اند. در بررسی روش کلامی او، عقل‌گرایی از ویژگی‌های مهم اندیشه‌اش دانسته شده است. بر اساس این دیدگاه، فضولی عقل و وحی را در کنار یکدیگر به کار گرفته و از نقل‌ستیزی و نیز عقل‌بسندگی پرهیز کرده است.

او در مطلع الاعتقاد از روش عقلی و استدلالی بهره برده است. در سراسر این کتاب تنها به ۱۳ آیه قرآن و ۱۳ روایت کوتاه اشاره شده که به گفته برخی پژوهشگران، در مقام استدلال و استنباط به کار نرفته‌اند، بلکه برای تأیید یا تطبیق برخی مطالب با دیدگاه اسلام آورده شده‌اند.

فضولی اختیار انسان را نیز پذیرفته و آغاز این اختیار را به عالم ذر و عالم میثاق نسبت داده است. برخی پژوهشگران این دیدگاه را در مقایسه با آثار متکلمان قدیم، کم‌سابقه دانسته‌اند.

برخی پژوهشگران کارکردهای کلامی روش فضولی را در سه زمینه بررسی کرده‌اند: نخست، بهره‌گیری از میراث فقیهان و متکلمانی مانند علامه حلی و فاضل مقداد؛ دوم، مقابله با جریان‌های تصوف نوپدید در مراکز علمی شیعه؛ و سوم، تقابل با نحله متکلمان عارف‌مسلک حوزه شیراز.