علی بن حماد بصری
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابوالحسن علی بن حماد بن عبیدالله بن حماد عبدی بصری |
| لقب | اِبْن حَمّاد |
| تاریخ تولد | اوایل قرن چهارم هجری |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | عبدالعزیز جلودی |
| شاگردان | حسین بن عبیدالله غضائری |
| اجازه روایت از | عبدالعزیز جلودی |
| اجازه روایت به | حسین بن عبیدالله غضائری |
ابوالحسن علی بن حماد بن عبیدالله بن حماد عبدی بصری، مشهور به اِبْن حَمّاد فقیه، محدث و شاعر امامی قرن چهارم هجری قمری/۱۰م بود. از او اشعار بسیاری در کتابهای شیعه در مدح و رثای امامان شیعه(ع) و ذکر مناقب و احوال ایشان نقل شده است. بیتی در مدح حضرت علی(ع)، به او نسبت داده شده که سبب جنجال بسیاری شده است. او در این بیت «امین» را به گمراهی متهم کرد چرا که وحی را از حیدر باز داشت.
نسب
در نسبت او که عبدی (منسوب به عبدالقیس) یا عَدَوی (منسوب به بنی عدی) بوده است، میان محققان اختلاف است.[۱] عبدی نسبت یکی دیگر از شعرای اهل بیت(ع) یعنی سیف یا سفیان بن مصعب عبدی( (درگذشت: حدود ۱۲۰ق.)) بوده و این امر سبب اشتباه برخی از رجال شناسان شده است. [۲]
ولادت و وفات
از تاریخ ولادت و وفات او اطلاع دقیقی در دست نیست. اما علی بن محمد صوفی که حدود ۳۸۷ تا ۳۹۰ق[۳] زاده شده، در کتاب المجدی[۴] گفته است: ابو علی بن دانیال که از خویشان من بوده قصیدهای برای من نقل کرد که ابن حماد برای او انشاد کرده بود. از این رو میتوان حدس زد که وی در طبقه شیخ صدوق (د ۳۸۱ق /۹۹۱م) بوده و در اوایل قرن چهارم هجری قمری به دنیا آمده و در اواخر آن وفات یافته است.[۵]
مشایخ و شاگرد برجسته
از مشایخ اجازه ابن حمّاد، عبدالعزیز بن یحیی بن احمد بن عیسی جلودی از محدثان امامیه است[۶] و شاگرد او حسین بن عبیدالله غضائری است که ابن حماد یکی از مشایخ اجازه او بوده است و همین خود دلالت بر وثاقت وی نیز دارد.
سرودن اشعاری در مدح ائمه(ع)
- از ابن حماد اشعار بسیاری در کتابهای شیعه نقل شده است که همگی در مدح و رثای امامان شیعه و ذکر مناقب و احوال ایشان است. اشعار وی نشان از وسعت دانش او در اخبار اهل بیت دارد و از خیال پردازیهای شاعرانه تهی است و همه با براهینی مبتنی بر قرآن و حدیث، برای دفاع از مذهب امامیه سروده شده است.
- برای نمونه میتوان به اشعار وی درباره واقعه غدیر خم، مناقب و امامت علی(ع) و جانشینان او، به ابن شهر آشوب[۷] و نیز بیاضی[۸] رجوع کرد.
- همچنین ابوالفتوح رازی در تفسیر خود به اشعار وی استشهاد کرده است.[۹]
ونیز شعری منسوب به ابنحَمّاد درباره ضامن شدن امام رضا(ع) برای آهوی گرفتار شده است که اولین بار در کتاب مناقب ذکر شده است.
- در مورد آثار او، نکتهای که جلب نظر میکند، آن است که در منابع اولیه اشعار وی قطعههایی کوتاه است که به جهت استشهاد و استدلال آورده شده است، اما ناگهان در مآخذ متأخر قصاید بلند و مراثی بسیاری منسوب به وی دیده میشود، چنانکه در الغدیر دیوان شعری با ۲۰۰، ۲بیت به او نسبت داده شده است.[۱۱]
شاعران هم نام
علاوه بر ابن حماد، چند شاعر دیگر میشناسیم که به همین نام شهرت داشتهاند و این امر به خلط میان نام و آثار آنان انجامیده است. یکی از اینان علی بن حماد واسطی عالم و شاعر امامی در قرن هفتم/۱۳م[۱۲] و دیگری علی بن حماد ازدی بصری است. امینی درالغدیر پس از نقل قصیدهای طولانی درباره امیرالمؤمنین (ع)اظهار میکند که این اشعار سروده ابن حماد محمد است که چندین قرن پس از ابن حماد عبدی میزیسته است. [۱۳]
دو سبک متفاوت
از مقایسه اشعار نقل شده به وسیله ابن شهر آشوب و طریحی از ابن حماد میتوان دو سبک متفاوت شعری را شناخت:
- دسته اول، بیشتر در مناقب و موضوع امامت علی(ع) و اهل بیت(ع) است و همه این اشعار مستند به روایات است.
