اراده طولی خداوند
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
اراده طولی خداوند به تبیین ارتباط میان اراده انسان و اراده الهی میپردازد. طبق این دیدگاه، خداوند اختیار انجام فعل را به انسان میدهد، اما این اراده انسانی در چارچوب مشیت و قدرت مطلق الهی قرار دارد. این بدان معناست که فعل هم به انسان و هم به صورت غیرمستقیم به خداوند نسبت داده میشود. این مفهوم برای حل تعارض ظاهری میان اراده الهی و اختیار انسان مطرح شده و با استناد به آیاتی نظیر ۱۷ سوره انفال و روایات، مورد تأیید قرار گرفته است.
دیدگاه امامیه در مسئله جبر و اختیار، امر بین الامرین است که اراده خداوند و اراده انسان را به صورت طولی پذیرفته و افعال را هم به انسان و هم به خداوند نسبت میدهد. این دیدگاه با رویکرد معتزله که صرفاً اراده انسان را در اعمال دخیل میدانند تا خداوند را از اعمال زشت مبرا کنند و اشاعره که اراده را فقط به خداوند نسبت میدهند و نقش انسان را با نظریه کسب توجیه میکنند؛ متفاوت است. فلاسفه اسلامی نیز اراده و فعل انسان را در نهایت به اراده مستقل خداوند بازمیگردانند و معتقدند که فاعلیت انسان «بالتسخیر» است، یعنی تحت سلطه و اراده الهی انجام میشود. بنابراین، خداوند تنها فاعل مستقل در هستی است و تمام موجودات و اعمالشان به اراده او وابسته هستند.
معرفی و اهمیت
اراده طولی خداوند، ارتباط میان اراده انسان و اراده الهی را تبیین میکند. بر این اساس، خداوند قدرت و اختیار انجام فعل ارادی را به انسان اعطا میکند، اما این اراده و فعل انسانی، در راستای مشیت و قدرت مطلق الهی قرار دارد. از این رو، فعل هم به صورت مستقیم به انسان و هم به صورت طولی (غیرمستقیم) به خداوند نسبت داده میشود.[۱]
اراده الهی یکی از اوصاف خداوند است که در قرآن و روایات به آن اشاره شده[۲] و همه چیز را تحت شمول اراده عام الهی قرار میدهد.[۳] این موضوع سوالاتی را درباره چگونگی هماهنگی فاعلیت خداوند با فاعلیت دیگر موجودات و همچنین نسبت اراده انسان و خداوند مطرح میکند.[۴] اگر افعال انسان به اراده خود او باشد، اراده الهی در آنها جاری نیست و اگر به اراده خداوند باشد، انسان مجبور است.[۵]
برای پاسخ به این سوالات، گفته شده است که تاثیر دو اراده در یک فعل تنها زمانی محال است که دو اراده در عرض هم باشند. اما اگر دو اراده در طول هم باشند، استناد فعل به هر دو صحیح است.[۶] رابطه میان اراده خدا و اراده انسان نیز به صورت طولی تصویر شده است،[۷] به این معنا که اراده انسان خود متعلق خواست و اراده خداوند است و افعال انسان هم به اراده خود او و هم به اراده و خواست خداوند نسبت داده میشود.[۸]
قرآن و روایات
مفسران برخی از آیات قرآن را اشاره به مفهوم اراده طولی خداوند میدانند نظیر آیه ۳۰ سوره انسان با عبارت (وَما تَشاؤُنَ إِلاّ أَنْ یشاءَ الله؛ و تا خدا نخواهد نخواهید خواست)؛[۹] و آیه ۱۷ سوره انفال با عبارت ﴿فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى؛ و شما آنان را نکشتید بلکه خدا آنان را کشت و چون [ریگ به سوی آنان] افکندی تو نیفکندی بلکه خدا افکند). [۱۰]
در روایتی از امام رضا(ع)، خداوند میفرماید که اراده انسان، خواست او، توانایی انجام واجبات و حتی توانایی بر نافرمانی، همگی به اراده و نیروی الهی است. خداوند انسان را شنوا، بینا و توانا خلق کرده است.[۱۱] از این روایت چنین برداشت شده است که اراده و تمکن انسان از فعل اختیاری، مخلوق اراده الهی است. انسان با این توانایی اعطایی، قادر به انتخاب بین راه درست و نادرست است.[۱۲] امام خمینی، با استناد به همین روایت، معتقدند که تمام تحققها، اعم از جوهر، ملک، طبیعت، اعراض، ذوات، اوصاف و افعال، به قدرت و احاطه الهی شکل میگیرند. این مقام، مقام «مشیت مطلقه»، «رحمت واسعه» و «نعمت جامعه» است که در آن، بندگان و اعمالشان در مشیت الهی فانی هستند.[۱۳]
