صفات سلبیه خدا
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
صفات سَلبیه خدا در مقابل صفات ثُبوتیه، صفاتی هستند که نقصها و صفات منفی را از خداوند نفی میکنند و بهعنوان نشانهای از پاکی و تقدس ذات الهی معرفی میشوند.[۱] عدم جسمانیت، عدم جوهریت، عدم عَرَضیت، دیده نشدن، مکان نداشتن، عدم حلول در غیر، و عدم اتحاد با چیزی. از صفات سلبی خداوند دانسته شده است.[۲][یادداشت ۱] این صفات نه بهعنوان ویژگیهای واقعی، بلکه بهعنوان حذف نقایص[۳] و صفات منفی شناخته میشوند.[۴]
جعفر سبحانی و مرتضی مطهری معتقدند که همه صفات سلبی به معنای سلب نقص از خداوند هستند و نمیتوان فهرستی از آنها تهیه کرد[۵] و تنوع صفات سلبی بهدلیل نقد عقاید فرقهها به وجود آمده است. بهعنوان مثال، صفت «نفی حلول و اتحاد» به عقیده مسیحیان اشاره دارد که خدا را با عیسی(ع) یکی میدانند، یا صفت «نامرئی» به باور اهل حدیث و اشاعره مربوط میشود که خدا را در قیامت قابل دیدن میدانند.[۶] گفته شده معتزلیان، برای جلوگیری از تشبیه خداوند به مخلوقات، به الهیات سلبی اعتقاد داشتند[۷] و معتقدند تنها میتوان فهمید خداوند چه چیزی نیست، نه اینکه چه چیزی هست.[۸] قاضی سعید قمی نیز بر این باور است که نسبت دادن صفات ایجابی به خداوند موجب نقص مفهوم او میشود.[۹] البته او برای جلوگیری از نظریه تعطیل صفات (که طبق آن عقل قادر به درک صفات سلبی یا ایجابی خداوند نیست)،[۱۰] بیان میکند که از طریق صفات سلبی میتوان شناختی غیرمستقیم از صفات ایجابی خداوند به دست آورد.[۱۱]
اندیشمندان اسلامی در برخی آثار خود از صفات جلالی خداوند به معنای صفات سلبی استفاده کردهاند.[۱۲] گفته شده ابنمیثم بحرانی نخستین کسی بود که صفات جلال را به جای صفات سلبی به کار برد.[۱۳] اما امام خمینی این نامگذاری را نادقیق میداند، چون صفات جمال باعث اُنس و دلبستگی بنده به خدا میشود، درحالیکه صفات جلال وحشت و حیرت در بندگان ایجاد میکند، و ممکن است هر دو نوع صفات ایجابی باشند.[۱۴]
برخی اندیشمندان شیعه معتقدند صفات سلبی خداوند به صفات ثبوتی باز میگردند. برای مثال، ملاصدرا معتقد است صفات سلبی ناشی از سلب نقص و نیستیاند و سلبِ سلب همان وجود است، مانند سلب نقص که به معنای کمال است.[۱۵] مصباح یزدی نیز معتقد است وقتی صفاتی مانند «جهل» را از خداوند سلب میکنیم، در واقع معنای عدمی جهل را نفی کردهایم که تنها با تصور مفهوم ایجابی آن (علم) ممکن است.[۱۶] در مقابل، برخی متکلمان شیعه مانند قاضی سعید قمی[۱۷] و ملارجبعلی تبریزی[۱۸] بر این باورند که تمامی صفات ثبوتی به امور سلبی بازمیگردند.[۱۹]
برخی فیلسوفان معتقدند توصیف خداوند با صفات ایجابی نادرست است، زیرا خدا نه ماهیت دارد، نه مرکب است و نه عرضی. بنابراین، تنها توصیف سلبی از خداوند صحیح است، چون نه نقصی دارد و نه تسامحی در آن وجود دارد.[۲۰] قاضی سعید قمی نیز بر این باور است که شناخت خداوند تنها از طریق تنزیه او از صفات ایجابی ممکن است.[۲۱] اما امام خمینی بر اهمیت صفات ثبوتی تأکید دارد و معتقد است صفات سلبی نیز ضروری هستند، چون نشاندهنده نفی هرگونه نقص از ذات خداوند هستند و بدون آنها خداوند نمیتواند کمال و جمال مطلق باشد.[۲۲]
پانویس
- ↑ ملاصدرا، الحکمة المتعالیه، ۱۹۸۱م، ج۶، ص۱۲۰.
