قتل نفس
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
قتل نفس بهمعنای سلب زندگی از انسان است که به مرگ منجر شود. نخستین قتل در تاریخ بشر، کشته شدن هابیل به دست برادرش قابیل دانسته شده است.
در فقه و حقوق، از انواع مختلف قتل و احکام آن سخن گفته شده است. قتل عمد، قتل شبهعمد، قتل غیرعمد (خطای محض)، قتل از روی ترحم (اتانازی)، قتل صبر (زجرکشی)، اعدام و خودکشی.
چیستی
قتل یا کشتن،[۱] بهمعنای سلب (گرفتن) زندگی و حیات است که منجر به مرگ میشود.[۲] به گفته برخی لغتشناسان قتل مانند مرگ به معنای برگرفتن روح از بدن است، ولی چون به شخص قاتل منتسب میشود به آن قتل گفته میشود.[۳] نخستین قتل را مربوط به قتل هابیل به دست برادرش قابیل دانستهاند.[۴]
کاربرد در آموزههای قرآنی
واژه قتل در آیات متعددی از قرآن به کار رفته است و معانی و مفاهیم مختلفی را در بر دارد. مفسران و عالمان لغتشناس قرآن[۵] با استناد به آیات قرآن، علاوه بر معنای کشتن به چندین معنای دیگر از واژه قتل در قرآن اشاره کردهاند که البته به لحاظ معنایی، نزدیک به معنای کشتن است؛ مانند شهادت،[۶] جهاد و مقاتله،[۷] لعن کردن،[۸] اختلاف و نزاع[۹] و خودکشی.[۱۰]
انواع قتل نفس
در کتابهای فقهی و حقوقی از چندین نوع قتل سخن گفته و به احکام اشاره شده است.
قتل عمد
قتل عمد (به غیر حق) یعنی کشتن انسانی بدون آنکه فردی را کشته یا در روی زمین فسادی انجام داده باشد.[۱۱] قتل عمد ظلم و از گناهان کبیره محسوب شده است.[۱۲] در اسلام، برای مرتکب قتل عمد، عذاب ابدی مقرّر شده است.[۱۳] دیگر ادیان الهی هم قتل عمد را حرام و از گناهان بزرگ میشمرند.[۱۴] حرمت قتل عمدی را از مسائلی دانستهاند که همه قوانین بشری بر آن اتفاق دارند.[۱۵]
قتل شبه عمد
قتل شبهعمد، کشتن یک انسان است بدون اینکه قاتل قصد کشتن داشته باشد و کاری هم که انجام داده غالباً کُشنده نباشد، اما آن کار را از روی قصد انجام دهد؛[۱۶] مثل اقدامات پزشکیای که بهطور ناخواسته باعث مرگ بیمار میشود[۱۷] و تنبیه عادی فرزند که ناخواسته موجب مرگ او شود.[۱۸]
قتل غیرعمد
قتل غیرعمد به قتل ناخواستهای گفته میشود که در آن، قاتل نه قصد زدنِ دیگری را داشته باشد و نه قصد کشتن او را.[۱۹] در آیه ۹۲ سوره نساء به قتل غیرعمد و حکم آن پرداخته شده است.[۲۰] در منابع فقهی و حقوقی، به قتل غیرعمد، «قتل خطای محض» هم گفته میشود.[۲۱]
قتل از روی ترحم (اتانازی)
اُتانازی بهمعنای کشتن فردی است که به بیماری لاعلاج و رنجآوری مبتلا شده است.[۲۲] این کار از روی ترحم و با روشی بدون درد،[۲۳] و با بهکاربردن ماده کشنده یا ترک مراقبتهای لازم و ضروری صورت میگیرد.[۲۴]
قتل صبر (زجرکشی)
قتل صبر، در اصطلاح فقهی، به حبس فرد برای کشتن وی اشاره دارد.[۲۵] صاحبجواهر منظور از حبس در تعریف فقها را بستن دست و پای فرد در حال کشتن او دانسته[۲۶] و محمدتقی بهجت نیز به همین شیوه اشاره کرده است.[۲۷] قتل صبر را به زجرکشکردن، کشتن در انظار عمومی و کشتن پس از تهدید هم تعریف کردهاند.[۲۸] روایت شده پیامبر(ص) از قتل صبر نهی کرده است.[۲۹] گفتهشده بنیامیه برای کشتن بسیاری از دوستان امام علی(ع) از این روش استفاده کردند. هدف از این نوع کشتن را ایجاد رعب و وحشت در عرصه نظامی دانستهاند.[۳۰]
اعدام
اعدام بهمعنای از بین بردن و کشتن، شدیدترین نوع مجازات دانسته شده که به زندگی مُجرم خاتمه میدهد.[۳۱] مجازات اعدام در سه مورد قصاص، حد و تعزیر انجام میشود.[۳۲]
- اعدام قصاصی در قبال قتل عمدِ کسی که مستحق قتل نیست، در حق مجرم اجرا میشود.[۳۳]
- اعدام حدّی، مجازاتی است که از سوی شارع برای برخی جرمهای خاص مانند زنای محصنه[۳۴] و زنای به عنف،[۳۵] لواط[۳۶] و محاربه[۳۷] تعیین شده است.[۳۸]
- اعدام تعزیری نیز مجازاتی است که نصی از طرف شارع ندارد، بلکه از سوی حاکمیّت برای برخی جرمها مانند قاچاق مواد مخدّر[۳۹] تعیین میشود.[۴۰]
خودکشی
خودکشی عملی اختیاری دانسته شده که فرد عاقل برای سلب حیات از خود انجام میدهد.[۴۱] عالمان مسلمان خودکشی را از گناهان کبیره میدانند و خودکشیکننده را فاسق میشمارند.[۴۲] فقیهان شیعه بر حرمت آن اجماع دارند.[۴۳] همچنین بر اساس حکم عقل و سیره عقلا[۴۴] آن را تقبیح کردهاند.
