زیارتگاه
.jpg)
زیارتگاه مکانهایی هستند که مسلمانان برای زیارت، عبادت یا تکریم آنها مراجعه میکنند. این مکانها شامل مدفن پیامبران، امامان، امامزادگان و اولیای الهی و نیز اماکن مقدس غیرمدفنی مانند خانه خدا و مسجدالنبی و سایر مکانهای مرتبط با شعائر اسلامی میشوند.
ساخت زیارتگاه در دیدگاه شیعه، تکریم اولیای خدا و تعظیم شعائر الهی است، اما وهابیت آن را شرک میداند. پژوهشهای تاریخی نشان میدهند که ساخت بنا بر روی قبور از زمان پیامبر(ص) رایج بوده است. زیارتگاهها علاوه بر کارکرد مذهبی، نقشهای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و هنری نیز دارند و کثرت و پراکندگی آنها عمدتاً ناشی از مهاجرت سادات و احترام مسلمانان به بزرگان دینی است.
مفهوم و جایگاه
زیارتگاه به مکانی گفته میشود که محل دفن یکی از پیامبران، امامان، امامزادگان، شهدا، انسانهای باایمان یا اولیای الهی است.[۱] این مکانها نه تنها برای عبادت، توبه و تفکر، بلکه بهعنوان محل نزول رحمت الهی شناخته میشوند.[۲] زیارت قبور پیامبر(ص)، اهلبیت(ع) و مؤمنان، اصلی از اصول فرهنگ اسلامی است[۳] و از دیدگاه عالمان شیعه و اهل سنت، فضیلت زیادی دارد.[۴] واژههای دیگری مانند حرم، مزار، بقعه، امامزاده و آستانه نیز برای اشاره به زیارتگاه به کار میروند.[۵]
خانه خدا در مکه و حرم نبوی در مدینه مهمترین زیارتگاههای مسلمانان شناخته میشوند.[۶] پس از آنها، حرم امامان شیعه بهعنوان مهمترین زیارتگاههای شیعیان معرفی شده است[۷] غیر از حرم معصومان(ع)، حرم برخی از امامزادگان نیز، جایگاه ویژهای در میان شیعیان داشته و جزو زیارتگاههای مهم شیعه بهشمار میروند.[۸] اهلسنت نیز، افزون بر حرم پیامبر(ص) و اهلبیت(ع)، زیارتگاههای زیادی دارند که ازجملهٔ آنها، مزار ابوحنیفه و احمد بن حنبل در شهر بغداد است.[۹]
آیا ساخت زیارتگاه شرک است؟
فرقه وهابیت، ساخت زیارتگاه و قرار دادن ضریح روی قبرها را شرک میداند،[۱۰] اما عالمان شیعه با استناد به آیاتی از قرآن[۱۱] این کار را تعظیم شعائر الهی و تکریم اولیای خدا و امری مشروع میدانند.[۱۲] بررسیهای تاریخی نشان میدهد که ساخت بنا بر قبور، از زمان پیامبر جزو سیره مسلمانان بوده است.[۱۳] از جمله روایت شده که پیامبر(ص) قبر عثمان بن مظعون را با سنگ بزرگی علامتگذاری کرد.[۱۴] همچنین در صحیح بخاری آمده است که پس از وفات حسن بن حسن بن علی(ع)، همسرش تا یک سال قبّهای بر قبر او بنا کرد.[۱۵]
در مقابل، مخالفان به روایتی[۱۶] از دستور پیامبر(ص) برای هموارسازی قبرها استناد میکنند،[۱۷] ولی بیشتر عالمان اهلسنت آن را الزامآور نمیدانند و بالا بردن قبر تا اندازه یک وجب را مجاز میشمارند. برخی هم اصل نهی را ناظر به حالتهایی میدانند که به تفاخر و تکبر منجر شود.[۱۸]
تاریخچه ساخت زیارتگاه
