صفات ذاتی خدا
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
صفات ذاتی خدا در مقابل صفات فعلی به صفاتی گفته میشود که جزء ماهیت و ذات خدا هستند و بدون آنها خداوند نمیتواند وجود داشته باشد[۱] مانند قدرت، علم و حیات. تقسیم صفات به ذاتی و فعلی توسط متکلمان به دو ملاک شکل گرفته است:
معیار قدیمی: صفاتی که خداوند حتما به آنها متصف میشود و نمیتوان از خدا سلب کرد، صفات ذات هستند. بنابراین قدرت، علم و حیات از صفات ذاتی الهیاند، چون خداوند به مقابل و ضد آنها وصف نمیشود، زیرا مقابل آنها نقص وجودی است.[۲] این نوع تقسیم توسط کلینی[۳] (درگذشت: ۳۲۹ق) مطرح شده و میر سیدشریف جرجانی[۴] (درگذشت: ۸۱۶ق) نیز بر همین باور است.
معیار رایج: صفات ذاتیه، صفاتی هستند که در توصیف ذات الهی به آنها، تنها تصور ذات کافی بوده و هر یک از آن صفات با توجه به نوعی از کمال، از ذات الهی انتزاع میشوند مانند حیات، علم، قدرت و اراده.[۵] گفته شده این اصطلاح در کتب فلسفه و کلام رایجتر است.[۶]
در دیدگاه حکما و متکلمان امامیه، صفات الهی همانند ذات خداوند هستند؛[۷] یعنی صفات خدا نه تنها از ذات او جدا نیستند، بلکه عین ذات او محسوب میشوند.[۸] این به این معنی است که هرچند در زبان و مفهوم، صفات و ذات خدا متفاوت به نظر میرسند، اما از نظر مصداقی، هیچ تفاوتی ندارند و صفات نیز مانند ذات او بینهایت، مطلق و ازلی هستند.[۹] به همین دلیل، شناخت کامل از ذات و صفات خدا برای انسان امکانپذیر نیست.[۱۰]
صفات ذات به دو نوع حقیقی و اضافی تقسیم میشوند. صفات ذاتی حقیقی، مانند علم و قدرت، آنهایی هستند که حقیقتاً به ذات تعلق دارند. اما صفات اضافی از صفات حقیقی انتزاع میشوند، مانند عالمیت و قادریت، که تنها از نسبت علم و قدرت با ذات به وجود میآیند و خود به تنهایی حقیقت مستقلی ندارند.[۱۱]
صفت ذاتی حقیقی به دو نوع تقسیم میشود: حقیقی محض، که فقط به ذات خداوند تعلق دارد، مانند حیات، و حقیقی ذات اضافه، که به غیر از ذات نیز تعلق میگیرد، مانند علم و قدرت.[۱۲]
پانویس
- ↑ طباطبایی، الرسائل التوحیدیة، ۱۴۱۹ق، ص۲۴.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۳ و ۲۹۴؛ سبحانی، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۸۴؛ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نشرهاجر، ج۱، ص۱۰۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۱۱۱.
- ↑ جرجانی، التعریفات، ۱۴۱۲ق، ص۹۵.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش عقاید، ۱۳۸۴ش، ص۷۴؛ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی(۱)، نشرهاجر، ص۱۰۵.
- ↑ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی(۱)، نشرهاجر، ص۱۰۶.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۰ و ۲۹۷ و۳۰۴.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۲۴۶ و ۲۹۷.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۰ و ۲۹۳.
- ↑ جوادی آملی، توحید در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۳۰۵.
- ↑ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی، نشرهاجر، ج۱، ص۱۰۵.
- ↑ ربانی گلپایگانی، عقاید استدلالی(۱)، نشرهاجر، ص۱۰۶.
منابع
- جرجانی، علی بن محمد، التعریفات، تهران، انتشارات ناصرخسرو، ۱۴۱۲ق.
- جوادی آملی، عبدالله، توحید در قرآن: تفسیر موضوعی قرآن کریم، تحقیق و تنظیم حیدرعلی ایوبی، قم، اسراء، چاپ هشتم، ۱۳۹۵ش.
- ربانی گلپایگانی، علی، عقاید استدلالی، قم، نشرهاجر، بیتا.
- سبحانی، جعفر، الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم، موسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۱۳ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، الرسائل التوحیدیة، بیروت، موسسة النعمان، ۱۴۱۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش عقاید، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامى، چاپ هفدهم، ۱۳۸۴ش.