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژه.
- ↑ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۱۳.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۶۵۵؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ طبری، ترجمه تفسیر طبری، ۱۳۵۶ش، ج۶، ص۱۶۵۲.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ج۱، ص۶۵۵-۶۵۶؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ۱۳۸۵ش، ج۹، ص۲۱۳-۲۱۹؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۲۳۱.
- ↑ سوره آلعمران، آیه ۱۶۹.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۹۱.
- ↑ سوره عبس، آیه ۱۷؛ سوره توبه، آیه ۳۰؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۳۶.
- ↑ سوره حجرات، آیه ۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۲۲، ص۱۶۵.
- ↑ سوره نساء، آیه ۲۹.
- ↑ احمدینژاد، «بزه قتل عمد در حقوق ایران و فقه امامیه»، ص۱۰۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۹؛ مدرسی، احکام شریعت پیرامون حیات طیبه، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۳۳؛ شهابی، ادوار فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۱۳۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۳، ص۹۰؛ حسینی، «قتل نفس و مجازات آن در ادیان ابراهیمی»، ص۳ و۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۲، ص۱۰۵.
- ↑ گرجی، آیات الاحکام حقوقی و جزایی، ۱۳۸۵ش، ص۴۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۳، ص۴۶-۴۷؛ منتظری، احکام پزشکی، ۱۴۲۷ق، ص۵۱؛ فاضل لنکرانی، احکام پزشکان و بیماران، ۱۴۲۷ق، ص۱۸۷.
- ↑ گرجی، آیات الاحکام حقوقی و جزایی، ۱۳۸۵ش، ص۴۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص ۱۸. خمینی، تحریرالوسیله، ۱۳۷۹ش، ص۹۳۷.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۲۴۴؛ مکارم شیرازی، تفسير نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۶۴.
- ↑ راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۴۱۴؛ «ماده ۲۸۹ قانون مجازات اسلامی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی؛ احمدینژاد، «بزه قتل عمد در حقوق ایران و فقه امامیه»، ص۱۰۱ و ۱۰۲.
- ↑ انوری، فرهنگ روز سخن، ۱۳۸۳، ص۳۸.
- ↑ انوری، فرهنگ روز سخن، ۱۳۸۳، ص۳۸-۳۹.
- ↑ یزدانیفر، اتانازی از منظر فقه و حقوق، ۱۳۹۳ش، ص۲۸.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۱۳۲؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۱۳۳.
- ↑ بهجت، جامع المسائل، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۳۹۴.
- ↑ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۴۲.
- ↑ شیخ طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۱۹.
- ↑ یوسف وند، «بررسی جزایی قتل صبر دشمن در عرصه جهاد دفاعی»، ص۳۰۰.
- ↑ ایمانی، فرهنگ اصطلاحات حقوق کیفری، ۱۳۸۲ش، ص۶۴؛ آقامیرسلیم، «بررسی مجازاتهای اسلامی با تمرکز بر مجازات اعدام»، ص۵۳.
- ↑ طارمی، «کاوشی نو در مجازات اعدام»، ص۱۴۰.
- ↑ طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱، ص۴۳۲ و ج۱۳، ص۹۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۶۰۲ و ج۱۲، ص۱۰۷؛
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۱، ص۳۱۸ـ۳۲۰.
- ↑ محقق حلی، شرائع الاسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۴۱.
- ↑ محقق حلّی، شرایع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۴۷.