- دسته دوم، بیشتر در رثای امام حسین(ع) و خاندان و اصحاب اوست. به همین جهت، عاطفه و احساس بر آنها غلبه دارد و مورد توجه مقتل نویسان بوده است.
شعر منسوب به وی
بیتی جنجالی در مدح علی(ع) به ابن حماد نسبت داده شده که درباره آن نظرهای گوناگون ابراز شده است.[۱۴] آن بیت چنین است:
ابن حماد ضل الامین و صدّها عن حیدرتاللّه ما کان الا´مین امیناترجمه: «امین» گمراه شد و «آن» را از حیدر باز داشت؛ سوگند به خدا امین امانت نداشت.
اختلاف در معنای «امین» و مرجع ضمیر «ها» است. در توجیه این بیت شعر، اختلاف نظر شده است: بعضی از مخالفان شیعه گفتهاند: مقصود از امین، جبرئیل است و ضمیر به رسالت و وحی باز میگردد.[۱۵] این عقیده فرقه ذمامیه از غلات شیعه است. به عقیده این افراد، جبرئیل به جای اینکه وحی الهی را برای علی بن ابیطالب بیاورد، آن را برای حضرت محمد برد. به همین جهت، آنان جبرئیل را سرزنش میکنند.[۱۶]
اما با توجه به اینکه امامیه، غالیان را کافر میدانند[۱۷] و نیز اعتقاد ابن حماد به امین بودن جبرئیل و خاتمیت حضرت محمد(ص)[۱۸] این گفته صحیح به نظر نمیرسد.
بعضی گفتهاند: مقصود از امین، امین اسلام در نزد مردم و آنچه در روز شورا انجام داده است، بوده که در این صورت مرجع ضمیر خلافت است.[۱۹] در این میان نظر شوشتری[۲۰] با توجه به اعتقادات ابن حماد درستتر به نظر میآید. وی گفته است منظور تعریض به ابوعبیده جراح است که امین امت لقب یافته[۲۱] و در مسئله خلافت ابوبکر بسیار کوشیده بود.
پانویس
- ↑ نجاشی، رجال، قم، ۱۴۰۷ق /۱۹۸۷م، ص۲۴۴؛ علامه حلی، ایضاح الاشتباه، تهران، ۱۳۱۹ق / ۱۹۰۱م؛ باب علی؛ حائری، منتهی المقال، تهران، ۱۳۰۰ق / ۱۸۸۳م، ص۲۱۵؛ خویی، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۳۹۸ق /۱۹۷۸م، ج۱۱، ص۳۹۶؛ حرّ عاملی، امل الآمل، بغداد، ۱۳۸۵ق / ۱۹۶۵م، ج۲، ص۱۸۶؛ افندی، ریاض العلماء، قم، ۱۴۰۱ق / ۱۹۸۱م، ج۴، ص۷۰.
- ↑ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۰۱؛ اردبیلی، جامع الرواة، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۶۸.
- ↑ المجدی، مهدوی دامغانی، قم، ۱۴۰۹ق /۱۹۸۹م، مقدمه، ۱۲۱
- ↑ ابن صوفی، المجدی، قم، ۱۴۰۹ق /۱۹۸۹م، ص۱۵۸
- ↑ آقا بزرگ، طبقات اعلام الشیعه،بیروت، ۱۳۹۰ق /۱۹۷۰م، قرن ۴، ص۱۸۵؛ افندی، ریاض العلماء، قم، ۱۴۰۱ق / ۱۹۸۱م، ج۴، ص۷۱
- ↑ نجاشی، رجال، قم، ۱۴۰۷ق /۱۹۸۷م، ص۲۴۴
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب، قم، المطبعة العلمیة، ج۱، صص۲۵۱، ۲۵۶-۲۵۷، ۳۱۸، جاهای مختلف، ج۲، صص۳، ۴۰، ۹۲، جاهای مختلف، ج۳، صص۱۹، ۴۸، جاهای مختلف، ج۴، صص۴۱، ۷۶، ۲۱۷، جاهای مختلف
- ↑ بیاضی، الصراط المستقیم، تهران، ۱۳۸۴ق /۱۹۶۴م، ج۱، صص۹۸، ۲۰۲، ۳۲۴، ج۲، صص۸، ۱۴، ۷۹، ج۳، صص۷۷، جاهای مختلف
- ↑ رازی، تفسیر، تهران، ۱۳۸۳ق،۴ (۶) /۱۷۰، ۱۷۱، جاهای مختلف
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب،۱۳۷۹ق، ج۴، ص۳۴۸.
