نیر تبریزی
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهل‌بیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| شاعر آیینی و عاشورایی | |
 | |
| اطلاعات | |
|---|---|
| لقب | حجت الاسلام |
| زمینه فعالیت | شعر • علوم اسلامی |
| ملیت | ایرانی |
| تاریخ تولد | ۱۲۴۸ق |
| محل تولد | تبریز |
| محل زندگی | تبریز • نجف |
| والدین | ملامحمد ممقانی |
| تاریخ درگذشت | ۱۳۱۲ق |
| محل دفن | وادی السلام در نجف یا امامزاده سید ابراهیم در تبریز |
| خویشاوندان سرشناس | ملامحمد ممقانی (پدر) |
| مذهب | شیعه (شیخی) |
| در زمان حکومت | قاجاریان |
| پیشه | مجتهد • روحانی |
| کتاب‌ها | مَفاتیحُ الغَیب فى عِلمِ الائمة(ع) • كَشْفُ السَّبَحات فى تحقيقِ الصِّفات |
| دیوان اشعار | شامل: مثنوی آتشکده و لآلی منظومه |
| تخلص | نیّر |
| تحصیلات | علوم اسلامی |
| علت شهرت | سرودن اشعار عاشورایی |
نَیّر تبریزی (۱۲۴۸-۱۳۱۲ق)، مجتهد و روحانی شیعه و عالم مشهور شیخیه، از شاعران برجستهٔ آیینی و از پیشتازان شعر عاشورایی در زمان خود بود. اشعار آیینی او اشعاری مؤثر و در زمرهٔ بهترین آثار مذهبی در یکصد سال پس از او برشمرده شده است. رویکرد اصلی او در اشعار عاشورایی‌اش عرفانی و عاشقانه قلمداد شده است.
نیّر تبریزی از علمای بزرگ تبریز در روزگار خود بوده که به وعظ و اقامهٔ نماز جمعه و جماعت می‌‌پرداخته و از مقبولیت مردمی برخوردار بوده است. او دارای اندیشه و رویکرد اصلاحی در زمینهٔ کاستی‌های اجتماعی و در زمینهٔ سیاسی در شمار مشروطه‌خواهان برشمرده شده است.
دیوان نیّر تبریزی شامل، مثنوی آتشکده، لَآلی منظومه و سایر اشعار، اثری مشهور و ماندگار دربارهٔ واقعهٔ عاشورا برشمرده شده است. ترکیب‌بند مشهور نیّر در این دیوان دارای صلابت و صمیمیت و در حد ترکیب‌بند محتشم برشمرده شده است. از سایر آثار او، کتاب كَشْفُ السَّبَحات کتابی در مورد توحید، صفات الهی و علم الهی با تکیه بر روایات اهل‌بیت(ع) و براساس نظرات شیخ احمد احسائی است.
