صائب تبریزی با نام میرزا محمد‌علی تبریزی از شاعران شیعه قرن یازدهم هجری که اشعاری در وصف اهل‌بیت(ع) و واقعه کربلا سروده است. او سفر‌های مختلفی به هندوستان داشت و اشعار او نه فقط در ایران بلکه در هند هم مورد استقبال مردم و حُکَما قرار گرفت.

صائب تبریزی
اطلاعات
نام کاملمیرزا محمدعلی تبریزی
لقبصائبا
زمینه فعالیتشعر
ملیتایرانی
تولدسال ۱۰۰۰ق یا سال۱۰۱۶ق، اصفهان
محل زندگیاصفهان
وفاتسال ۱۰۸۱قمری یا سال۱۰۸۷قمری، اصفهان
محل دفنعباس‌آباد اصفهان
مذهبشیعه
هم زمان باشاه عباس صفوی، شاه عباس دوم و شاه سلیمان
دیوان اشعاردیوان صائب تبریزی
تخلصصائب
اساتیدحکیم رکن‌الدین مسعود کاشانی و حکیم شرف الدین حسن شفایی‌اصفهانی


دیوان غزلیات صائب بعد از سعدی، حافظ و مولوی، از مهم‌ترین آثار او در ادبیات فارسی به شمار می‌آید. صائب را از نوادگان شمس الدین محمد مغربی تبریزی دانسته‌اند. او در زمینه‌های مختلف علوم همچون: ادبی، عرفانی و فلسفی مسلط بود. اشعار او را از هشتاد هزار تا سیصد هزار بیت نوشته‌اند. به گفته شاعران، سبک صائب در نوع خود از لحاظ گستردگی وسیع واژگان و ترکیبات مختلف، ممتاز و یگانه بود.

جایگاه

صائب تبریزی از شاعران مشهور ایرانی [۱] و یکی از چهار غزل‌سرای بزرگ ایران بعد از سعدی (۶۹۰)، مولوی (۶۷۲ق) و حافظ (۷۹۲ق) دانسته شده است[۲] وی از مفاخر بزرگ جهانِ ادب و دانش به‌شمار رفته[۳] و شخصیتش نیز به لحاظ کمالات اخلاقی، معنوی و سخنوری، مورد ستایش محققان قرار گرفته است.[۴] آزاد بلگرامی در کتاب سرو آزاد، او را امامِ غزل و علامه سخن‌پردازان معرفی کرده است[۵] و نصر‌آبادی در کتاب تذکره خود وی را از لحاظ کمال علو فطرت و نهایت شهرت، محتاج به تعریف ندانسته و فصاحتش را عالم‌گیر قلمداد کرده است.[۶] برخی از محققان در تعریف از اشعار او گفته‌اند که شعرهای او بی‌بدیل بوده و کسی در تاریخ نتوانسته مثل آن را بیاورد.[۷]

به گفته‌ی برخی از شاعران و محققان، صائب بزرگترین شاعر سبک هندی و اصفهانی است.[۸] گستردگی شهرت او به‌گونه‌ای بود که علاوه بر ایران در هند نیز اشعارش مورد استقبال حاکمان و مردمان قرار گرفت و اشعارش رونق زیادی در میان مردم آن دیار داشت.[۹]

مذهب

طبق باور برخی از محققان، شیعه بودن صائب از مجموع دیوان و همچنین تقرب او نزد پادشاهان صفوی و علمای فاضل شیعه پیداست.[۱۰] چنانکه او در قصیده‌ای که در فتح باب قندهار سرود با افتخار به فراگیری مذهب اثنی‌عشر اشاره کرد.

