غبارروبی (آیین)
| زمانبرگزاری | مناسبتهای مختلف |
|---|---|
| مکان برگزاری | اماکن مقدس اعم از مساجد، حرمها، حسینیهها |
| منشأ تاریخی | در سده ۵ تا ۶ قمری |
| وجه نمادین | تنظیف اماکن مقدس |
| آیینهای مهم | |
| سینهزنی • افطاری • تشییع جنازه • تعزیه خوانی سایر آیینها | |
غُبارروبی به معنای تمیز کردن و پاک کردن اماکن مقدس است که از گذشتههای دور با آداب خاص برگزار میشود. این آیین در مساجد، حرمها، امامزادگان، مزار شهدا و حتی بهصورت نمادین در برخی مناطق اجرا میشود و ریشههایی قرآنی نیز برای آن ذکر شده است.
شستوشوی کعبه یکی از نمونههای مشهور این آیین است که هر سال دوبار انجام میشود. در حرم امام رضا(ع) این مراسم از زمان صفویه تا امروز ادامه داشته است. در ایران مردم قبل از ماه رمضان، مساجد را غبارروبی و عطرافشانی میکنند.
مفهومشناسی
غبارروبی به معنای پاکسازی، تنظیف، غبارزدایی، گردزدایی و گردگیری دانسته شده است.[۱] غبارروبی از آیینهای رایج در مساجد، حرمها و اماکن مقدس است که قدمتی دیرینه دارد و در زمانهای معین و با آداب خاص برگزار میشود. با توسعهٔ حرمها، افزایش زائران و ضرورت توجه به نظم در ادارهٔ امور حرمها، نظامی تدوین شد که بر اساس آن، زمان و افراد مشخصی برای نظافت حرمها تعیین شدند تا این مراسم در زمانی غیر از حضور زائران و مراجعان انجام شود.[۲] در کشورهای اسلامی نیز مردم پیش از آغاز ماه رمضان به غبارروبی مساجد میپردازند.[۳]
این مراسم شامل عطرافشانی و تنظیف است[۴] و امروزه از یک امر ضروری، به سنت و آیین تبدیل شده است.[۵] در آیهٔ ۱۲۵ از سورهٔ بقره، قرآن دربارهٔ پاکیزه نگه داشتن کعبه سخن گفته است؛ ازاینرو، برخی معتقدند این آیین، ریشهای قرآنی دارد.[۶]
آیین غبارروبی در اماکن مختلفی برگزار میشود، از جمله حرم ائمه(ع)،[۷] مزار شهیدان،[۸] قبرستانها،[۹] امامزادگان،[۱۰] مساجد،[۱۱] حسینیهها،[۱۲] کعبه[۱۳] و همچنین در برخی مناطق بهصورت نمادین اجرا میشود، مانند غبارروبی نماد مسجدالاقصی در کابل.[۱۴]
آیین شستشوی کعبه
پژوهشگران معتقدند آیین شستوشوی کعبه به واقعه فتح مکه بازمیگردد؛ زمانی که پیامبر(ص) درون کعبه را از بتها پاک کرد و آن را با آب زمزم و مقداری عطر شستوشو داد.[۱۵] این سنت در دوران آلسعود نیز همانند گذشته ادامه یافته است.[۱۶] مراسم شستوشوی خانه خدا هر سال دو بار برگزار میشود؛ یک بار در آغاز ماه شعبان و بار دیگر اندکی پس از پایان حج تمتع، در نیمه ماه محرم.[۱۷]
در شستوشوی کعبه از گلاب استفاده میشود که از کشورهای مختلف، از جمله مصر و ایران، تهیه میشد. بهصورت منظم، از سال ۱۳۷۲ش تا ۱۳۹۴ش این گلاب از شهر قمصر، از توابع شهر کاشان در ایران، تأمین میگردید. با تیره شدن روابط ایران و عربستان در سال ۱۳۹۴ش، این روند متوقف شد.[۱۸]
آیین غبارروبی حرم امام رضا
بهگزارش پژوهشگران و بر اساس منابع تاریخی، آیین غبارروبی در حرم امام رضا(ع) سنتی دیرینه با قدمتی حدود ۵۰۰ سال است که شکلگیری آن به دورهٔ صفویه نسبت داده میشود. پیش از این دوره، بهدلیل نبود ضریح و صندوق بر قبور امامان، نظافت حرمها بهصورت عمومی و کلی انجام میگرفت؛ اما با نصب ضریح و صندوق در دورهٔ صفویه، آیینی مستقل و سامانیافته برای تنظیف آنها پدید آمد که در آغاز، پاکسازی قرآنها، هدایا و فضای داخلی و خارجی ضریح را دربر میگرفت. بررسی اسناد موقوفات آستان قدس رضوی نشان میدهد که بیشتر گزارشهای موجود دربارهٔ این آیین به دورهٔ قاجار تعلق دارد و از دورههای پیشین اطلاعات دقیقی در دست نیست. بر اساس همین منابع، آیین غبارروبی در دورهٔ صفویه سالی یکبار و پیش از نوروز برگزار میشد، اما در دورهٔ قاجار، این مراسم چندین بار در سال و پیش از اعیاد اسلامی، با حضور مهمانان انجام میگرفت.[۱۹]
به گفته محققان، این سنت در روزگار کنونی نیز در حرم امام رضا(ع) تداوم یافته است؛[۲۰] بهگونهای که پس از دعوت از مدعوین، درِ ضریح گشوده شده و آیین غبارروبی با تشریفات خاص و بهدست عالمان و صاحبمنصبان برگزار میشود.[۲۱]
همچنین بنا بر گزارشهای موجود، برخی از ابزارهای مورد استفاده در این آیین که قدمتی تاریخی دارند، در موزهٔ آستان قدس رضوی نگهداری میشود. قدیمیترینِ این وسایل، جارویی ساختهشده از پر طاووس و متعلق به سال ۱۱۱۱ق است که برای پاکسازی صندوق ضریح بهکار میرفته است.[۲۲]
غبارروبی مساجد
بر اساس گزارشها، در ایران دههٔ سوم ماه شعبان با عنوان «دههٔ تکریم مساجد» نامگذاری شده است. در این ایام، مساجد برای استقبال از ماه رمضان آماده میشوند و آیینهایی همچون غبارروبی و عطرافشانی در آنها برگزار میگردد.[۲۳] همچنین بنا بر منابع موجود، این آیین همهساله در قبرستان تخت فولاد و تکایای واقع در آن نیز اجرا میشود.[۲۴]
پانویس
- ↑ غبارروبی، وبگاه واژهیاب.
