جدال احسن
جِدال اَحسَن به شیوهای از گفتگو اشاره دارد که با هدف کشف حقیقت و اقناع طرف مقابل، با استفاده از مقدمات پذیرفتهشده و روشی نیکو انجام میشود.
مفهومشناسی
در منابع اسلامی، جدال احسن به گفتگویی تعریف شده که با هدف کشف حقیقت و اقناع طرف مقابل، با استفاده از مقدمات پذیرفتهشده و روشی نیکو صورت میگیرد.[۱] در مقابل، جدال غیراخلاقی (جدال مذموم) با ویژگیهایی مانند تعصب و لجاجت شناخته میشود. به گفته ملاصدرا، فیلسوف شیعه، جدال احسن برای الزام مخالفان حق به کار میرود، و جدال مذموم برای تثبیت باطل و نادیده گرفتن حقیقت استفاده میشود.[۲]
بر اساس دیدگاهی دیگر، جدال احسن گفتگویی است که در چارچوب قواعد مشترک و پذیرفتهشده طرفین، با روشهای علمی برای اثبات یک دیدگاه و کشف حقیقت انجام میشود، به گونهای که با ارائه دلیل، امکان رد آن از سوی مقابل سلب گردد.[۳]
اهمیت جدال احسن
اهمیت جدال احسن در دو حوزه است؛
- برای دعوت غیرمسلمانان به اسلام و پاسخ به شبهات اعتقادی
- به عنوان روشی برای حل اختلافهای علمی و دستیابی به اجماع در مسائل اجتهادی.[۴] کارکردهای دیگری مانند تقویت تفاهم اجتماعی، دفاع از باورها و تقویت ارتباطات فرهنگی نیز برای آن برشمرده شده است.[۵]
معیارهای جدال احسن
آیه «وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ[۶] که به معنای «با آنان به شیوهای که نیکوتر است مجادله کن» است به عنوان اصل بنیادین برای جدال احسن در نظر گرفته میشود.[۷] این آیه، همراه با آیه ۴۶ سوره عنکبوت، به عنوان دعوتی برای بهکارگیری روشهای اخلاقی در گفتگو تفسیر شده است.
مفسران معیارهای مختلفی را برای جدال احسن برشمردهاند:
- شیوه بیان: رعایت ادب، نرمش و پرهیز از درشتی و توهین.[۸]
- محتوا و استدلال: اتکا به دلایل محکم و پذیرفتهشده[۹] مانند آیات قرآن و براهین قطعی.[۱۰]
- انگیزه و هدف: داشتن قصد کشف حقیقت یا اقناع طرف مقابل، نه پیروزی شخصی و ابراز خشم.[۱۱]
- تناسب با مخاطب: تنظیم سطح استدلال متناسب با فهم و جایگاه فرد مقابل[۱۲] علامه طباطبایی شرط اصلی تحقق جدال احسن را علاقه دو طرف به کشف حقیقت و عدم لجاجت دانسته است.[۱۳] در روایتی به امام صادق(ع)، جدال احسن به معنای «جدال با آیات قرآن» تعریف شده است.[۱۴] بر پایه روایات، سیره عملی امامان شیعه در مناظرات نیز بر محوریت تبیین معارف قرآنی و رعایت این اصول استوار بوده است.[۱۵]
پانویس
- ↑ ابن سینا، منطق الشفاء، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۵ - ۱۶.
- ↑ ملاصدرا، منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه، ۱۳۶۲ق، ص۶۷۶.
- ↑ اسدعلیزاده، «اصول و روشهای مناظره (جدال احسن)»، ص۷۰.
- ↑ جلائی نوبری، «جدال احسن از دیدگاه امام رضا(ع)»، ص۱۳۴.
- ↑ اسدعلیزاده، «اصول و روشهای مناظره (جدال احسن)»، ص۷۵.
- ↑ سوره نحل، آیه ۱۲۵.
- ↑ نگاه کنید به مظفر، شرح منطق مظفر، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۳۲۸؛ مظفر، دلائل الصدق لنهج الحق، ۱۴۲۲ق، مقدمه، ص۱۱؛ عباسی مقدم، «معناشناسی و ملاکشناسی جدال احسن قرآنی»، ص۴۹.
- ↑ طوسی، بیتا، ج۶، ص۴۴۰.
- ↑ فخر رازی، ۱۴۲۰ق، ج۲۰، ص۲۸۷.
- ↑ طبرسی، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۶۰۵.
- ↑ پانیپتی، التفسیر مظهری، ۱۴۱۲ق، ج۵، ص۳۹۰؛ مغنیه، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۵۶۵.
- ↑ حقی برسوی، بیتا، ج۵، ص۹۷.
- ↑ طباطبایی، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۳۸ و همان ج۱۲، ص ۳۷۱ - ۳۷۲.
- ↑ حویزی، تفسیر نورالثقلین، ۱۴۱۵ق، ج۳، ص۹۵.
- ↑ جلائی نوبری، «جدال احسن از دیدگاه امام رضا(ع)»، ص۱۳۵.
منابع
- قرآن
- ابن سینا، حسین بن عبدالله، منطق الشفاء، تحقیق: جمعی از محققان، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
- اسدعلیزاده، اکبر، «اصول و روشهای مناظره (جدال احسن)»، در نشریه مبلغان، شماره۱۸۹، ۱۳۹۴ش.
- پانیپتی، ثناءالله، تفسیر مظهری، کویته پاکستان، مکتبه رشدیه، ۱۴۱۲ق.
- جلائی نوبری، حسین، «جدال احسن از دیدگاه امام رضا(ع)»، در نشریه مطالعات راهبردی انسانی و اسلامی، شماره۲۵، ۱۳۹۹ش.
- حقی برسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، بیتا.
- حویزی، عبدعلی، تفسیر نورالثقلین، تصحیح: هاشم رسولی، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
- شبر، عبدالله، تفسیر القرآن الکریم، قم، موسسه دارالهجرة، ۱۴۱۰ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)، تصحیح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه العلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی، هاشم رسولی، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، تصحیح: احمد حسینی اشکوری، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
- طوسی، محمد، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: احمد حبیب عاملی، محمدحسن آقابزرگ تهرانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- عباسی مقدم، مصطفی، فلاح مرقی، محمد، «معناشناسی و ملاکشناسی جدال احسن قرآنی»، در نشریه پژوهشهای زبانشناختی قرآن، شماره۱، سال هفتم، ۱۳۹۷ش.
- فخررازی، محمد، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- مظفر، محمدحسن، دلائل الصدق لنهج الحق، تصحیح: موسسه آل البیت(ع)، قم، موسسه آل البیت(ع)، ۱۴۲۲ق.
- مظفر، محمدرضا، شرح منطق مظفر، تصحیح: علی محمدی، قم، امام حسن بن علی(ع)، ۱۳۸۶ش.
- مغنیه، محمدجواد، تفسیر کاشف، قم، دار الکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- ملاصدرا، محمد صدرالدین شیرازی، منطق نوین مشتمل بر اللمعات المشرقیه فی الفنون المنطقیه، مترجم: عبدالمحسن مشکوهالدینی، تهران، آگاه، ۱۳۶۲ش.