دید ناگه کافری در دست تیغ
که زند بر تارک شه بی‌دریغ
نآمده آن تیغِ کین شه را به سر
دست خود را کرد آن کودک سپر
تیغ بر بازوی عبدالله گذشت
وه! چه گويم كه چه زآن بر شه گذشت
شهْ چو جان بگرفت اندر بر تنش
دست خود را کرد طوقِ گردنش
ناگهان زد ظالمی از شست کین
تیر دل‌دوزش به حلق نازنین
گفت شه کای طایر طاووس‌پر
خوش برافشان بال تا نزد پدر
مرغ روحش پَر به رفتن باز کرد
همچو باز از دست شه پرواز کرد[۱]
جایگاه: مجتهد و ادیب اصلاح‌طلب
میرزا محمدتقی مَمَقانی تبریزی، مشهور به حجت الاسلام و متخلص به نیّر تبریزی، مجتهد، ادیب، خوشنویس و از مشاهیر عالمان شیخیه[۲] که از شعرای برجستهٔ آیینی و از پیشتازان شعر عاشورایی در زمان خود به‌شمار رفته است.[۳] اشعار آیینی نیّر تبریزی، به سه زبان فارسی، ترکی و عربی، اشعاری مؤثر و در زمرهٔ بهترین آثار مذهبی در یکصد سال پس از او برشمرده شده[۴] که همیشه مورد توجه مداحان اهل‌بیت(ع) بوده است.[۵] همچنین، جایگاه او در رشد و استحکام شعر آیینی شیعی برجسته قلمداد شده است.[۶]
نیّر تبریزی جامع علوم معقول و منقول و مسلط بر علوم عصر خود از فقه، اصول، حدیث، کلام، حکمت و عرفان برشمرده شده است.[۷] شعر نیّر خیال‌انگیز، با وزن و قافیهٔ دلنشین، با معانی سنجیده و برخوردار از انسجام دانسته شده که نشانی از طبع روان و استعداد او و تسلط کاملش بر زبان فارسی و دیوان‌های بزرگان ادب فارسی دارد.[۸] گفته شده که اشعار او یادآور اشعار اغلب سرآمدان ادب فارسی، به‌خصوص سعدی، حافظ و خاقانی است.[۹]
جایگاه اجتماعی و سیاسی
نقل شده که نیّر تبریزی از علمای بزرگ تبریز در روزگار خود بوده که به وعظ و اقامهٔ نماز جمعه و جماعت می‌‌پرداخته و از مقبولیت مردمی برخوردار بوده است.[۱۰] او از خاندان مشهور حجت الاسلام در آذربایجان بوده و پدر و برادرانش از بزرگان شیعه و از مراجع مذهبی شیخیه در آن منطقه به‌شمار می‌رفته‌اند.[۱۱] گفته شده که نیّر و خاندانش تلاش بسیاری در نشر مناقب اهل‌بیت(ع) و اثبات جایگاه ملکوتی برای آنان در روزگار خود داشته‌اند.[۱۲]
نیّر تبریزی دارای اندیشه و رویکرد اصلاحی در زمینهٔ کاستی‌های اجتماعی دانسته شده است.[۱۳] در دیوان او اشعاری است که او به بی‌اطلاعی مردم از ظلم‌های اجتماعی و سیطرهٔ انسان‌های بی‌قابلیت بر امور انتقاد کرده است.[۱۴] همچنین، گزارش شده که نیّر تبریزی دربارهٔ نظرات میرزا یوسف مُسْتَشارُالدوله (درگذشت: ۱۳۱۳ق)، روشنفکر هم‌عصر خود، دربارهٔ تغییر و اصلاح الفبای اسلامی مکاتبات علمی داشته است.[۱۵]
در زمینهٔ سیاسی، نیّر تبریزی در شمار مشروطه‌خواهان و از طرفداران جدی آن و از منتقدان کاستی‌های سیاسی حکومت قاجار برشمرده شده است.[۱۶] آنچنان که برای نمونه در دیوان او ابیاتی علیه صدراعظم قاجاریان، میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان (درگذشت: ۱۳۲۵ق) موجود است که در آنها تسلط امین السلطان بر امور را، به‌دلیل عدم شایستگی‌اش، مورد نقد قرار داده است.[۱۷]
اشعار آیینی: نگاه عاشقانه و عارفانه به واقعهٔ عاشورا
اشعار آیینی و عاشورایی نیّر تبریزی، در عین جایگاه هنری و ادبی والا، از نظر محتوایی سالم‌ترین اشعار در زمینهٔ اندیشه‌های مذهبی تشیع و منطبق با آیات قرآنی و روایات اهل‌بیت(ع) برشمرده شده است؛[۱۸] این در حالی است که دوران او دوران غلبه آمیختگی باورهای دینی و عاشورایی با افسانه‌ها و خرافات دانسته شده است.[۱۹] این موضوع ناشی از تحصیلات نیّر در زمینهٔ علوم اسلامی دانسته شده است.[۲۰] با این همه، در برخی پژوهش‌ها، نقدهایی به شعر او وارد شده است؛ از جمله استناد نیّر به روایات ضعیف در نقل داستان عروسی قاسم و نقل برخی افسانه‌های عامیانه در روایت تاریخ عاشورا، مانند داستان زعفر جنی.[۲۱]
