ارث زن از شوهر
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
ارث زن از شوهر سهمی است که پس از مرگ شوهر، از اموال او به همسرش میرسد. مطابق آیه ۱۲ نساء، زن در صورت داشتن فرزند از شوهر، یکهشتم و در صورت نداشتن فرزند یکچهارم از شوهر ارث میبرد. در صورتی که مرد چند همسر داشته باشد، این سهم بهطور مشترک میان آنان تقسیم میشود.
یکی از مسائل اختلافی در فقه و حقوق، محرومیت زن از برخی اموال غیرمنقول شوهر است. هرچند در اصلِ ارثبری زن و شوهر در همه طبقات، اجماع وجود دارد، اما فقهای امامیه ـ بهجز ابنجُنید ـ بر این باورند که زن از زمین ارث نمیبرد. در جزئیات این حکم نیز دیدگاههای متفاوتی مطرح شده است: برخی محرومیت را شامل همه انواع زمین میدانند، برخی آن را محدود به زمینهای مسکونی میکنند، و برخی دیگر معتقدند زن از «عین» زمین ارث نمیبرد، اما از «قیمت» آن برخوردار میشود. درباره شمول این حکم نسبت به همه زنان یا تنها زنان بدون فرزند اختلاف نظر وجود دارد.
در ایران، قانون مدنی ۱۳۰۷ش زن را از عین و قیمت زمین محروم میدانست، اما در اصلاحیه سال ۱۳۸۷ش، مطابق فتوای سید علی خامنهای، زن از قیمت زمین نیز ارث میبرد.
تعریف
ارث زن از شوهر سهمی است که پس از مرگ شوهر، از اموال او به همسرش میرسد.[۱] به اجماع مسلمانان، زن و شوهر در همه طبقات ارث حضور دارند.[۲] مطابق اجماع و آیه ۱۲ نساء، زن در صورتی که شوهر فرزند داشته باشد، یکهشتم و در غیر این صورت یکچهارم از ترکه شوهر ارث میبرد.[۳] همچنین اگر مرد دارای چند همسر باشد، این سهم (یکهشتم یا یکچهارم) بهطور مساوی میان آنان تقسیم میشود و هر یک بهتنهایی سهم کامل دریافت نمیکند.[۴]
محرومیت زوجه از میراث غیرمنقول
از مباحث اختلافی فقهی و حقوقی درباره ارث زن از شوهر، مسئله محرومیت یا عدم محرومیت زن از عِقار (میراث غیرمنقول) شوهر است.[۵] فقهای اهلسنت زن را از همه داراییهای شوهر، اعم از منقول و غیرمنقول بهرهمند میدانند؛[۶] اما بسیاری از فقهای شیعه معتقدند زن از زمین ارث نمیبرد و تنها از قیمت بنا و وسایل ساختمان سهم میبرد.[۷] محرومیت زن از بخشی از ارث شوهر از ویژگیهای فقه امامیه دانسته شده و بهجز ابنجُنید مورد پذیرش مشهور فقهاست.[۸] ابنجنید معتقد است زن همانند سایر ورثه از عین و قیمت همه اموال شوهر اعم از منقول و غیرمنقول ارث میبرد.[۹]
در جزئیات عدم ارثبری زن از اموال غیرمنقول شوهر اختلاف نظر وجود دارد؛ از جمله درباره محدوده اموال غیرمنقول و اینکه آیا این محرومیت شامل همه زنان میشود یا فقط زنانِ بدون فرزند.[۱۰] این اختلافات در قانون مدنی ایران نیز بازتاب یافته و در طول زمان موجب تغییراتی در مقررات مربوط به ارث شده است.[۱۱]
مشهور قدما معتقدند زن از عین و قیمت تمام زمینها و درختان محروم است، اما از قیمت بنا ارث میبرد؛[۱۲] این دیدگاه به اجماع و روایات مستند شده است.[۱۳] در مقابل، برخی بر این باورند که زن از عین و قیمت همه زمینها محروم است، اما از قیمت بنا و درختان ارث میبرد؛[۱۴] دیدگاهی که مشهور فقهای قرن پانزدهم آن را پذیرفتهاند.[۱۵] همچنین محرومیت زن از عین و قیمت زمینهای مسکونی و ارثبردن از زمینهای زراعی و قیمت بنا[۱۶] و اختصاص محرومیت به عین زمین[۱۷] دو نظریه دیگر در این موضوع است.
