فرقه ناجیه

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

فِرقه ناجیه یا گروه نجات یافته عبارتی در حدیث افتراق است که به شیعه امامیه تفسیر شده است. در حدیث منسوب به پیامبر(ص) آمده، پس از وی، امت اسلامی فرقه‌فرقه شده و تنها یکی از آنها نجات می‌یابد. از پیامبر(ص) و امام علی(ع) نقل شده که فرقه ناجیه، فقط شیعیانِ علی(ع) هستند؛ ازاین‌رو، نویسندگان شیعه، درباره مصداق و چیستی فرقه ناجیه آثاری نگاشته‌اند.

اهمیت فرقه ناجیه

نوشتار اصلی: حدیث افتراق

فرقه ناجیه به معنای گروه یا فرقه‌ای که در قیامت نجات یافته هستند، تعبیری است که در حدیث معروف از پیامبر اسلام به نام حدیث افتراق به کار رفته است. در این حدیث، پیامبر(ص) پیش‌بینی کرده که بعد از او، امتش به ۷۳ فرقه تقسیم می‌شوند درحالی‌که فقط یک فرقه از آنها، اهل نجات‌اند.[۱]آنچه برای بسیاری از مسلمانان مهم است آن است که بتوانند روشن کنند از بین همه فرقه‌های اسلامی کدام فرقه است که نجات یافته‌است. هر یک از فرقه‌های مسلمان تلاش کرده‌اند معیارهایی بیان کنند تا خودشان مصداق فرقه ناجیه باشند.[۲]

کدام فرقه نجات‌یافته است؟

تعیین فرقه ناجیه دغدغه بسیاری از اندیشمندان و نویسندگانِ فرقه‌های مختلف بوده است. عالمان فرقه‌های مختلف برای پاسخ به این پرسش کتاب‌هایی نوشته‌اند و غالباً مذهب خویش را فرقه ناجیه‎ و سایر فِرَق اسلامی (۷۲عدد) را هلا‌ک‌‌شده دانسته‌اند:[۳] چنان‌که جمال‌الدین رازی از عالمان امامیه در کتاب تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام،[۴] جعفر بن منصور الیمن از عالمان اسماعیلیه در کتاب سرائر و اسرارالنطقاء[۵] و شهرستانی از عالمان اهل سنت در کتاب الملل و النحل[۶] مذهب خویش را مصداق فرقه ناجیه دانسته‌اند.

برای تعیین مصداق فرقه ناجیه گاهی به نقل‌های متعدد حدیث هفتاد و سه فرقه اتکا شده است.[۷] و از آنجا که حدیث افتراق نقل‌های متعددی دارد، هر فرقه‌ای نقلی را که مؤید نظر خودش هست را انتخاب کرده است.[۸] بر اساس پژوهش علی آقانوری در نقل‌های مختلف از این حدیث ۱۵ تعبیر مختلف برای تعیین فرقه ناجیه ذکر شده است.[۹] از این ۱۵ تعبیر، ۸ تعبیر ناظر به ولایت امام علی(ع) یا پیروی از اهل بیت(ع) و یا شیعیان امام علی(ع) است.[۱۰] البته او تصریح می‌کند که در برخی از نقل‌های این حدیث هیچ اشاره‌ای به معیارهای نجات نشده است.[۱۱] آیت الله سبحانی متکلم شیعه معتقد است همین آشفتگی در نقل‌های مختلف این حدیث باعث می‌شود که نتوانیم به آن استناد کنیم [۱۲] و از سوی دیگر خبر واحد بودن آن باعث می‌شود که نتوان برای اثبات اعتقادات و تعیین فرقه ناجیه بر آن تکیه کرد.[۱۳]

و گاه نیز عالمان تلاش کرده‌اند از سایر احادیث برای مشخص کردن فرقه ناجیه استفاده کنند.

در باور عالمان شیعه

محدث مشهور شیعه شیخ صدوق در کتاب کمال الدین و تمام النعمه نقل کرده که پیامبر(ص) فرقه ناجیه را پیروان امام علی(ع) و امامان پس از او (یعنی شیعه امامیه) می‌داند.[۱۴] همچنین، علامه مجلسی در بحارالانوار از امام علی(ع) نقل کرده که شیعیانم، اهلِ نجات هستند.[۱۵]

برخی از نویسندگان شیعه با تکیه بر احادیث دیگر، پیروان امامان دوازده‌گانه را مصداق فرقه ناجیه معرفی کرده‌اند. علامه حلی متکلم نامدار شیعه در کتاب منهاج الکرامه فی معرفة الامامه تصریح می‌کند که شیعه و امامان شیعه قطعا نجات یافته‌ هستند[۱۶]او سپس با ذکر چندین دلیل تلاش می‌کند حقانیت مذهب امامیه را اثبات کند.[۱۷]

حدیث سفینه نیز از دلایل کسانی است که پیروان اهل‌بیت(ع) را نجات یافته می‌دانند زیرا در این حدیث تصریح شده است که هر کس دنباله‌رو اهل‌بیت باشد نجات می‌یابد.

با این حال اهل سنت با استناد به احادیث دیگر، فرقه ناجیه را جماعت[۱۸] یا اکثریت[۱۹] و یا پیروان خلفای راشدین[۲۰] می‌دانند.