- ↑ قصابیان، «آیین غبارروبی در حرم رضوی»، ص۹۵.
- ↑ «غبارروبی مساجد، سنتی پسندیده در آستانهٔ ماه مبارک رمضان»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «آیین غبارروبی «جلای دل در بهشت» در تخت فولاد»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ جلالیان، «وسایل و ملزومات مراسم غبارروبی و خدمت فوق ضریح در حرم رضوی به روایت اسناد و اشیای موزهای»، مجله مشکات، ص۱۱۰.
- ↑ «غبارروبی مساجد، سنتی پسندیده در آستانهٔ ماه مبارک رمضان»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «آیین غبارروبی ضریح مطهر امام رضا(ع)»، خبرگزاری عصر ایران.
- ↑ «برگزاری آیین غبارروبی و عطرافشانی گلزار شهدای اهواز»، صندوق بازنشستگان کشوری.
- ↑ «آیین غبارروبی «جلای دل در بهشت» در تخت فولاد»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «آیین غبارروبی آستان»، سایت آستان مقدس امامزاده قاسم(ع).
- ↑ «غبارروبی مسجدالاقصی در آستانهٔ ماه مبارک رمضان»، سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «۱۵۰۰ مسجد و حسینیه در چهارمحال و بختیاری غبارروبی میشود»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «غبارروبی کعبه همزمان با شروع ماه شعبان»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «نماد مسجدالاقصی در کابل غبارروبی شد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ سامانی، «بررسی تاریخی شستوشوی کعبه»، ص۱۰۷.
- ↑ سامانی، «بررسی تاریخی شستوشوی کعبه»، ص۱۱۳.
- ↑ «اولین بار چه کسی خانه خدا را شُست»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «اولین بار چه کسی خانه خدا را شُست»، خبرگزاری فارس.
- ↑ قصابیان، «آیین غبارروبی در حرم رضوی»، ص۹۵-۱۰۵.
- ↑ اداره تولیدات فرهنگی آستان قدس رضوی، راهنمای خادمان و زائران امام رضا، ۱۳۹۷ش، ص۱۲۶.
- ↑ قصابیان، «آیین غبارروبی در حرم رضوی»، ص۹۵-۱۰۵.
- ↑ جلالیان، «وسایل و ملزومات مراسم غبارروبی و خدمت فوق ضریح در حرم رضوی به روایت اسناد و اشیای موزهای»، مجله مشکات، ص۱۱۲.
- ↑ «آیین غبارروبی مساجد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آیین غبارروبی «جلای دل در بهشت» در تخت فولاد»، خبرگزاری ایمنا.
منابع
- اداره تولیدات فرهنگی آستان قدس رضوی، راهنمای خادمان و زائران امام رضا، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، چاپ هفتم، ۱۳۹۷ش.
- «اولین بار چه کسی خانه خدا را شُست»، خبرگزاری فارس، تاریخ بازدید:۲۶ فروردین ۱۴۰۳ش.
- قصابیان، محمدرضا. «آیین غبارروبی در حرم رضوی»، در نشریه مشکوة، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، شماره ۸۳، ۱۳۸۳ش.
- «آیین غبارروبی ضریح مطهر امام رضا «علیهالسلام»»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «برگزاری آیین غبارروبی و عطرافشانی گلزار شهدای اهواز»، صندوق بازنشستگان کشوری، تاریخ درج مطلب: ۵ شهریور ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- ««جلای دل در بهشت» در تخت فولاد»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- سامانی، سیدمحمود، ورسهای، علی، «بررسی تاریخی شستوشوی کعبه»، مجله میقات حج، دوره ۲۸، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۹ش.
- جلالیان، سعیده، «وسایل و ملزومات مراسم غبارروبی و خدمت فوق ضریح در حرم رضوی به روایت اسناد واشیای موزهای»، مجله مشکات، دوره ۳۵، شماره ۱۳۳، اسفند ۱۳۹۵ش.
- «آیین غبارروبی آستان»، سایت آستان مقدس امام زاده قاسم(ع)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «نماد مسجد الاقصی در کابل غبارروبی شد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳ فرودین ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «غبارروبی مسجد الاقصی در آستانه ماه مبارک رمضان»، سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «غبارروبی کعبه همزمان با شروع ماه شعبان»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «غبارروبی مساجد، سنتی پسندیده در آستانه ماه مبارک رمضان»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «۱۵۰۰ مسجد و حسینیه در چهارمحال و بختیاری غبارروبی میشود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۸ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «آیین غبار روبی مساجد»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۵ فروردین ۱۴۰۳ش.