- ↑ امینی، الغدیر، بیروت، ۱۳۸۷ق / ۱۹۶۷م، ج۴، ص۱۷۱
- ↑ افندی، ریاض العلماء،قم، ۱۴۰۱ق / ۱۹۸۱م، ج۴، صص۷۲، ۷۳
- ↑ امینی، الغدیر، بیروت، ۱۳۸۷ق، ج۴، ص۱۷۱.
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۷۵ق / ۱۹۵۵م، ج۲، ف ص۵۶۵
- ↑ رجوع کنید به: حائری، منتهی المقال، تهران، ۱۳۰۰ق / ۱۸۸۳م، ص۲۱۵
- ↑ ابن جوزی، تلبیس ابلیس، قاهره، ۱۳۶۸ق /۱۹۴۹م، ص۹۸
- ↑ مفید، شرح عقائد الصدوق،تبریز، ۱۳۷۱ق /۱۹۵۱م، ص۶۳
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب، قم، المطبعة العلمیة، ج۳، صص۲۹، ۶۶، ۲۶۱، ۲۹۵
- ↑ حائری، منتهی المقال، تهران، ۱۳۰۰ق / ۱۸۸۳م، ص۲۱۵
- ↑ شوشتری، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۷۵ق / ۱۹۵۵م، ج۲، صص۵۶۶ -۵۶۷
- ↑ بخاری، صحیح، بیروت، دارالکتب العلمیة، ج۴، ص۲۱۶
منابع
- آقابزرگ، طبقات اعلام الشیعة، قرن ۴، بیروت، ۱۳۹۰ق /۱۹۷۰م.
- ابن جوزی، عبدالرحمان، تلبیس ابلیس، قاهره، ۱۳۶۸ق /۱۹۴۹م.
- ابن شهر آشوب، محمد، معالم العلماء، نجف، ۱۳۸۰ق /۱۹۶۰م.
- ابن شهر آشوب، محمد، [[مناقب آل ابی طالب] [، قم، المطبعة العلمیة.
- ابن صوفی، علی، المجدی، به کوشش محمود مهدوی دامغانی، قم، ۱۴۰۹ق /۱۹۸۹م.
- ابوالفتوح رازی، حسین، تفسیر، به کوشش ابوالحسن شعرانی و علی اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۳ق.
- اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، بیروت دارالاضواء، چاپ اول ۱۴۰۳ق.
- افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ۱۴۰۱ق / ۱۹۸۱م.
- امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، ۱۳۸۷ق / ۱۹۶۷م.
- بخاری، محمد، صحیح، بیروت، دارالکتب العلمیة.
- بیاضی، علی، الصراط المستقیم، به کوشش محمدباقر بهبودی، تهران، ۱۳۸۴ق /۱۹۶۴م.
- حائری، محمد، منتهی المقال، تهران، ۱۳۰۰ق / ۱۸۸۳م.
- حر عاملی، محمد، امل الا¸مل، به کوشش احمد حسینی، بغداد، ۱۳۸۵ق / ۱۹۶۵م.
- خاقانی، علی، شعراء الحلّة، نجف، ۱۳۷۲ق /۱۹۵۲م.
- خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۳۹۸ق /۱۹۷۸م.
- شوشتری، قاضی نورالله، مجالس المؤمنین، تهران، ۱۳۷۵ق / ۱۹۵۵م.
- طریحی، فخرالدین، المنتخب، نجف، ۱۳۷۹ق / ۱۹۵۹م.
- طوسی، محمد، اختیار معرفة الرجال، به کوشش حسن مصطفوی، مشهد، ۱۳۴۸ش.
- علامة حلی، حسن، ایضاح الاشتباه، تهران، ۱۳۱۹ق / ۱۹۰۱م؛
- قمی، عباس، الکنی و الالقاب، تهران، ۱۳۹۷ق /۱۹۷۷م.
- مفید، محمد، شرح عقائد الصدوق، تبریز، ۱۳۷۱ق /۱۹۵۱م.
- نجاشی، احمد، رجال، به کوشش موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق /۱۹۸۷م.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله : دائره المعارف بزرگ اسلامی