در هند گشت خطبه اثناعشر بلند
شد کامل‌العیار زر از هشت و چهار[۱۱]


عده‌ای با توجه به اشعار و سفرهای او به حرمین شریفین و مشهد چنین نتیجه گرفته‌اند که افکار مذهبی بر روحیات صائب غلبه داشت.[۱۲]

آیت الله خامنه‌ای:
در این دوره، ( اواسط قرن دهم تا اواسط قرن دوازدهم)، هزارها شاعر هستند که سرشان هم به تنشان می‌ارزد؛ نه اینکه فقط بگوئیم شعر می‌گویند؛ نه، شاعرند. حالا ممکن است همه برجسته نباشند، اما شاعرند. البته در بین این هزاران شاعری که من به تقریب عرض کردم، شاید بشود گفت انسان می‌تواند صد تا شاعر خوب در آن دوره پیدا کند؛ و در بین این صد شاعر خوب، شاید انسان بتواند ده تا شاعر درجه‌ی یک مثل صائب، مثل کلیم، مثل محمدجان قدسی، مثل نظیری نیشابوری، پیدا کند. اوضاع آن دویست سال از لحاظ کمیت شعری اینجور است.

منبع: https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=16980*

زندگی‌نامه

میرزا محمد علی تبریزی معروف به صائبا[۱۳] فرزند میرزا عبدالرحیم تبریزی است.[۱۴] پدرش از تاجران تبریز بود و به درخواست شاه عباس اول به اصفهان مهاجرت کرد[۱۵] صائب در این شهر متولد شد.[۱۶] هرچند ادعای تولد او در شهر تبریز نیز وجود دارد.[۱۷]

برخی از تذکره‌نویسان همچون آذر بیگدلی (۱۱۹۵ق)،[۱۸] شبلی نعمانی (۱۳۳۲ق)[۱۹] محمد علی تربیت (۱۳۵۸ق)، [۲۰] مدرس تبریزی (۱۳۷۳ق)،[۲۱] سید کریم امیری فیروزکوهی (۱۴۰۴ق)[۲۲] و ذبیح الله صفا (۱۴۲۰ق)[۲۳] اصالتش را شهر تبریز و محل تولدش را اصفهان ذکر کرده‌اند؛ چنانکه از اصالت کاشانی داشتن او نیز سخن به میان آمده است.[۲۴] صائب تبریزی در یکی از اشعارش به تبریزی بودن خود اشاره کرده است.[۲۵] صائب تبریزی از اساتیدی مانند حکیم رکن‌الدین مسعود کاشانی و حکیم شرف الدین حسن شفایی‌ اصفهانی [۲۶] که هردو از حکما، اطبّا و شعرای عصر خود بوده‌اند، استفاده کرده است.[۲۷]

در مورد سال تولدش اختلاف نظر وجود دارد و از سال‌هایی چون ۱۰۰۰ق،[۲۸] ۱۰۱۰ق،[۲۹] و ۱۰۱۶ق به‌عنوان سال تولد او یاد شده است.[۳۰] گفته شده که او در سال ۱۰۸۱ق[۳۱] یا ۱۰۸۷ق در اصفهان درگذشت.[۳۲] و در باغی به‌ نام باغ‌آقا مدفون شد.[۳۳]

اشعار و اندیشه

دیوان صائب نخستین بار در سال ۱۲۶۴ق با چهل هزار بیت در هندوستان به چاپ رسیده است.[۳۴] در ایران هم از اشعار ایشان یک کلیات هفتاد و سه هزار بیتی به چاپ رسیده است.[۳۵] این درحالی‌است که تعداد اشعارش را از هشتاد هزار تا سیصد هزار بیت نوشته‌اند. علاوه‌براین، بیست هزار بیت ترکی هم منسوب به وی است.[۳۶] همچنین، کتاب بیاض یا سفینه که شامل بیست و پنج هزار بیت از منتخب اشعار ۶۹۱ شاعر،[۳۷] و ۵۰ جلد از منتخبات اشعارش را که در حاشیه‌ی ورق‌ها نوشته است را، منسوب به وی می‌دانند.[۳۸]

به گفته‌ی برخی از محققان اشعار صائب، با عموم مخاطبان ارتباط صمیمی برقرار می‌کند به گونه‌ای که به مضمون اندیشه‌ی مخاطب نزدیک است.[۳۹] گفته شده، بعضی از سروده‌های صائب، با رویکردی از مضامین و مفاهیم عرفان نظری سروده شده است.[۴۰] برخی از شعر شناسان براین باورند که در اشعار صائب یک معرفت دینی عمیق مشاهده می‌شود.[۴۱]

به گفته برخی از محققان،[۴۲] صائب أشعاری از مضامین قرآن،[۴۳] احادیث اهل‌بیت(ع)[۴۴] و برخی از وقایع تاریخی خصوصا واقعه کربلا سروده است.