- ↑ سبحانی، الالهیات، ۱۴۱۳ق، ص۸۳.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، قم، ج۱، ص۳۰.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمه، ۱۳۸۶ش، ج۴، ص۱۱۱۰.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، قم، ج۱، ص۳۱؛ مطهری، درسهای الهیات شفا، ۱۴۰۱ش، ج۱، ص۸۴
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، قم، ج۱، ص۳۱؛ مطهری، درسهای الهیات شفا، ۱۴۰۱ش، ج۱، ص۸۴.
- ↑ توکلی، «الهیات سلبی»، ص۹۶-۹۷.
- ↑ علیخانی، «الهیات سلبی؛ سیر تاریخی و بررسی دیدگاهها»، ص۹۳
- ↑ نظری و دیگران، «الهیات سلبی قاضی سعید قمی و معضل تعطیل»، ص۱۰۴.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۰ش، ج ۲، ص۳۶۸.
- ↑ نظری و دیگران، «الهیات سلبی قاضی سعید قمی و معضل تعطیل»، ص۱۰۴.
- ↑ شریف دارابی شیرازی، تحفة المراد، بیتا، ص۱۱۲.
- ↑ سلمانی «جلال و جمال: در کلام»، ص۵۲۶.
- ↑ موسوی خمینی، آداب الصلاه، ۱۳۶۸ش، ص۳۳۳.
- ↑ ابراهیمی دینانی، «بسیط الحقیقة»، ص۴۳۶.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۴۶۰.
- ↑ قاضی سعید قمی، شرح توحید الصدوق، ۱۴۱۹ش، ج۱، ص۱۷۹.
- ↑ ملارجبعلی تبریزی، رساله اثبات واجب، در منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ۱۳۷۸ش، ج۱، ۱۵۷–۲۵۸.
- ↑ سید زائر، تحلیل و بررسی صفات ثبوتی ذاتی الهی، ۱۳۹۹ش، ص۳۰.
- ↑ خواص. «معناشناسی اوصاف الهی از دیدگاه ابن میمون و قاضی سعید قمی» ص۵۷.
- ↑ خواص. «معناشناسی اوصاف الهی از دیدگاه ابن میمون و قاضی سعید قمی» ص۶۲.
- ↑ خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۶۱۶.
یادداشت
- ↑ برخی این صفات را در شعری بدین شکل گنجاندهاند: «نه مرکب بود و جسم، نه مَرئی نه محل / بی شریک است و معانی، تو غنی دان خالق». (مطهری، درسهای الهیات شفا، ج۱، ص۸۴.)
منابع
- آشتیانی، جلالالدین، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران: از عصر میرداماد و میرفندرسکی تا زمان حاضر، تهران، ۱۳۷۶ش.
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، «بسیط الحقیقة»، در دانشنامۀ جهان اسلام، ج۳، تهران، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۶ش.
- توکلی، غلامحسین، «الهیات سلبی»، در مجله پژوهشنامه فلسفه دین، شماره ۱، ۱۳۸۶ش.
- خمینی، سید روحالله، آداب الصلاة، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- خواص، امیر، «معناشناسی اوصاف الهی از دیدگاه ابن میمون و قاضی سعید قمی»، در مجله معرفت، شماره ۱۲۱، دی ۱۳۸۶ش.
- سبحانی، جعفر، الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، ۱۴۱۳ق.
- سبحانی، جعفر، منشور جاوید، قم، موسسه امام صادق(ع)، بیتا.
- سلمانی، پرویز، «جلال و جمال: در کلام»، در دانشنامۀ جهان اسلام، ج۱۰، تهران، مرکز دایرةالعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- سید زائر، عباس، تحلیل و بررسی صفات ثبوتی ذاتی الهی در اندیشه آیتالله محسنی، پایاننامه کارشناسی ارشد رشته کلام اسلامی، قم، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۳۹۹ش.
- شریف دارابی شیرازی، عباس، تحفة المراد: شرح قصیده میرفندرسکی، تهران، چاپ محمدحسین اکبری ساوی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمة، قم، مرکز انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۶ش.
- علیخانی، اسماعیل «الهیات سلبی؛ سیر تاریخی و بررسی دیدگاه ها»، در مجله معرفت کلامی، شماره ۸، بهار و تابستان ۱۳۹۱ش.
- قاضی سعید قمی، محمد بن محمد، شرح التوحید الصدوق، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۴۱۹ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، درسهای الهیات شفا، تهران، صدرا، ۱۴۰۱ش/ ۱۴۴۳ق.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱م.
- نظری، جواد، سراج، شمسالله؛ ضیایی، مجید، «الهیات سلبی قاضی سعید قمی و معضل تعطیل»، در مجله آینه معرفت، شماره ۶۶، بهار ۱۴۰۰ش.