ملا هادی سبزواری
| حکیم، عارف و شاعر شیعه در عصر قاجار | |
 | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| تاریخ تولد | سال ۱۲۱۲ قمری |
| زادگاه | سبزوار |
| تاریخ وفات | ۲۸ ذیالحجه سال ۱۲۸۹ قمری |
| محل دفن | نیشابور (فلکه زند) |
| شهر وفات | سبزوار |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ملا حسین سبزواری • ملا علی بن ملا جمشید مازندرانی • اسماعیل درب کوشکی اصفهانی • ملا علی نوری |
| شاگردان | محمدکاظم خراسانی • سید احمد ادیب پیشاوری |
| محل تحصیل | مشهد • اصفهان |
| تألیفات | منظومه و شرح منظومه در حکمت • اسرار الحکم • حاشیه شواهد الربوبیه صدر المتألهین و ... |
| فعالیتهای اجتماعی-سیاسی | |
| سیاسی | ملاقات ناصر الدین شاه با او |
| اجتماعی | دامداری و کشاورزی |
| امضا | اسرار تخلص شعر |
ملاهادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۸۹ق) حکیم و فیلسوف شیعه و از مهمترین شارحان و نمایندگان حکمت صدرایی در دوره قاجار بهشمار میرود. در منابع، برای او مکتب فلسفی مستقلی گزارش نشده، اما گفته شده است که در تبیین و شرح آرای ملاصدرا و دیگر فیلسوفان جایگاه برجستهای داشته و در برخی مسائل با ملاصدرا و ابنسینا اختلاف نظر نشان داده است.
سبزواری در سبزوار زاده شد و پس از تحصیل علوم نقلی در مشهد، در ۱۲۳۶ق برای فراگیری علوم عقلی به اصفهان رفت و نزد استادانی چون ملاعلی نوری و اسماعیل دربکوشکی به تحصیل حکمت پرداخت. پس از اقامت در مشهد و کرمان، به سبزوار بازگشت و به تدریس فلسفه و تألیف پرداخت. به گفته منابع، دوره درس او هفت سال بود و ورود به آن مستلزم آشنایی با علوم مقدماتی و موفقیت در آزمون بود. در شمار شاگردان او نیز عالمانی چون آخوند خراسانی، ملاعلی سمنانی و سید احمد ادیب پیشاوری ذکر شدهاند.
در شرح آثار سبزواری، شرح منظومه مشهورترین آثار فلسفی او دانسته شده و تألیف آثاری در کلام، فقه، اصول، عرفان، ادبیات و علوم بلاغی نیز به او نسبت داده شده است. در شرححالها، زندگی او ساده توصیف شده و آمده است که در کنار تدریس به کشاورزی و دامداری میپرداخت و بخشی از درآمد خود را به فقرا و طلاب میبخشید. همچنین دیدار او با ناصرالدینشاه و نپذیرفتن معافیت مالیاتی از نمونههای مشهور در شرح احوال او گزارش شده است.
درباره فعالیت ادبی او نیز گفته شده است که با تخلص «اسرار» شعر میسرود و در قالبهایی مانند غزل، مثنوی، قطعه، رباعی، ترجیعبند و ساقینامه طبعآزمایی میکرد. سبزواری در ۲۸ ذیالحجه ۱۲۸۹ق درگذشت و بنابر گزارشها در سبزوار به خاک سپرده شد؛ آرامگاه کنونی او در ضلع جنوبی میدان کارگر این شهر قرار دارد.
برای بزرگداشت حکیم سبزواری، تندیسی از او در میدان باغ ملی سبزوار نصب شده و دو همایش در سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۸۶ش برگزار شده است.