در خصوص شمول این حکم نسبت به زنان، اختلاف نظر وجود دارد؛ مشهور فقیهان قدیم محرومیت را شامل همه زنان میدانند،[۱۸] اما برخی از قدما[۱۹] و مشهور متأخران آن را مختص زنان فاقد فرزند شمردهاند.[۲۰] در برخی روایات حکمت این حکم جلوگیری از ورود بیگانگان (مانند شوهر جدید یا فرزند از او) به ملک ورثه پس از ازدواج مجدد زن بیان شده است.[۲۱]
دلیل اختلاف فقیهان در ارث زمین
دلیل و مستند هر یک از این دیدگاهها آیه توارث زوجین و روایات[۲۲] است؛ اما تفاوت آنها را ناشی از اختلاف فقها در روش حل تعارض میان روایات دانستهاند.[۲۳] صاحب وسائل معتقد است دلیل نظریه ابنجنید روایتی از امام صادق(ع) است که شیخ طوسی آن را بر تقیه حمل کرده و شیخ صدوق آن را ناظر به موردی دانسته که زن از شوهر فرزند داشته باشد.[۲۴]
ارث زوجه از زمین در حقوق مدنی ایران
ارث زوجه از زمین در حقوق مدنی ایران دستخوش تغییراتی بوده است. در قانون مدنی در ایران مصوب ۱۳۰۷ش مطابق دیدگاه مشهور فقهای امامیه، زن از عین و قیمت زمین محروم بود و تنها از قیمت بنا و درخت ارث میبرد.[۲۵] اما با اصلاح مواد ۹۴۶ و ۹۴۸ در سال ۱۳۸۷ش، زن از قیمت زمین نیز برخوردار شد.[۲۶] گفته شده این اصلاح بر اساس فتوای سید علی خامنهای مرجع تقلید و رهبر وقت ایران صورت گرفته است.[۲۷] با این حال، پس از این اصلاح نیز زن همچنان از عین زمین ارث نمیبرد و صرفاً در قیمت آن سهیم است.[۲۸] بر اساس دیدگاه سید علی خامنهای، زن از تمام اموال منقول و غیرمنقول شوهر ارث میبرد، با این تفاوت که از عین زمین ارث ندارد و تنها از قیمت آن بهرهمند میشود.[۲۹] گفته شده با اعلان این فتوا، در این موضوع تحولی ایجاد شده است.[۳۰]
همچنین برخی پژوهشگران نتیجه گرفتهاند که زن از تمامی اموال شوهر ارث میبرد، اما ورثه میتوانند به جای عین زمین، قیمت آن را پرداخت کنند و زن حق مطالبه عین زمین را ندارد.[۳۱]
تکنگاری
در این زمینه، آثار و تکنگاریهای متعددی به زبانهای عربی و فارسی تألیف شده است؛ از جمله صيانة الابانة یا ابانة المختار فی ارث الزوجة من ثمن العقار نوشته شیخالشریعه اصفهانی با مقدمه جعفر سبحانی، میراث الزوجة اثر لطفالله صافی گلپایگانی، و کتاب ارث زوجه از منظر فقیه اهلبیت عصمت و طهارت(ع) نوشته فخرالدین صانعی.
پانویس
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۹، ص۱۹۶.
- ↑ سبحانی، نظام الارث فی الشریعة الاسلامیة الغراء، ۱۴۱۵ق، ص۳۰۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۹، ص۲۰۷.
- ↑ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۷۵؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، دار العلم، ج۲، ص۳۹۷.
- ↑ عابدینی، «ارث زنان از همه دارايى شوهر يا بخشى از آن؟»، ص۴۱-۴۳، مجله فقه.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۱۶.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۱۸۴.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۱۸۴.
- ↑ ابن جنید، مجموعة فتاوی ابن جنید، ۱۴۱۶ق، ص۳۳۶.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۱۸۴و۱۹۰.
- ↑ صادقیمقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غیر منقول شوهر»، نشریه دانش حقوق مدنی.
- ↑ شیخ طوسی، النهایه، ۱۴۰۰ق، ص۶۴۲؛ ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۴۰۳ق، ص۳۷۴؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۲۸-۲۹.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۱۶.
- ↑ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۳۷۶؛ شهید اول، الدروس، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۵۸.