رویکرد اصلی نیّر تبریزی در روایتش از واقعهٔ عاشورا عرفانی و عاشقانه قلمداد شده است.[۲۲] گفته شده که او علت اصلی رخدادهای عاشورا را در عشق امام حسین(ع) و یارانش به خداوند و تلاش برای فنای در راه او می‌جسته است؛[۲۳] آنچنان که برای نمونه در تصویری که از گفت‌و‌گوی امام حسین(ع) با روح الامین پرداخته هدف اساسی در قیام عاشورا را چنین بیان کرده است:
آثار: دیوان اشعار و آثاری با رویکرد شیخی
برای نیّر تبریزی آثاری برشمرده شده که برخی از آنها به‌چاپ رسیده است:[۲۵]
دیوان نیّر تبریزی
دیوان نیّر تبریزی شامل سه قسمت مثنوی آتشکده، لَآلی منظومه و سایر اشعار دانسته شده که بیشتر به نام آتشکده مشهور شده است.[۲۶] دیوان او اثری مشهور و ماندگار و در قالب‌های مختلفی چون مثنوی، ترکیب‌بند، قصیده، غزل و رباعی دربارهٔ واقعهٔ عاشورا برشمرده شده است.[۲۷]
- مثنوی آتشکده: منظومه‌ای بر وزن مثنوی معنوی با ۲۰۸۶ بیت که گزارشی عاشقانه از رخدادهای عاشورا تلقی شده است.[۲۸] بنابر گزارش نیّر، او این اثر را در ۱۳۰۹ق به‌پایان برده است.[۲۹] این مثنوی با روایت عهدبستن عارفانه و عاشقانه امام حسین(ع) با خدا برای فداکردن جان خود و عزیزانش در راه حق آغاز می‌شود[۳۰] و با روایت بازگشت اسیران کربلا به مدینه به‌پایان می‌رسد.[۳۱] این مثنوی با سه منظومهٔ هم دورهٔ آن سنجیده شده است: مثنوی روضة الاسرار سرودهٔ سروش اصفهانی (درگذشت: ۱۲۸۵ق) مثنوی زبدة الاسرار سرودهٔ صَفی علیشاه (درگذشت: ۱۳۱۶ق)، قطب سلسلهٔ نعمت‌اللهی، مثنوی گنجینة الاسرار سرودهٔ عمان سامانی (درگذشت: ۱۳۲۲ق).[۳۲] مثنوی آتشکده از جهاتی، از جمله تحلیل تاریخی دقیق‌تر و ریشه‌یابی صحیح واقعهٔ کربلا، بر سه مثنوی دیگر برتری داده شده است.[۳۳]
- لآلی منظومه: منظومه‌ای شامل دو قسمت مراثی و مدایح که در قسمت مدایح اشعاری در قالب‌هایی چون قصیده و رباعی در مدح پیامبر(ص)، امام علی(ع)، امام رضا(ع) و مواردی در ستایش حرم امام حسین(ع) و حرم امام رضا(ع) آمده است.[۳۴] در قسمت مراثی، ترکیب‌بند نیّر تبریزی، در ۲۸ بند، دارای صلابت و صمیمیت و در حد ترکیب‌بند محتشم برشمرده شده است.[۳۵] این ترکیب‌بند از سوی برخی متخصصان اثری ماندگار خوانده شده و استحکام لفظی، غنای محتوایی و تصویرسازی روحانی در بعضی از بندهای آن دلیل این ماندگاری دانسته شده است.[۳۶] از میان شعرهای ترکی او، که چندان هم زیاد نیستند، جالب‌تر از همه شعری دانسته شده که با عنوان «مناجات از قول سیدالشهدا(ع)» در این منظومه آمده است.[۳۷]
- سایر اشعار: منظومه‌ای در قالب‌های مختلف (غزل، رباعی، مثنوی) که شامل اشعاری به زبان فارسی و در مواردی به زبان‌های ترکی و عربی است.[۳۸] اشعار عربی شامل سه قصیده، یکی در رثای امام حسین(ع) و قصیده دوم و سوم در مدح امام علی(ع) و امام زمان(ع) است که قصیدهٔ اخیر شاهکار او برشمرده شده که با نام‌های «قصیدهٔ ندبه» و «لامیةُ التُرک» هم شناخته می‌شود.[۳۹]
ای فَرَس با تو چه رخ داده که خود باخته‌ای
مگر اینگونه که ماتی تو شه انداخته‌ای
ای همایون‌فرس پادشه سِدْرِه‌مقام
که چراگاه بهشت است تو را جای خرام