مفهوم اراده طولی در کتب حدیثی شیعه ذیل عناوینی چون «الجبر و القدر» و «المشیة و الارادة» مورد بحث قرار گرفته است.[۱۴]
کلام امامیه
پژوهشگران برای دیدگاههای کلامی در مسئله جبر و اختیار یا همان رابطه اراده انسان و اراده خداوند، سه رویکرد اصلی را معرفی میکنند:[۱۵]
نسبت اراده انسان و اراده خداوند یا همان جبر و اختیار از جمله مباحث مهم و اساسی تاریخ اندیشه بشر بوده است که در کلام اسلامی سه دیدگاه عمده در رابطه با آن مطرح شده است:
- معتزله: صرفاً اراده انسان را در اعمال دخیل میدانند تا خداوند را از اعمال زشت مبرا کنند.[۱۶]
- اشاعره: اراده را فقط به خداوند نسبت میدهند و نقش انسان را با نظریه کسب توجیه میکنند.[۱۷]
- امامیه: با پذیرش اراده خداوند و اراده انسان، به دیدگاه «امر بین الامرین» معتقدند.[۱۸]
تفصیل دیدگاه متکلمان شیعه در این زمینه به شرح زیر است:
- شیخ مفید: خداوند قدرت و توانایی انجام فعل اختیاری را در انسان ایجاد میکند.[۱۹]
- سید مرتضی: افعال انسان مستند به خود اوست، اما چون خداوند این قدرت را به انسان داده، میتوان افعال را به خدا نیز منسوب کرد.[۲۰]
- خواجه نصیرالدین طوسی: افعال انسان هم به خدا (بهعنوان منشأ تمام اسباب) و هم به بنده (بهعنوان صادرکننده فعل) نسبت داده میشود.[۲۱]
- علامه حلی: خداوند سبب صدور فعل را در انسان ایجاد میکند و انتساب فعل به هر دو (انسان و خدا) از جهات مختلف صحیح است.[۲۲]
فلسفه اسلامی
فلاسفه اسلامی، اراده و فعل انسان را در نهایت به اراده و فاعلیت مستقل خداوند بازمیگردانند و معتقدند که انسان، فاعلِ مسخّرِ خداوند است برخی از این نظریات عبارتاند از:
- ابنسینا: اراده الهی را ناشی از تعقل ذات خداوند و علم او به نظام احسن خلقت میداند. این اراده منشأ شکلگیری تمام مخلوقات و ویژگیهای آنهاست.[۲۳]
- ملاصدرا: معتقد است هیچ موجودی از قدرت، مشیت و اراده الهی جدا نیست و اراده انسان نیز تابع اراده و مشیت خداوند است.[۲۴] موجودات ممکن را میتوان هم مستقل و هم بهعنوان مجرای فیض الهی در نظر گرفت،[۲۵] بنابراین فاعلیت آنها به فاعلیت خداوند بازمیگردد.[۲۶] این دیدگاه در کلمات حاجی سبزواری و آقا علی زنوزی نیز دیده میشود.[۲۷]
- فاعلیت بالتسخیر: فلاسفه اسلامی به فاعلـیـتی اشاره دارند که در آن، فاعل، فعل خود را تحت سلطه و اراده فاعل دیگری انجام میدهد.[۲۸] در این حالت، هم فاعل و هم فعلش به فاعل اصلی نسبت داده میشوند[۲۹] (مانند گوارش غذا که تحت تدبیر نفس است).[۳۰] این فعل، فعل تسخیری و قوای بدنی فاعل بالتسخیر نامیده میشوند.[۳۱]
- خداوند فاعل مستقل: در فلسفه اسلامی، خداوند تنها فاعل مستقل هستی است و سایر فاعلها، «فاعل بالتسخیر» هستند.[۳۲] بنابراین، هر فعلی در جهان، فعل خداست و موجودات در کارهای خود به اراده او وابسته هستند (توحید افعالی).[۳۳] جمله «لا مؤثر فی الوجود الا الله» به همین نکته اشاره دارد.[۳۴]
- تفسیر انسانی: مصباح یزدی معتقد است ملاک قرار دادن «فاعلیت بالتسخیر» انسان در حکمت متعالیه، تفسیری فلسفی و دقیقتر از نسبت افعال اختیاری انسان به خودش و خداوند ارائه میدهد.[۳۵]
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: شیخ مفید، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۴۷؛ نصیر الدین طوسی، تلخیص المحصل، ۱۴۰۵ق، ص۴۷۷؛ صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۳۷۶-۳۷۷؛ ابنسینا، المبدأ و المعاد، ۱۳۶۳ش، ص۳۳.
- ↑ سوره عنکبوت، آیه ۲۱؛ سوره هود، آیه ۱۰۷؛ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، ۱۳۹۲ش، ص۱۳۱.
- ↑ مصباح یزدی، خداشناسی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۵.
- ↑ مصباح یزدی، خداشناسی، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۵.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۴۹-۴۵۰؛ مصباح یزدی، معارف قرآن (انسانشناسی)، ۱۳۹۳ش، ص۳۷۴.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۵۰.
