جعاله

جُعاله از عناوین فقهی، تعهدی است مبتنی بر پرداخت پاداشی معلوم در ازای انجام فعلی حلال و عُقلایی که گستره آن از یافتن اشیاء گمشده^[۱] تا ارائه خدمات متنوع را در بر می‌گیرد.^[۲] به گفته فقیهان،^[۳] جعاله به دو صورت انجام می‌شود: «خاص» (ویژه فردی معین) و «عام» (فراخوان عمومی).^[۴] از منظر فقهی، تحقق جعاله مشروط به قالب لفظی خاصی نیست؛ بلکه هرگونه ابراز اراده و اعلام عمومی در رسانه‌ها یا مجامع که بر پیمانِ «انجام کار در قبال دستمزد» دلالت کند، برای وقوع آن کافی است.^[۵]

در تفاوت‌های جعاله و اجاره^[۶] گفته شده است که در اجاره انجام‌دهنده عمل، بلافاصله پس از عقد مالک اجرت می‌شود، اما در جعاله پس از انجام عمل.^[۷] همچنین، در جعاله معلوم نبودن مقدار عمل یا مسافت جستجو خدشه‌ای به صحت وارد نمی‌کند، درحالی‌که در اجاره این امر لازم است.^[۸]

طبق نظر فقیهان شیعه،^[۹] کسی که درخواست انجام کاری را دارد باید عاقل، رشید و مختار باشد^[۱۰] و انجام‌دهنده نیز باید توانایی انجام آن را داشته باشد^[۱۱] افزون‌بر این، اجرت باید معلوم باشد،^[۱۲] و اگر چند نفر با هم کار را انجام دهند، دستمزد بین آن‌ها به نسبتِ فعالیت هر کدام تقسیم می‌شود.^[۱۳]

از نظر فقیهان،^[۱۴] انجام جعاله کاملاً شرعی و قانونی است. در واقع، ریشه مشروعیت این عقد به اجماع، آیات قرآن^[۱۵] و روایاتی متعددی بازمی‌گردد که در منابع معتبر شیعه و اهل سنت^[۱۶] به ثبت رسیده است.^[۱۷] بااین‌حال، فقیهان شیعه درباره ماهیت جعاله اختلاف نظر داشته‌اند؛^[۱۸] برخی آن را از نوع ایقاع دانسته‌اند،^[۱۹] چون ایجاب را کافی می‌دانند.^[۲۰] در مقابل، برخی نیز جعاله را عقد می‌دانند،^[۲۱] زیرا انجام کار توسط عامل را به‌منزله قبول می‌گیرند^[۲۲] و برخی پژوهشگران نیز احتمال تعهد یا التزام بودن آن را مطرح کرده‌اند.^[۲۳]

جعاله افزون بر جایگاه فقهی، در قانون مدنی ایران (ماده ۵۶۱) و قانون عملیات بانکی بدون ربا به رسمیت شناخته شده و به عنوان ابزار تسهیلات بانکی به کار می‌رود.^[۲۴] همچنین، این عقد در حوزه‌های متنوعی مانند بیمه، ساختمان‌سازی، خدمات پزشکی و مسابقات ورزشی نیز کاربرد عملی دارد.^[۲۵]

پانویس

↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۱.
↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۳۰.
↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۳۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۳.
↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.
↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۴؛ احمدی و دیگران، «ماهیت جعاله»، ص۳۸.
↑ احمدی و دیگران، «ماهیت جعاله»، ص۳۸.
↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۴.
↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.
↑ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۳.
↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۲.
↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۳۵.
↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۳.
↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۲۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۱.
↑ سوره نساء آیه ۲۹؛ سوره مائده آیه ۱؛ سوره یوسف آیه ۷۲.
↑ علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۲۳
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۱.
↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۱۴۹.
↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۱، ص۶۲۳؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۳.
↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.
↑ علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۱۰۷؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۳۲.
↑ موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.
↑ احمدی و دیگران، «ماهیت جعاله»، ص۴۰-۴۲.
↑ «قانون عملیات بانکی بدون ربا ( بهره)، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
↑ دیباجی، «کارآیی جعاله در معاملات روز»، ص۱۰۱-۱۲۳.

منابع

«قانون عملیات بانکی بدون ربا ( بهره)، وبگاه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۸ شهریور ۱۳۶۲ش، تاریخ بازدید: ۰۱ مرداد ۱۴۰۳ش.
«قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران»، وبگاه مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ تصویب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۰۷ش، تاریخ بازدید: ۰۱ مرداد ۱۴۰۳ش.
احمدی، امینی و دیگران، «ماهیت جعاله»، در مجله پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، شماره ۴۹، پاییز ۱۳۹۶ش.
امام خمینی، سید روح‌الله، تحریر الوسیلة، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۳۴ق.
دیباجی، سید جعفر، «کارآیی جعاله در معاملات روز»، در مجله پژوهه‌های فقهی تا اجتهاد، پیش شماره ۱۰، بهار ۱۳۹۳ش.
سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، مکتب آیة‌الله السید العظمی السیستانی، ۱۴۱۵ق.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، ۱۴۱۳ق.
طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۱ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، موسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بيت (ع)، ۱۳۸۲ق.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، ۱۴۲۱ق.

[:0-1] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.

[2] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۱.

[3] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۳۰.

[4] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۳۰؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۳.

[5] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.

[6] سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۴؛ احمدی و دیگران، «ماهیت جعاله»، ص۳۸.

[7] احمدی و دیگران، «ماهیت جعاله»، ص۳۸.

[8] سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۴.

[9] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.

[10] سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۳.

[11] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۲.

[12] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۳۵.

[13] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۳.

[14] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۲۳؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۱.

[15] سوره نساء آیه ۲۹؛ سوره مائده آیه ۱؛ سوره یوسف آیه ۷۲.

[16] علامه حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۴۲۳

[17] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۱.

[18] شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۱۴۹.

[19] نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۲۱ق، ج۱۸، ص۱۴۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۳۴ق، ج۱، ص۶۲۳؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۵ق، ج۲، ۱۵۳.

[20] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.

[21] علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۱۰۷؛ طوسی، المبسوط فی فقه الامامیه، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۳۳۲.

[22] موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، ۱۳۸۲ق، ج۳، ص۹۱.

[23] احمدی و دیگران، «ماهیت جعاله»، ص۴۰-۴۲.

[24] «قانون عملیات بانکی بدون ربا ( بهره)، سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.

[25] دیباجی، «کارآیی جعاله در معاملات روز»، ص۱۰۱-۱۲۳.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

ن ب و ابواب فقه
عبادات	طهارت • صلاة • صوم • اعتکاف • زکات • خمس • حج • عمره • جهاد • امر به معروف و نهی از منکر
عقود	تجارت • رهن • مفلّس • حجر • ضمان • کفالت • صلح • مضاربه • مزارعه و مساقات • ودیعه • عاریه • اجاره • وکالت • وقف • صدقه • هبه • سبق و رمایه • وصیت • نکاح • بیع معاطاتی • بیمه • بیع فضولی • بیع نسیه
ایقاعات	طلاق • طلاق خلع • طلاق مبارات • ظهار • ایلاء • لعان • عتق • تدبیر • استیلاد • اقرار • جعاله • نذر
احکام	صید • ذباحه • اطعمه و اشربه • غصب • شفعه • احیاء موات • لقطه • ارث • قضاوت • شهادات • حدود • تعزیرات • قصاص • دیات
اصطلاحات فقهی