نه رکابی ز تو برجاست نه زین و نه لگام
مگر ای پیک سبک‌پا به‌سر شاه انام
چه بلا رفته که با خویش نپرداخته‌ای[۴۰]
سایر آثار
از سایر آثار نیّر تبریزی به موارد زیر اشاره شده است: كَشْفُ السَّبَحات فى تحقيقِ الصِّفات، مَفاتیحُ الغَیب فى عِلمِ الائمة(ع)، رسالهٔ عِلْم‌ُ السّاعَه در کیفیت علم ائمه(ع)، صَحیفةُ الاَبْرار فى مناقب العِترَة الاطهار(ع)، رساله‌ای در تفسیر آیهٔ «وَمَا خَلَقْتُ ٱلْجِنَّ وَٱلْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» (آیه ۵۶ سوره ذاریات)، شرح حدیث «اَنَا النقطَةُ الَّتی تَحتَ الباء» (حدیث نقطه)، رسالهٔ نُصْرَةُ الحق، رسالهٔ لمح البصر، رسالهٔ نُصْرَةُ الحق، مثنوی دُرّ خوشاب و منظومهٔ الفیه.[۴۱]
در میان این آثار، کتاب كشف السبحات کتابی در مورد مباحث مربوط به توحید، صفات الهی و علم الهی برشمرده شده که مؤلف در آن، با تکیه بر روایات اهل‌بیت(ع)، به تبیین این مباحث براساس نظرات شیخ احمد احسائی و رد نظرات مکاتب دیگر پرداخته است.[۴۲]
زندگی و منش اخلاقی
به‌گزارش برخی منابع، نیّر تبریزی با نام و نسب محمدتقی بن ملامحمد بن حسین بن زین‌العابدین بن علی بن ابراهیم ممقانی تبریزی در سال ۱۲۴۸ق در تبریز به‌دنیا آمد.[۴۳] پدرش ملامحمد ممقانی از عالمان برجستهٔ شیخیه و از شاگردان شیخ احمد احسائی برشمرده شده[۴۴] که در جلسهٔ مناظره با سید علی‌محمد باب، در دربار ناصرالدین شاه در دوران ولایت عهدی‌اش در تبریز، حضور داشته و فتوا به کفر و حکم به ارتداد او داده است.[۴۵]
نقل شده که نیّر تبریزی تحصیلات مقدماتی فقه و اصول را نزد پدرش در تبریز طی کرد و پس از وفات پدر، در سال ۱۲۶۹ق، برای ادامه تحصیل به نجف رفت.[۴۶] به‌نوشتهٔ برخی منابع، نیّر پس از تکمیل تحصیلات در علوم مختلف اسلامی و رسیدن به درجهٔ اجتهاد به تبریز بازگشت و به تألیف و تبلیغ پرداخت.[۴۷] وفات او را در رمضان ۱۳۱۲ق در تبریز نوشته‌اند که با حضور جمع بسیاری از مردم تبریز در تشییع و خاکسپاری او همراه بوده است.[۴۸]
در محل دفن او اختلافی گزارش شده است: بیشتر منابع محل دفن را نزدیک مقام حضرت مهدی(ع) در وادی السلام (نجف) برشمرده‌اند،[۴۹] ولی در گزارشی از یکی از معاصران نیّر، جنازهٔ او، پس از تشییع و اقامهٔ نماز در دامنهٔ کوه عين‌علی تبریز، در امامزاده سید ابراهیم آن شهر به‌خاک سپرده شده است.[۵۰] نیّر تبریزی را به انزواطلبی و دوری از دنیاطلبی و ریاست‌خواهی ستوده‌اند.[۵۱]
| « | گفت ای گروه هر که ندارد هوای ما سر گیرد و برون رود از کربلای ما ناداده تن به خواری و ناکرده ترک سر نتوان نهاد پای به خلوت‌سرای ما تا دست و رو نَشُسْت به خون، می‌نیافت کس راه طواف بر حرم کبریای ما همراز بزم ما نبود طالبان جاه بیگانه باید از دو جهان آشنای ما ما را هوای سلطنت ملک دیگر است کاین عرصه نیست درخور فَرّ همای ما[۵۲] |
» |
پانویس
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۹۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۶۶؛ دولت‌آبادی، سخنوران آذربایجان، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۷۰۷.
- ↑ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۶.
- ↑ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۷.
- ↑ نظمی تبریزی، دویست سخنور، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۳.
- ↑ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۷.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۵.