- ↑ موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزیرات، ۱۴۲۷ق، ج۳، ص۵۵۸.
- ↑ طارمی، «کاوشی نو در مجازات اعدام»، ص۱۴۱.
- ↑ ساریخانی و آقابابائی، «واکاوی مستندات فقهی اعدام تعزیری»، ص۹.
- ↑ سلطانی و سلیمانی، «درنگی در مبانی فقهی اعدام تعزیری مجدد»، ص۱۲۸.
- ↑ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۹۱؛ آقایی نیا، حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه اشخاص، ۱۳۸۹ش، ص۲۶-۲۸.
- ↑ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۴۱۹ق، ص۹۱.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۶، ص۳۷۰؛ سبحانی، الرسائل الاربع، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۶۷.
- ↑ سبحانی، الرسائل الاربع، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۱۹۸.
پانویس
- آقامیرسلیم، مرضیه سادات، «بررسی مجازاتهای اسلامی با تمرکز بر مجازات اعدام»، در فصلنامه شهر قانون، شماره ۱۰، تابستان ۱۳۹۳ش.
- آقایینیا، حسین، حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه اشخاص (جنایات)، تهران، انتشارات میزان، ۱۳۸۹ش.
- احمدینژاد، نیما، «بزه قتل عمد در حقوق ایران و فقه امامیه»، پژوهش ملل، شماره ۵۸، آبان ۱۳۹۹ش.
- انوری، حسن، فرهنگ روز سخن، تهران، سخن، چاپ بیست و چهارم، ۱۳۸۳ش.
- ایمانی، عباس، فرهنگ اصطلاحات حقوق کیفری، تهران، نشرآریان، چاپ اول، ۱۳۸۲ش.
- بهجت، محمدتقی، جامع المسائل، دفتر آیتالله بهجت، چاپ دوم، ۱۴۲۶ق.
- حسینی، سیده رؤیا و پروانه نخعی سرو، «قتل نفس ومجازات آن در ادیان ابراهیمی»، فقه، حقوق و علوم جزا، شماره ۱۶، تابستان ۱۳۹۹ش.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله (چاپ قدیم)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
- راوندی، قطبالدین، فقه القرآن، قم، مکتبة آیت الله المرعشی النجفی، تحقیق سید احمد حسینی، ۱۴۰۵ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- ساریخانی، عادل، و آقابابائی، اسماعیل، «واکاوی مستندات فقهی اعدام تعزیری»، در فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، سال سوم، شماره هشتم، پاییز ۱۳۹۳ش.
- سبحانی، جعفر، الرسائل الاربع، قم، موسسه امام صادق علیهالسلام، ۱۴۱۵ق.
- سلطانی، عباسعلی، و سلیمانی، حمید، «درنگی در مبانی فقهی اعدام تعزیری مجدد»، در فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، شمارهٔ ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
- شهابی، محمود، ادوار فقه، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
- طارمی، محمدحسین، «کاوشی نو در مجازات اعدام»، در نشریه معرفت، شماره ۱۱۸، مهر ۱۳۸۶ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
- طبری، محمد بن جریر، ترجمه تفسیر طبری، مصحح: حبیب یغمایی، تهران، توس، چاپ دوم، ۱۳۵۶ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۴ق.
- فاضل لنکرانی، محمد، احکام پزشکان و بیماران، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۷ق.
- فرهنگ فقه، «قتل»، قم، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى، بیتا.
- قانون مجازات اسلامی، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۲۱ آذر ۱۴۰۳ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قرشی بنابی، علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۱۲ق.
- گرجی، ابوالقاسم، آیات الاحکام حقوقی و جزایی، تهران، نشر میزان، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- محقق حلّی، نجم الدین، شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- مدرسی، سید محمد تقی، احکام شریعت پیرامون حیات طیبه، قم، انتشارات محبان الحسین(ع)، ۱۳۸۶ش.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم، نشر الهادی، ۱۴۱۹ق.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن، تهران، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی، ۱۳۸۵ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
- منتظری، حسینعلی، احکام پزشکی، قم، نشر سایه، چاپ، سوم، ۱۴۲۷ق.
- موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه الحدود والتعزیرات، قم، موسسةالنشر الجامعه للمفید، ۱۴۳۷ق.
- نجفی جواهری، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- یزدانیفر، صالحه، اتانازی از منظر فقه و حقوق، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳ش.
- احمدی نیک، سید محمدی و حبیب یوسفوند و سیده صدیقه اسلامی، «بررسی جزایی قتل صبر دشمن در عرصه جهاد دفاعی»، در مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، شماره ۳، بهار ۱۴۰۰ش.