- ↑ امام خمینی، تحریر الوسیله، دار العلم، ج۲، ص۳۹۷؛ حکیم، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۴۰۷؛ خویی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۷۲؛ تبریزی، منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۷۰؛ وحید خراسانی، منهاج الصالحین، ۱۴۲۸ق، ج۳، ص۴۲۶؛ سیستانی، منهاج الصالحین، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۳۵۱.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۳ق، ص۶۸۷؛ ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۵۸-۲۵۹؛ محقق حلی، المختصر النافع، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۲۷۲.
- ↑ سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۵۸۵؛ علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۹، ص۵۳؛ «ارث بردن زن از زمین و اموال غیر منقول همسر»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ شیخ مفید، المقنعه، ۱۴۱۳ق، ص۶۸۷؛ سید مرتضی، الانتصار، ۱۴۱۵ق، ص۵۸۵؛ شیخ طوسی، الاستبصار، ۱۳۹۰ق، ج۴، ص۱۵۴؛ ابن ادریس، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۲۵۸-۲۵۹.
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۳۴۹؛ محقق حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۲۸-۲۹.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۱۹۰-۱۹۱.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۱۹۲.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۶، ص۲۰۵-۲۱۲.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۱۸۶-۱۹۰.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۶، ص۲۱۳.
- ↑ «قانون مدنی»، مرکز پژوهشهای مجلس شواری اسلامی.
- ↑ «قانون اصلاح موادی از قانون مدنی»، مرکز پژوهشهای مجلس شواری اسلامی.
- ↑ صادقیمقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غیر منقول شوهر»، نشریه دانش حقوق مدنی.
- ↑ صادقیمقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غیر منقول شوهر»، نشریه دانش حقوق مدنی.
- ↑ «ارث بردن زن از زمین و اموال غیر منقول همسر»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ صادقیمقدم، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غیر منقول شوهر»، نشریه دانش حقوق مدنی.
- ↑ عابدینی، «ارث زنان از همه دارايى شوهر يا بخشى از آن؟»، ص۱۱۶، مجله فقه.
منابع
- «ارث بردن زن از زمین و اموال غیر منقول همسر»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ بازدید: ۲۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
- ابنادریس، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۰ق.
- ابنجنید، محمد بن احمد، مجموعة فتاوی ابن جنید، (جمعآوری علیپناه اشتهاردی)، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۶ق.
- ابوالصلاح حلبی، تقیالدین بن نجمالدین، الکافی فی الفقه، اصفهان، کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۴۰۳ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، قم، دار العلم، بیتا.
- تبریزی، جواد بن علی، منهاج الصالحین، قم، مجمع الامام المهدی(عج)، ۱۴۲۶ق.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، ۱۴۰۹ق.
- حکیم، سید محسن، منهاج الصالحین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۱۰ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، قم، نشر مدینة العلم، ۱۴۱۰ق.
- سبحانی، جعفر، نظام الارث فی الشریعة الاسلامیة الغراء، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۵ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، الانتصار فی انفرادات الامامیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۵ق.
- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، قم، دفتر آیتالله سیستانی، ۱۴۱۷ق.
- شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۷ق.
- شهید ثانی، زینالدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ق.
- شیخ صدوق، محمد علی، کتاب من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۹۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۰ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- صادقیمقدم، محمدحسن، «تحول در حقوق ارث زن از اموال غیر منقول شوهر»، نشریه دانش حقوق مدنی، شماره۲، اسفند ۱۳۹۱ش.
- عابدینی، احمد، «ارث زنان از همه دارايى شوهر يا بخشى از آن؟»، مجله فقه (کاوشی نو در فقه)، شماره۱۵، ۱۳۸۸ش.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، ۱۴۱۳ق.
- «قانون اصلاح موادی از قانون مدنی»، مرکز پژوهشهای مجلس شواری اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
- «قانون مدنی»، مرکز پژوهشهای مجلس شواری اسلامی، تاریخ تصویب: ۱۸ اردیبشهت ۱۳۰۷ش، تاریخ بازدید: ۲۹ فروردین ۱۴۰۵ش.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المختصر النافع فی فقه الامامیه، قم، مؤسسة المطبوعات الدینیه، ۱۴۱۸ق.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، انتشارات اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- وحید خراسانی، حسین، منهاج الصالحین، قم، مدرسه امام باقر(ع)، ۱۴۲۸ق.