- ↑ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۲۹؛ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۷.
- ↑ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۱۲ و ۲۹؛ مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۷.
- ↑ نظمی تبریزی، دویست سخنور، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۳؛ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۳۵-۳۶.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۸-۹.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۸.
- ↑ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۳۶-۳۹.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۲۱۱؛ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۳۴۳.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۶-۷.
- ↑ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۳۶-۳۹.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۳۴۳.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۸-۹؛ ص۱۵.
- ↑ فولادی و اکبری، «بررسی عاشورا و سالار شهیدان در دیوان نیر تبریزی»، ص۱۵.
- ↑ فولادی و اکبری، «بررسی عاشورا و سالار شهیدان در دیوان نیر تبریزی»، ص۱۵.
- ↑ محمدی و قربان‌پور، «تحلیل سبک‌شناسی و آسیب‌شناسی دو اثر عرفانی-عاشورایی (آتشکدۀ نیر تبریزی و گنجینۀ الاسرار عمان سامانی)»، ص۱۹۳-۱۹۴.
- ↑ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۸؛ محمدی و قربان‌پور، «بررسی و مقایسه عناصر عرفانی دو منظومهٔ عاشورایی آتشکدهٔ نیر تبریزی و گنجینة الاسرار عمان سامانی»، ص۱۰۶.
- ↑ ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، ص۸-۱۹؛ محمدی و قربان‌پور، «بررسی و مقایسه عناصر عرفانی دو منظومهٔ عاشورایی آتشکدهٔ نیر تبریزی و گنجینة الاسرار عمان سامانی»، ص۱۰۶.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۹۷.
- ↑ نظمی تبریزی، دویست سخنور، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۳.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۷.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۷.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۴۷؛ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۸.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۶۴.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۴۹.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۵۸-۱۶۴.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۹.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۹-۱۴۰.
- ↑ دولت‌آبادی، سخنوران آذربایجان، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۷۰۹؛ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۹-۲۱۴.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: مجاهدی، کاروان شعر عاشورا، ۱۳۸۶ش، ص۳۹۸.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۸.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۸.
- ↑ صحتی سردرودی، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، ص۱۳۸.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۰.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۶۶؛ دولت‌آبادی، سخنوران آذربایجان، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۷۰۸-۷۱۰.