آب خوردن از مروّت نیست در عاشور و تو
چشم میگون را ز خون خلق مستان کرده‌ای[۴۵]


من و دو چشم تر و خاک کربلا صائب
ز عافیت طلبان سیر اصفهان تنها[۴۶]


گردی است خط یار که چون خاک کربلا
در منزلت به خون دو عالم برابرست[۴۷]


سبحه ای کز خاک پاک کربلا سامان دهند
بی تذکر بر زبان رشته اش ذکر خداست
چند روزی بود اگر مهر سلیمان معتبر
تا قیامت سجده گاه خلق مهر کربلاست[۴۸]


پانویس

  1. صائب‌تبریزی، کلیات صائب تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۲ به نقل از شعرالعجم
  2. صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۵۲۱؛ عباسی، کلیات صائب تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۲به نقل از تذکره دولتشاه سمرقندی
  3. صائب‌تبریزی، کلیات صائب تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۰
  4. آذربیگدلی، آتشکده‌آذر، ۱۲۹۹ش، ص۳۴؛ نصر‌آبادی‌اصفهانی، تذکره نصر‌آبادی، ۱۳۱۷ش، ج۱، بخش۱، ص۳، و بخش۲، ص۲۱۸-۲۱۷؛ صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص ۱۴ـ ۱۵ به نقل از آزاد بلگرامی در سرو آزاد و سرخوش در کلمات الشعرا
  5. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۳ به نقل از آزاد بلگرامی
  6. نصر‌آبادی‌اصفهانی، تذکره نصر‌آبادی، ۱۳۱۷ش، ج۱، بخش۱، ص۳، و بخش۲، ص۲۱۸-۲۱۷
  7. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۳ به نقل از سرخوش
  8. صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۵۲۱؛ صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۲به نقل از تذکره دولتشاه سمرقندی
  9. صائب تبریزی، دویست ویک غزل، «به تفسیرامیر بانوی کریمی»، ۱۳۶۶ش، ص۱۹ـ ۲۰
  10. محمدی، آوازهای سرمه ای، ۱۳۸۲ش، ص۱۲؛ نعمانی، شبلی. شعرالعجم، ۱۳۶۸ش.ج۳، ص۱۵۹؛ کمالی، مجله آینده، ۱۳۰۵ش، شماره۱۲
  11. محمدی، آوازهای سرمه ای، ۱۳۸۲ش، ص۱۲
  12. نعمانی، شعرالعجم، ‍۱۳۶۸ش، ج۳، ص۱۵۹
  13. نصر‌آبادی‌اصفهانی، تذکره نصر‌آبادی، ۱۳۱۷ش، بخش۲، ص۲۱۷
  14. آذربیگدلی، آتشکده‌آذر، ۱۲۹۹ش، ص۳۴؛ نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص۱۶
  15. آذربیگدلی، آتشکده‌آذر، ۱۲۹۹ش، ص۳۴؛ صائب‌تبریزی، دیوان صائب، ۱۹۷۱م، مقدمه
  16. نعمانی، شعرالعجم، ۱۳۶۸، ج۳، ص۱۵۹؛ تربیت، دانشمندان آذربایجان، بنیاد، ص۲۲۵؛ قهرمان، مجموعه رنگین گل، ۱۳۷۱ش، ص۷؛ آذربیگدلی، آتشکده‌آذر، ۱۲۹۹ش، ص۳۴
  17. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۴به نقل از فاضل مرحوم میرزا محمد علی خان تربیت
  18. آذربیگدلی، آتشکده‌آذر، ۱۲۹۹ش، ص۳۴
  19. نعمانی، شعرالعجم، ‍۱۳۶۸ش، ج۳، ص۱۵۹