گزارش غیر مشهوری نیز از این حدیث وجود دارد که به جز زندیقان، تمامی فِرَق اسلامی را اهل نجات می‌داند.[۲۱]

کتاب‌شناسی

آقابزرگ طهرانی در کتاب الذریعه الی تصانیف الشیعه به ذکر برخی از آثار عالمان شیعه با موضوع فرقه ناجیه پرداخته است:

مطالعه بیشتر

  • حسن مجتبی، حسین، فرقه ناجیه در کلام پیامبر اعظم(ص)، مجله کوثر معارف، شماره۸، تابستان ۱۳۸۸ش.
  • بقائی یمین، محمد، بررسی و نقد حدیث فرقه ناجیه، مجله مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، شماره۴۰، تابستان ۱۳۹۴ش.
  • قربانی، قدرت‌الله، کثرت‌گرایی نجات و مشکلات حدیث فرقه ناجیه، مجله الهیات، شماره۱، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ابن حنبل، مسند، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۱۴۵؛ ابن ماجه، سنن ابن ماجه، دارالفکر، ج۲، ص۳۶۴؛ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۸، ص۴؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۸۱؛ ترمذی، سنن الترمذی، ۱۴۰۳ق، ج۵، ص۲۶؛ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۶۰؛ طبرانی، المعجم الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۱۷، ص۱۳؛ دانی، السنن الواردة، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۶۲۴.
  2. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۳
  3. بغدادی، الفرق بین الفرق، ۱۴۰۸ق، ص۱۱-۲۱؛ اسفراینی، التبصیر فی الدین، ۱۴۰۸ق، ص۲۳-۲۵؛ ملطی شافعی، التنبیه و الردّ، ۱۴۱۳ق، ص۱۲.
  4. رازی، تبصرةالعوام، ۱۳۶۴ش ص۱۹۴-۱۹۹.
  5. الیمن، سرائر و اسرارالنطقاء، ۱۴۰۴ق، ص۲۴۳.
  6. شهرستانی، الملل و النحل، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹-۲۰.
  7. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۳
  8. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۳
  9. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۴
  10. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۴
  11. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۱
  12. سبحانی، بحوث فی الملل و النحل، چاپ ۲، ج۱، ص۲۶
  13. آقانوری، حدیث افتراق امت، ص۱۳۶
  14. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، موسسه النشر الاسلامی، ص۲۵۷.
  15. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۸، ص۱۱.
  16. حلی، منهاج الکرامه، ۱۳۷۹ش، ص۵۰.
  17. حلی، منهاج الکرامه، ۱۳۷۹ش، ص۳۵-۱۱۱.
  18. ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۳۰ق، ج۵، ص۱۲۸-۱۳۰.
  19. الآمدی، الإحکام فی أصول الأحکام، دارالکتب العلمیة، ج۱، ص۲۱۹.
  20. ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۳۰ق، ج۱، ص۲۸-۲۹.
  21. دیلمی، الفردوس بمأثور الخطاب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۶۳.
  22. آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۹۸-۹۹.

منابع

  • ابن حنبل، احمد، مسند، تحقیق: ابوالمعاطی نوری، چاپ عالم الکتب، بیروت، ۱۴۱۹ق.
  • ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، تحقیق: محمدفؤاد عبدالباقی، چاپ دارالفکر، [بی‌تا]، بیروت.
  • اسفراینی، شهفور بن طاهر، التبصیر فی‌الدین و تمییز الفرقة الناجیة عن‌الفرق الهالکین، چاپ محمد زاهد کوثری، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
  • الآمدی، علی بن محمد، الإحکام فی أصول الأحکام، دارالکتب العلمیة، [بی‌تا].
  • الیمن، جعفر ابن منصور، سرائر و اسرارالنطقاء، چاپ مصطفی غالب، بیروت ۱۴۰۴.
  • آقانوری، علی، حدیث افتراق امت؛ نقل‌ها و پیامدها، در مجله هفت آسمان، شماره ۱۸، تابستان ۱۳۸۲ش.
  • بغدادی، عبدالقاهر، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم، بیروت،‌دار الجیل-‌دار الآفاق، ۱۴۰۸ق.
  • ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، چاپ دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • رازی، جمال‌الدین، تبصرة العوام فی معرفة مقالات الانام، چاپ عباس اقبال آشتیانی، تهران: اساطیر، ۱۳۶۴ش.
  • حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا، چاپ دارالکتب العلمیه، بیروت، ۱۴۱۱ق.
  • دانی، عثمان بن سعید، السنن الواردة فی الفتن و غوائلها و الساعة و اشراطها، تحقیق: ضاءالله بن محمد ادریس مبارکفوری، چاپ دارالعاصمة، ریاض، ۱۴۱۶ق.
  • شاطبی، ابراهیم ‌بن موسی، الاعتصام، چاپ‌ دار المعرفه، بیروت ۱۴۲۰ق.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، چاپ الشریف الرضی، ۱۳۶۴ش.
  • طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الکبیر، چاپ داراحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۴ق.
  • آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، چاپ مؤسسۀ الوفاء، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • ملطی شافعی، محمد بن احمد، التنبیه والرد علی اهل الاهواء و البدع، چاپ مکتبة مدبولی، قاهره ۱۴۱۳ق.
  • هیثمی، علی بن ابی‌بکر، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، چاپ دارالمعارف، بیروت،۱۴۰۶ق.