- ↑ صالح، «تقدیم»، ص۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۶۶؛ نظمی تبریزی، دویست سخنور، ۱۳۶۳ش، ص۴۵۲.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۶۶.
- ↑ سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۳ش، ج۳، ص۱۲۹ و ۳۰۳-۳۰۴.
- ↑ دولت‌آبادی، سخنوران آذربایجان، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۷۰۷.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۶؛ نظمی تبریزی، دویست سخنور، ۱۳۶۳ش، ص۵۴۲-۵۴۳.
- ↑ نخجوانی، مواد التواریخ، ۱۳۴۳ش، ص۲۴۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، نقباء البشر، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۲۶۷؛ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۱۰؛ دولت‌آبادی، سخنوران آذربایجان، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۷۰۸.
- ↑ نخجوانی، مواد التواریخ، ۱۳۴۳ش، ص۲۴۸.
- ↑ احقاقی اسکویی، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، ص۷-۸.
- ↑ نیر تبریزی، دیوان نیر تبریزی، ۱۳۸۸ش، ص۱۷۰.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، ، محمدمحسن بن علی منزوی، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر (طبقات اعلام الشیعه)، تحقیق سید عبدالغزیز طباطبایی و سید محمد طباطبایی بهبهانی، مشهد، دار المرتضی للنشر، ۱۴۰۴ق.
- احقاقی اسکویی، عبدالرسول، «تاریخچه مختصر خانوادهٔ معظم حجت الاسلام»، در مقدمهٔ دیوان کامل آتشکده، تبریز، انتشارات فخرآذر، ۱۳۸۶ش.
- ثروتیان، بهروز، «مقدمه»، در دیوان نیر تبریزی، تهران، شركت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- دولت‌آبادی، عزیز، سخنوران آذربایجان از قطران تا شهریار، تبریز، انتشارات ستوده، ۱۳۷۷ش.
- سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ (سلاطین قاجاریه)، تحقیق محمدباقر بهبودی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، ۱۳۵۳ش.
- صالح، صالح علی، «تقدیم»، در کشف السبحات فی تحقیق الصفات، بیروت، دار المحجة البيضاء، بی‌تا.
- صحتی سردرودی، محمد، «درنگی بر آستانهٔ آتشکده»، در آینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۷۷-۷۸، آذر و اسفند ۱۳۸۱ش.
- صفوت، محمدعلی، «نیر تبریزی»، در مجله حافظ، شماره ۴۰، اردیبهشت ۱۳۸۶ش.
- مجاهدی، محمدعلی، کاروان شعر عاشورا، قم، انتشارات زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- محمدی، برات و علیرضا، قربان‌پور، «بررسی و مقایسه عناصر عرفانی دو منظومهٔ عاشورایی آتشکدهٔ نیر تبریزی و گنجینة الاسرار عمان سامانی»، در نشریهٔ عرفانیات در ادب فارسی، شمارهٔ ۲۶، بهار ۱۳۹۵ش.
- محمدی، برات و علیرضا، قربان‌پور، «تحلیل سبک‌شناسی و آسیب‌شناسی دو اثر عرفانی-عاشورایی آتشکدۀ نیر تبریزی و گنجینۀ الاسرار عمان سامانی»، در سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شمارهٔ ۹۰، آبان ۱۴۰۲ق.
- نخجوانی، حسین، مواد التواریخ، تهران، کتابفروشی ادبیه، ۱۳۴۳ش.
- نظمی تبریزی، علی، دویست سخنور (تذکرة الشعرای منظوم و منثور)، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۶۳ش.
- نیر تبریزی، محمدتقی بن محمد، دیوان نیر تبریزی، تحقیق بهروز ثروتیان، تهران، شركت چاپ و نشر بين الملل سازمان تبليغات اسلامی، ۱۳۸۸ش.