  20. تربیت، دانشمندان آذربایجان، بنیاد کتابخانه فردوسی تبریز، ص ۲۲۵
  21. مدرس تبریزی، شعرالعجم، ۱۳۶۸ش، ج۳، ص۳۴۰
  22. امیری فیروز‌کوهی، مقدمه بر دیوان صائب، ۱۳۴۵ش، ص۳۱
  23. صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۱۲۷۲
  24. آقا بزرگ تهرانی، طبقات اعلام‌الشیعه، ۱۴۳۰ق، ج۸، ص۲۷۳، به نقل از حزین
  25. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص ۱۶؛ دکتر بانوی کریمی، دویست و یک غزل صائب، ۱۳۸۸ش، ص۷
  26. مدرس تبریزی، شعرالعجم، ۱۳۶۸ش، ج۲، ص۱۵۹؛ صائب‌تبریزی، دیوان صائب، ۱۹۷۱م، مقدمه
  27. فیروز‌کوهی، کلیات صائب تبریزی، ۱۳۷۳ش، مقدمه ص۲۵.
  28. صفا، تاریخ ادبیات در ایران، ۱۳۶۴ش، ج۵، ص۱۲۷۲
  29. دیوان خاقانی، ۱۳۶۸ش، ص
  30. نجارنوبری، ۱۳۸۹ش، ص۱۶
  31. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص ۱۶
  32. گلچین معانی، ۱۳۶۴ش، فرهنگ اشعار صائب، ج۱، ص۳۴
  33. نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص ۱۶؛ صائب‌تبریزی،، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص ۱۷
  34. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۷
  35. صائب تبریزی، دویست و یک غزل، ۱۳۶۶ش، ص ۱۳؛ نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص ۲۹
  36. صائب‌تبریزی، کلیات صائب‌تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، ۱۳۶۴ش، ص۱۸؛ صائب تبریزی، دویست و یک غزل، ۱۳۶۶ش، ص ۱۳؛ نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص ۲۹
  37. صائب تبریزی، دویست و یک غزل، ۱۳۶۶ش، ص ۱۳؛ نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص ۲۹
  38. صائب تبریزی، دویست و یک غزل، ۱۳۶۶ش، ص ۱۳؛ نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص ۲۹
  39. نجم، هنر خوشنویسی در شعر صائب تبربزی، ۱۳۸۹ش، ص۳۲
  40. نجم، هنر خوشنویسی در شعر صائب تبربزی، ۱۳۸۹ش، ص۳۲
  41. https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=16980
  42. نجارنوبری، باز کن از جبین گره، ۱۳۸۹ش، ص۳۸ـ ۴۱و ۳۴ـ ۳۵و ۷۶ـ ۷۸و ۱۲۵و ۱۲۹
  43. صائب تبریزی، دیوان صائب، ۱۳۷۰ش، ج۶، ص۳۳۹۹ـ ۳۴۰۱؛ صائب تبریزی، دیوان صائب، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۰و ۱۷۵؛ صائب تبریزی، دیوان صائب، ۱۳۶۶ش، ج۳، ص۱۱۷۴
  44. کرمی فریدنی، برگردانی تازه از نهج‌الفصاحه، ۱۳۸۵ش، ص۵۷۰؛ غلامرضایی، سبک شناسی شعر از رودکی تا شاملو، ۱۳۷۱ش، ص۴۲۰ـ ۴۲۱
  45. صائب تبریزی، دیوان صائب، ۱۳۷۰ش، ج۶، ص۳۲۴۰
  46. صائب تبریزی، دیوان صائب، غزل شماره ۶۷۱.
  47. صائب تبریزی، دیوان صائب، غزل شماره ۱۸۸۹.
  48. صائب تبریزی، دیوان صائب، قصاید، قصیده شماره۲۱