زندگی و احوالات
ملاهادی سبزواری در ۱۲۱۲ق در سبزوار زاده شد.[۱] پدرش، میرزا مهدی «تاجر»، از خیران شهر بود و بخشی از اموال خود را برای اطعام مردم وقف کرده بود؛ مسجد و آبانبار کوچه حمام حکیم نیز از آثار اوست. مادرش زینتالحاجیه از خانوادهای متدین بود و مسجد حاج محمدبیک، ساخته دایی ملاهادی، از آثار خاندان مادری او بهشمار میرود.[۲] پس از درگذشت پدر در ۱۲۲۰ق در شیراز،[۳] ملاحسین سبزواری، عمهزاده او، سرپرستیاش را برعهده گرفت و او را به مشهد برد. ملاهادی سه بار ازدواج کرد و پس از اقامت سهساله در کرمان، همسر سوم خود را در این شهر برگزید.[۴]
براساس گزارش منابع، ملاهادی زندگی زاهدانهای داشت و با وجود برخورداری از زمین و سهم آب، خود به کشاورزی و دامداری میپرداخت و بخشی از دسترنجش را به فقرا و طلاب میبخشید.[۵] دارایی او یک جفت گاو و باغچهای کوچک بود[۶] و بخش عمده نیازهای زندگی خود را از راه زراعت و دامداری تأمین میکرد.[۷] در احوالات او در سبزوار نیز آمده است که روزانه چهار ساعت در مدرسه فصیحیه تدریس میکرد و پس از آن به امور کشاورزی و دامداری میپرداخت.[۸]
وفات و آرامگاه
براساس گزارش منابع، ملاهادی سبزواری، متخلص به «اسرار»، سه ساعت مانده به غروب ۲۸ ذیالحجه ۱۲۸۹ق در ۷۷سالگی درگذشت و پس از تشییع، در بیرون دروازه نیشابور سبزوار به خاک سپرده شد.[۹] ملامحمدکاظم سبزواری، از شاگردان او، تاریخ وفاتش را در بیتی با عبارت «که نمرد، زندهتر شد» به شیوه حساب ابجد ثبت کرده است که حاصل آن ۱۲۸۹ است.[۱۰] آرامگاه کنونی او در ضلع جنوبی میدان کارگر سبزوار قرار دارد. بنای اولیه آرامگاه در ۱۳۰۰ق ساخته شد و در اوایل دهه ۱۳۴۰ش توسط انجمن آثار ملی مرمت و استحکامبخشی شد.[۱۱]
دیدار با ناصرالدینشاه
در کتاب ریحانة الادب به نقل از ناصرالدینشاه آمده است که ملاهادی سبزواری به دربار و مقام سلطنت اعتنایی نداشت و شاه نیز این رفتار او را پسندید. ناصرالدینشاه در دیدار با وی، پیشنهاد معافیت مالیاتی زمینش را مطرح کرد، اما ملاهادی نپذیرفت و گفت این معافیت ممکن است موجب افزایش مالیات دیگران، بهویژه فقرا و یتیمان، شود. در این دیدار، او شاه را به نان و دوغی که حاصل دسترنج خود بود مهمان کرد. همچنین ناصرالدینشاه از او خواست کتابی فارسی درباره اصول دین بنویسد و پس از آن ۵۰۰ تومان برایش فرستاد؛ ملاهادی این مبلغ را میان طلاب و فقرا تقسیم کرد و برای سادات سهم بیشتری اختصاص داد.[۱۲]
تحصیلات و تدریس
براساس گزارش شرححالنویسان، ملاهادی سبزواری از هشتسالگی به فراگیری علوم دینی پرداخت و در دهسالگی برای ادامه تحصیل به مشهد رفت و حدود سیزده سال در علوم نقلی تحصیل کرد. وی در ۱۲۳۶ق برای فراگیری علوم عقلی به اصفهان رفت و نزد استادانی چون محمدابراهیم کرباسی، محمدتقی رازی نجفی، ملاعلی مازندرانی و آقامحمدعلی نجفی به تحصیل پرداخت. همچنین پنج سال نزد اسماعیل دربکوشکی و حدود سه سال نزد ملاعلی نوری به فراگیری حکمت پرداخت.[۱۳]
ملاهادی پس از بازگشت از اصفهان، مدتی در مشهد و کرمان اقامت داشت و سرانجام به سبزوار بازگشت و به تدریس فلسفه و تألیف آثار پرداخت.[۱۴] براساس گزارشها، دوره تحصیل نزد او هفت سال بود و ورود به درسش مستلزم آشنایی با صرف و نحو، منطق، ریاضیات، فقه و کلام و موفقیت در آزمون این دروس بود.[۱۵]
روش علمی