پژوهشها نشان میدهد ساخت زیارتگاه اختصاص به مسلمانان نداشته و ریشههای آن به تمدنهای کهن مانند آشور و بابل بازمیگردد؛[۱۹] همچنین در ادیان دیگر مانند هندوئیسم، یهودیت و مسیحیت نیز مکانهای مقدس و زیارتی وجود داشته است.[۲۰] مطابق تفاسیر، قرآن نیز با اشاره به اصحاب کهف[۲۱] و مقدس شدن مَدفن آنان، نمونهای از شکلگیری زیارتگاه را نشان میدهد.[۲۲] در ایران هم از دوره آل بویه تا عصرهای بعدی، بهویژه صفویه و قاجار، توجه به آبادسازی و توسعه زیارتگاهها و امامزادگان افزایش یافت[۲۳] و بسیاری از این بناها از یک سایهبان ساده بر مزارها به زیارتگاههای بزرگتر تبدیل شدند.[۲۴]
.jpg)
کارکردهای زیارتگاه
زیارتگاهها مکانی برای عبادت خدا،[۲۵] تقویت باورها، پیوند دلها و نماد وفاق ملی محسوب میشوند.[۲۶] علاوهبر این، کارکردهای مهم دیگری نیز دارند:[۲۷] فرهنگی (آموزش معارف دین، نشر اسلام، کانون گردهماییهای مذهبی)،[۲۸] روانشناختی (فراهم کردن فضایی معنوی برای تخلیه روانی، آرامشبخشی و امیدآفرینی)،[۲۹] اجتماعی (نقش در فعالیتهای اجتماعی، بهرهمندی رهگذران، و شکلگیری قبرستانها در کنار مقابر)،[۳۰] اقتصادی (رونق کسبوکارهای محلی، توسعه گردشگری و رفاه عمومی از طریق هدایا و وقف)[۳۱] و هنری (بهکارگیری هنرهای ایرانی و اسلامی مانند کاشیکاری، آینهکاری و نقاشی که بیانگر هویت هنری این سرزمینهاست).[۳۲]
تزیین زیارتگاهها از نگاه فقهی و فرهنگی
برخی بر این باورند که هزینههای تزیین و طلاکاری زیارتگاهها برخلاف روایات منع اسراف و تأکید بر سادهزیستی، نامطلوب است و باید این منابع صرف رفع فقر و تقویت اقتصاد جامعه شود.[۳۳] در مقابل، طرفداران معتقدند که تزیینات، در چارچوب آیات[۳۴] و روایات[۳۵] مربوط به تعظیم شعائر و عمران مساجد، نقش مهمی در تقویت هویت دینی و فرهنگی، ایجاد فضای معنوی و جذب مؤمنان دارند[۳۶] و بسیاری از این هزینهها از طریق وقفهای خاص انجام میشود و در صورت صرف در امور خیریه محالف با نیت واقف شمرده میشود،[۳۷] که از نظر فقهی پذیرفته نیست.[۳۸] همچنین، رعایت حد اعتدال و تناسب در زیباسازی زیارتگاهها از نظر فقیهان تأکید شده است.[۳۹]
کثرت زیارتگاهها؛ واقعیت تاریخی یا چالش اعتبار؟
برخی، با توجه به فراوانی زیارتگاهها و ساخت بعضی از آنها در مناطق ناهموار، احتمال جعلی بودن برخی امامزادگان را مطرح نمودهاند.[۴۰] این در حالی است که براساس پژوهشهای انجامشده، کثرت زیارتگاهها در جهان اسلام را ناشی از مهاجرت سادات به مناطق مختلف دانستهاند.[۴۱] گفته شده این مهاجرتها که تحت تأثیر فشارهای سیاسی یا اهداف تبلیغی بوده، با استقبال و احترام مردم مواجه گردید و نهایتا به ساخت زیارتگاهها در محل دفن سادات و امامزادگان انجامید.[۴۲]
پژوهشگران معتقدند افزایش تعداد زیارتگاهها را نمیتوان دلیلی بر جعلی بودن آنها دانست، بلکه برای بررسی اعتبار هر زیارتگاه، باید به مستندات تاریخی و علم نَسبشناسی مراجعه کرد؛ زیرا برخی امامزادگان دارای شجرهنامهٔ معتبر و برخی نیازمند بررسی دقیقتر هستند.[۴۳]
پانویس
- ↑ محدثی، فرهنگنامه زیارت، مشعر، ص۴۳.
- ↑ حاجیان، «زیارت از دیدگاه عقل و نقل»، ج۱، ص۴۱۱.
- ↑ سبحانی، منشور عقاید امامیه، ۱۳۷۶ش، ص۲۵۴.