منابع

  • آذر‌بیگدلی، لطفعلی بن آقاخان. آتشکده‌آذر، بمبئی، فتح الکریم، ۱۲۹۹ش.
  • آقا بزرگ تهرانی، محمد محسن. طبقات اعلام‌الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث‌العربی، ۱۴۳۰ق.
  • امیری فیروز‌کوهی، سید‌کریم. مقدمه بر دیوان صائب (با حواشی و تصحیح به خط خود آن استاد)، تهران، انجمن، ۱۳۴۵ش.
  • تربیت، محمد علی. دانشمندان آذربایجان، تهران، بنیاد کتابخانه فردوسی تبریز، چاپ دوم، [بی‌تا].
  • خاقانی. دیوان خاقانی، تصحیح و تعلیقات دکتر ضیاء الدین سجادی، تهران، زوار، ۱۳۶۸ش.
  • صفا، ذبیح الله. تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوس، ۱۳۶۴ش.
  • صائب‌تبریزی، محمد علی. کلیات صائب‌تبریزی، به کوشش سید کریم امیری فیروز‌کوهی، تهران، خیام، ۱۳۷۳ش.
  • کریمی، امیربانو(امیری فیروز‌کوهی). دویست و یک غزل صائب (به انتخاب و شرح و تفسیر)، تهران، شرکت قلم، ۱۳۸۸ش.
  • قهرمان، محمد. مجموعه رنگین کمان (گزیده اشعار صائب تبریزی)، تهران، سخن، ۱۳۷۱ش.
  • صائب تبریزی، محمد علی. کلیات صائب تبریزی با مقدمه و شرح حال شاعر، به کوشش محمد عباسی، [بی‌جا] نشر طلوع، ۱۳۶۴ش.
  • گلچین معانی، احمد. فرهنگ أشعار صائب، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۴ش.
  • راشدی، سید حسام الدین. تذکره شعرای کشمیر«تکمله تذکره شعرای کشمیر به نوشته محمد اصلح میرزا»، کراچی، اقبال آکادمی، ۱۳۴۶ش.
  • صانعی، شهیندخت. اطلس افلاک (شرح و تحلیل یکصد غزل صائب تبریزی)، تهران، نغمه نو اندیش، ۱۳۸۷ش.
  • غلامرضایی، محمد. سبک شناسی شعر از رودکی تا شاملو، تهران، جامی، ۱۳۷۷ش.
  • صائب تبریزی، محمد علی. دیوان صائب تبریزی (غزلیات)، به کوشش محمد قهرمان، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۴ش.
  • صائب تبریزی، محمد علی. دیوان صائب تبریزی (غزلیات)، به کوشش محمد قهرمان، تهران، علمی و فرهنگی۱۳۶۶ش.
  • صائب تبریزی، محمد علی. دیوان صائب تبریزی (غزلیات)، به کوشش محمد قهرمان، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
  • صائب تبریزی، محمد علی. دیوان صائب تبریزی (غزلیات)، به کوشش محمد قهرمان، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۰ش.
  • صائب تبریزی، محمد علی. دیوان صائب (به اضافه غزلیات به خط و مهر صائب)، کراچی، کراچی نیشنل پبلیشینگ هاوس، ۱۹۷۱م.
  • کرمی‌فریدنی، علی. برگردانی تازه از نهج ‌الفصاحه، قم، حلم، ۱۳۷۵ش.
  • مدرس تبریزی، محمد علی، ریحانة الأدب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، تهران، کتابفروشی خیام، ۱۳۶۹ش.
  • محمدی، محمد حسین. آوازهای سرمه‌ای «گزیده و شرحی از غزل‌های صائب و دیگر شاعران سبک هندی»، تهران، میترا، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
  • نصر‌آبادی‌اصفهانی، محمد طاهر. تذکره نصر‌آبادی (مشتمل بر شرح حال و آثار)، تهران، مطبعه‌ ارمغان، ۱۳۱۷ش.
  • نجار نوبری، عفت، محمد رضا عباسپور.باز کن از جبین گره (شرح غزلیاتی از صائب)، تهران، طراوت، ۱۳۸۹ش.
  • نجم، امیر. هنر خوشنویسی در شعر صائب تبربزی، تهران، طراوت، ۱۳۸۹ش.
  • نعمانی، شبلی. شعرالعجم (تاریخ شعرا و ادبیات ایران)، ترجمه محمد‌تقی فخر داعی گیلانی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.
  • هدایت، رضا قلی بن محمد‌هادی. مجمع الفصحاء، گردآورنده مصفا مظاهر، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۲ش.