بر اساس گزارش پژوهشگران، ملاهادی سبزواری مکتب فلسفی مستقلی نداشت و بیشتر به شرح و تبیین آرای ملاصدرا و عبدالرزاق لاهیجی میپرداخت. منظومه او نیز جامع مباحث منطق و فلسفه دانسته شده است. اقبال لاهوری، سبزواری را نماینده گرایش افلاطونی در فلسفه ایرانی پس از ملاصدرا و از بزرگترین متفکران ایران در دوره متأخر دانسته[۱۶] و توشیهیکو ایزوتسو نیز او را از بزرگترین فیلسوفان ایرانی قرن نوزدهم معرفی کرده است.[۱۷] بااینحال، سبزواری در برخی مسائل فلسفی با ملاصدرا همچون علم خدا به ذات خویش و در مسئله ادراک کلیات با ابنسینا اختلاف نظر داشت.[۱۸]
آثار علمی و شاگردان
| شاگردان | برخی شاگردان |
|---|---|
| شاگردان | محمد، فرزند ملاهادی؛ محمدکاظم خراسانی؛ محمدکاظم سبزواری؛ علی فاضل تبتی؛ شاهزاده جناب؛ حسین مجتهد سبزواری؛ ملاعلی سمنانی؛ سید احمد ادیب پیشاوری؛ ملا عبدالکریم قوچانی؛ شیخ ابراهیم طهرانی؛ ملا محمد صادق حکیم؛ شهابالدین اراکی؛ میرزا اسماعیل افتخارالحکماء؛ میرزا علینقی صدرالعلماء سبزواری؛ میرزا ابوطالب زنجانی؛ میرزا حسن حکیم؛ شیخ عبدالاعلی سبزواری و دیگران. |
| حوزه | آثار |
|---|---|
| حکمت و فلسفه | شرح منظومه؛ اسرار الحکم؛ حاشیه اسفار؛ حاشیه شواهد الربوبیه؛ حاشیه مبدأ و معاد؛ حاشیه مفاتیح الغیب؛ حاشیه شوارق. |
| کلام و معارف | اصول الدین؛ الجبر و الاختیار؛ هدایة الطالبین؛ شرح دعاء الصباح؛ شرح الأسماء یا شرح دعاء الجوشن الکبیر. |
| فقه و اصول | حاشیه زبدة الاصول؛ النبراس فی اسرار الاساس؛ مقیاس در فقه؛ نبراس الهدی. |
| ادبیات و عرفان | شرح مثنوی؛ دیوان فارسی؛ مجموعه رسائل فارسی و عربی؛ الرحیق الممزوج؛ راح الافراح. |
| آثار متفرقه | اسرار العباده؛ حاشیه شرح سیوطی ابن مالک؛ محاکمات، در ردّ بر شیخیه. |
ذوق ادبی و شعر
شرححالنویسان، ملاهادی سبزواری را افزونبر حکمت و فلسفه، شاعری صاحبذوق دانستهاند. او با تخلص «اسرار» شعر میسرود و در منظومه نیز مباحث منطق، فلسفه و طبیعیات را در قالب شعر بیان کرد. نویسنده ریحانةالادب مهارت او در شعر را ستوده[۱۹] و علامه طهرانی وی را حکیم، ادیب و فیلسوفی کمنظیر دانسته و از غزلها، ترجیعبندها، مثنویها، قطعات، رباعیات و ساقینامه او یاد کرده است.[۲۰]
از سرودههای اسرار
همایش ها
تندیس حکیم سبزواری در میدان باغ ملی و برگزاری دو همایش در سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۸۶ش، از اقدامات سبزواریان در بزرگداشت اوست. نخستین همایش، در اردیبهشت ۱۳۷۲ش به مدت سه روز برگزار شد و با ارائه ۱۳۰ مقاله و گزینش ۲۷ مقاله همراه بود. در این همایش، شماری از استادان فلسفه و اندیشه اسلامی، از جمله محمدتقی جعفری، غلامرضا اعوانی و غلامحسین ابراهیمی دینانی، سخنرانی کردند.[۲۱]
در ۲۸ آبان ۱۳۸۶ش نیز همایش «مولانا و حکیم سبزواری» به همت دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تربیت معلم سبزوار برگزار شد؛ این همایش به مناسبت سال جهانی مولانا و با توجه به ارتباط حکیم سبزواری با مولانا و شرح مثنوی از سوی او برگزار شد.[۲۲]
پانویس
- ↑ قاضیها، «حاج ملاهادی سبزواری از نگاه و قلم ناصرالدین شاه»، ۱۳۸۰ش، ص۳۵.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ۱۳۷۹ش، ص۱۲-۱۱.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۱۴.