- ↑ مصباح یزدی، پرسشها و پاسخها، ۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
- ↑ طباطبائی، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ۱۳۶۴ش، ج۳، ص۱۶۱-۱۷۴، پاورقی.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲۰، ص۱۴۲-۱۴۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۵، ص۳۸۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۹، ص۳۸-۳۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۱۱۶.
- ↑ کلینی، أصول الکافی، ترجمه مصطفوی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۰۹-۲۱۰.
- ↑ شریف شیرازی، الکشف الوافی فی شرح أصول الکافی، ۱۴۳۰ق، ص۶۳۹.
- ↑ خمینی، شرح چهل حدیث، ۱۳۸۰ش، ص۵۹۹-۵۹۸.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۵۵ و ۱۶۰؛ صدوق، التوحید، ۱۳۹۸ق، ص۳۳۶ و ۳۴۴.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۱۳۲-۱۳۳؛ مصباح یزدی، پرسشها و پاسخها، ۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۱۳۲-۱۳۳؛ مصباح یزدی، پرسشها و پاسخها، ۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۱۳۲-۱۳۳؛ مصباح یزدی، پرسشها و پاسخها، ۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
- ↑ طباطبایی، شیعه در اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۱۳۲-۱۳۳؛ مصباح یزدی، پرسشها و پاسخها، ۱۳۹۱ش، ص۲۲۳.
- ↑ شیخ مفید، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، ۱۴۱۴ق، ج۵، ص۴۷.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ص۱۳۵-۱۳۶.
- ↑ نصیر الدین طوسی، تلخیص المحصل، ۱۴۰۵ق، ص۴۷۷.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ص۵۸۶.
- ↑ ابنسینا، المبدأ و المعاد، ۱۳۶۳ش، ص۳۳.
- ↑ صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۳۷۶-۳۷۷.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی، ۱۳۶۶ش، ج۳، ص۳۹۸.
- ↑ صدرالدین شیرازی، شرح اصول الکافی، ۱۳۶۶ش، ج۳، ص۳۹۸.
- ↑ حاجی سبزواری، شرح المنظومه، ۱۳۶۹ش، ص۶۲۶-۶۲۷، آقا علی زنوزی، مصنفات حکیم زنوزی، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۸۲.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ طباطبایی، نهایه الحکمه، ۱۴۱۶ق، ص۱۷۲.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۱۷.
- ↑ کبیر و حجتخواه، «فاعلیت ایجادی از دیدگاه ملاصدرا و ابنسینا»، ص۱۱.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۷۷ش، ج۲، ص۱۰۳.
- ↑ صدرالدین شیرازی، الحکمة المتعالیة، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۳۸۷.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۱۱۷.
منابع
- آقا علی زنوزی، علی بنعبدالله، مصنفات حکیم زنوزی، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۸ش.
- ابنسینا، حسین بنعبدالله، المبدأ و المعاد، تهران، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران - دانشگاه مک گیل، ۱۳۶۳ش.
- حاجی سبزواری، هادی بنمهدی، شرح المنظومه، تهران، نشر ناب، ۱۳۶۹ش.
- خمینی، سید روح الله، شرح چهل حدیث(اربعین حدیث)، ناشر: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، قم، چاپ ۲۴، ۱۳۸۰ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، مرکز نشر هاجر، چاپ چهارم، ۱۳۹۲ش.
- سید مرتضی، علی بنحسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شریف شیرازی، محمد هادی بن معین الدین محمد، الکشف الوافی فی شرح أصول الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۴۳۰ق.
- شیخ صدوق، محمد بن على، التوحید، قم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۳۹۸ق.
- شیخ مفید، محمد بنمحمد، سلسلة مؤلفات الشیخ المفید، بیروت، دارالمفید، ۱۴۱۴ق.
- صدرالدین شیرازی، محمد بنابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم،مکتبة المصطفوی، ۱۳۶۸ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بنابراهیم، شرح اصول الکافی، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی. موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۶ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، حاشیه مرتضی مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۶۴ش.
- طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الأعلمی فی المطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
- طباطبایی، سید محمد حسین، نهایة الحکمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۶ق.
- علامه حلی، حسن بنیوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، قم، موسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
- کبیر، یحیی و حسین حجتخواه، «فاعلیت ایجادی از دیدگاه ملاصدرا و ابن سینا»، ۱۳۹۳ش.
- کلینی، محمد بنیعقوب، أصول الکافی، ترجمه مصطفوی، تهران، کتاب فروشی علمیه اسلامیه، ۱۳۶۹ش.
- کلینی، محمد بنیعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مصباح یزدی، محمد تقی، خداشناسی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۹ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن (انسان شناسی)، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۳ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج۲، تهران، صدرا، ۱۳۷۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- نصیر الدین طوسی، محمد بن محمد، تلخیص المحصل، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.