- ↑ مکی، تاریخ المکة المشرفة و المسجد الحرام، ۱۴۱۸ق، ص۳۳۴؛ شوکانی، نیل الاوطار، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۱۱۰؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۴۸۴؛ جزیری، الفقه علی المذاهب الاربعة، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۹۴۶.
- ↑ محدثی، فرهنگنامه زیارت، مشعر، ص۴۳ و ۵۴.
- ↑ جمعی از نویسندگان، فرهنگ زیارت، ۱۳۸۸ش، ج۸، ص۲۶؛ «معرفی مکانهای مهم مسجد النبی»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «معرفی اماکن متبرکه مسلمانان»، وبگاه جنة المهدی؛ «حرم امامان شیعیان»وبگاه جیران.
- ↑ «معرفی اماکن متبرکه مسلمانان»، وبگاه جنة المهدی؛ «حرم امامان شیعیان»وبگاه جیران.
- ↑ «زیارتگاهها و مقابر اهل سنت»، وبگاه حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
- ↑ رضایی، «زیارت مشاهد مشرفه و ناقدان»، ج۱، ص۵۶۲.
- ↑ آیه ۳۲ سوره حج و آیه ۲۳ سوره شوری.
- ↑ رضایی، «زیارت مشاهد مشرفه و ناقدان»، ج۱، ص۵۶۳-۵۶۶
- ↑ رضایی، «زیارت مشاهد مشرفه و ناقدان»، ج۱، ص۵۶۵.
- ↑ سمهودی، وفاء الوفاء ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۹۹.
- ↑ بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۸۸.
- ↑ أحمد بن حنبل، المسند، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۱۳ و ۳۹۹؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۵۲۸.
- ↑ زیارتگاههای اهل بیت(ع) جایگاه تعظیم شعائر الهی، ص۳۶.
- ↑ زیارتگاههای اهل بیت(ع) جایگاه تعظیم شعائر الهی، ص۳۶-۳۷.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ۱۳۸۶ش، ص۴۲.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ۱۳۸۶ش، ص۴۲.
- ↑ سوره کهف، آیات ۱۳-۲۱
- ↑ طبری، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۱۵، ص۱۴۵؛ قرشی بنابی، تفسیر احسن الحدیث، ۱۳۷۵ش، ج۶، ص۲۰۲.
- ↑ جلالی، و گروه نویسندگان، مزارات، ۳۹۲ش. ص۹.
- ↑ جلالی، و گروه نویسندگان، مزارات، ۳۹۲ش. ص۹.
- ↑ عبدالوهاب، زیارتگاههای اهل بیت(ع) جایگاه تعظیم شعائر الهی، ۱۳۹۴ش، ص۲۴۴.
- ↑ محدثی، فرهنگ زیارت، ۱۳۸۶ش، ص۴۲.
- ↑ جلالی، و گروه نویسندگان، مزارات، ۳۹۲ش. ص۷.
- ↑ یوسفی جولندان، منصور، «کارکرد مزارات و زیارتگاهها»، ج۲، ص۹۶۲؛ بطیار، فاطمه، «جامعهشناسی زیارت»، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ یوسفی جولندان، منصور، «کارکرد مزارات و زیارتگاهها»، ج۲، ص۹۶۵-۹۶۶.
- ↑ بطیار، فاطمه، «جامعهشناسی زیارت»، ج۱، ص۲۹۵.
- ↑ یوسفی جولندان، منصور، «کارکرد مزارات و زیارتگاهها»، ج۲، ص۹۶۸.
- ↑ یوسفی جولندان، منصور، «کارکرد مزارات و زیارتگاهها»، ج۲، ص۹۶۴.
- ↑ ایروانی، «واکاوی مسئله تزیین و طلاکاری زیارتگاهها براساس قرآن و حدیث»، ص۲۹.
- ↑ سوره حج، آیه ۳۲ و سوره اعراف آیه ۳۱.
- ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۲۲.
- ↑ ایروانی، و دیگران، «واکاوی مسئله تزیین و طلاکاری زیارتگاهها براساس قرآن و حدیث»، ص۴۶-۵۲.
- ↑ ایروانی، «واکاوی مسئله تزیین و طلاکاری زیارتگاهها براساس قرآن و حدیث»، ص۵۲.