- ↑ نک: قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۱۹؛ قاضیها، «حاج ملاهادی سبزواری از نگاه و قلم ناصرالدین شاه»، ۱۳۸۰ش، ص۳۵.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۲۵ به نقل از مطلع الشمس، ج۳، ص۹۸۴؛ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۲۳ به نقل از شرح زندگانی حاج ملاهادی اسرار ص۶.
- ↑ مدرس، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۴۲۳.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۲۵.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۲۷-۲۶ به نقل از مطلع الشمس، ج۳، ص۹۸۴.
- ↑ ملاهادی سبزواری.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۹۲–۹۱.
- ↑ اداره کل میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری خراسان.
- ↑ مدرس، ریحانة الادب، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۴۲۴.
- ↑ نک: قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۶۶-۶۱.
- ↑ امين،«ملّا هادی سبزواری»، ۱۳۹۰ش٬ ج۹، ص۷۱.
- ↑ قاضیها، «حاج ملاهادی سبزواری از نگاه و قلم ناصرالدین شاه»، ۱۳۸۰، ص۳۴، به نقل ادوارد براون، یک سال در میان ایرانیان، ترجمه ذبیح الله منصوری، تهران، کانون معرفت، بیتا. ص۱۴۷.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۴۶ به نقل از بنیاد حکمت سبزواری، ص۴۷.
- ↑ قریشی سبزواری، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، ۱۳۷۹ش، ص۴۶ به نقل از بنیاد حکمت سبزواری، ص۱.
- ↑ نگاه کنید:دایرة المعارف تشیع، ج۹، ص۷۲.
- ↑ مدرس تبریزی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۴۲۲.
- ↑ طهرانی، الله شناسی، ج۳، ص۵۹.
- ↑ محمدی، «روایتی دیگر»، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۲-۲۰۱.
- ↑ فراخوان همایش مولانا و حکیم سبزواری، ص۱۱۲.
منابع
- امين، سيد حسن، مدخل«حاج ملّاهادي سبزواري»،دایرة المعارف تشیع، ویراستاران: احمد صدر، کامران فانی، بهاءالدین خرمشاهی، حکمت، چاپ اول، تهران، ۱۳۹۰.
- تهرانی، آقابزرگ، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ناشر: اسماعيليان قم و كتابخانه اسلاميه تهران.
- فراخوان همایش مولانا و حکیم سبزواری، «کتاب ماه ادبیات»، خرداد ۱۳۸۶ش، شماره ۲.
- قاضیها، فاطمه، «حاج ملاهادی سبزواری از نگاه و قلم ناصرالدین شاه»، مجله اطلاع رسانی و کتابداری: گنجینه اسناد، زمستان ۱۳۸۰ش٬ ش ۴۴ از ۳۲ تا ۴۳.
- قریشی سبزواری، سید حسین، حاج ملاهادی سبزواری حکیم فرزانه، تهران، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۲ش.
- محمدی، جواد، «روایتی دیگر: گزارشی از کنگره بزرگداشت حکیم سبزواری، نشریه دانشگاه انقلاب، تابستان و پاییز٬ ۱۳۷۳ش، شم ۹۸ و ۹۹.
- مدرس، محمد علی، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، کتابفروشی خیام، تهران، ۱۳۶۹ش.
پیوند به بیرون
- گنجینه ادب پارسی؛ اشعار ملاهادی سبزواری
- شرح حال مرحوم حاجی ملاهادی سبزواری بقلم خود ایشان؛ قاسم غنی
- حاج ملاهادی سبزواری از نگاه و قلم ناصرالدین شاه؛ فاطمه قاضیها