- ↑ مکارم شیرازی، استفتائات، ۱۴۲۷ق، ج۱، ص۳۰۴.
- ↑ ایروانی، «واکاوی مسئله تزیین و طلاکاری زیارتگاهها براساس قرآن و حدیث»، ص۵۴.
- ↑ «چرا امامزادهها و زیارتگاهها در ایران اینقدر زیادند؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ جلالی، و گروه نویسندگان، مزارات، ۳۹۲ش. ص۸.
- ↑ «چرا امامزادهها و زیارتگاهها در ایران اینقدر زیادند؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «چرا امامزادهها و زیارتگاهها در ایران اینقدر زیادند؟»، خبرگزاری رسمی حوزه.
منابع
- أحمد بن حنبل، مسند الإمام أحمد بن حنبل، محقق: أحمد محمد شاکر، قاهرة، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- ایروانی، جواد و دیگران، «واکاوی مسئله تزیین و طلاکاری زیارتگاهها براساس قرآن و حدیث»، در فصلنامه مشکاة، دوره ۴۳، شماره ۳، ۱۴۰۳ش.
- بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، محقق: محمد زهیر بن ناصر الناصر، دمشق، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- بطیار، فاطمه، «جامعهشناسی زیارت»، در مجموعه مقالات هماندیشی زیارت، قم، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- جزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الاربعة، بیروت، دارالثقلین، ۱۴۱۹ق.
- جلالی، غلامرضا، و گروه نویسندگان، مزارات، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۲ش.
- جمعی از نویسندگان، فرهنگ زیارت- فصلنامه فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، تاریخی، چاپ اول، تهران، سازمان حج و زیارت، ۱۳۸۸ش.
- «چرا امامزادهها و زیارتگاهها در ایران اینقدر زیادند؟»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ نشر، ۳۰ بهمن ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۸ خرداد ۱۴۰۴ش.
- حاجیان، علیرضا، «زیارت از دیدگاه عقل و نقل»، در مجموعه مقالات هماندیشی زیارت، قم، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- «حرم امامان شیعیان»وبگاه جیران، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
- دهخدا، علی اکبر، لغتنامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
- ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۴ق.
- رضایی، سارا، «زیارت مشاهد مشرفه و ناقدان»، در مجموعه مقالات هماندیشی زیارت، قم، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- «زیارتگاهها و مقابر اهل سنت»، وبگاه حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
- سبحانی، جعفر، منشور عقاید امامیه، قم، مؤسسة الإمام الصادق(ع)، ۱۳۷۶ش.
- سمهودی، علی بن عبدالله، وفاء الوفاء بأخبار دار المصطفی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چتپ اول، ۱۴۱۹ق.
- شوکانی، محمد بن علی، نیل الاوطار، مصر، دارالحدیث، ۱۴۱۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن الحسن، تهذیب الاحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- عبدالوهاب، محمدرجب، زیارتگاههای اهل بیت(ع) جایگاه تعظیم شعائر الهی، مترجم: باقری، مجتبی، تهران، نشر مشعر، ۱۳۹۴ش.
- علوی اصفهانی، ابنطباطبا، منتقلة الطالبیة، نجف، المکتبة الحیدریّة، چاپ اول، بیتا.
- قرشی بنابی، علیاکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، چاپ دوم، ۱۳۷۵ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محدثی، جواد، فرهنگ زیارت، اهداف، آثار، تاریخچه، مشروعیت، سازندگی و آداب زیارت، تهران، نشر مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- محدثی، جواد، فرهنگنامه زیارت، تهران، مشعر، چاپ اول، بیتا.
- «معرفی اماکن متبرکه مسلمانان»، وبگاه جنة المهدی، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
- «معرفی مکانهای مهم مسجد النبی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ نشر: ۲۴ خرداد ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۴۰۴ش.
- معروف حسنی، هاشم، سیرة الائمة الاثنی عشر(ع)، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۲ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
- مکی حنفی، محمد بن احمد بن محمد بن ضیاء، تاریخ المکه المشرفه والمسجد الحرام، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- یوسفی جولندان، منصور، «کارکرد مزارات و زیارتگاهها»، در مجموعه مقالات هماندیشی زیارت، قم، مشعر، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.