حدیث کنز مخفی
حدیث کَنز مخفی به پاسخ خداوند به سوال داوود(ع) اشاره دارد که چرا مخلوقات را آفرید. خداوند در جواب فرمود: من گنجی پنهان بودم و دوست داشتم شناخته شوم، بنابراین خلائق را آفریدم تا شناخته شوم. این حدیث در بسیاری از آثار عرفانی مورد استفاده قرار گرفته و تفسیرهای مختلفی در مورد آن وجود دارد. این جمله در منابع عرفانی بهعنوان حدیث قدسی تلقی شده و گفته شده نخستین بار در کتاب بحار الانوار اثر علامه مجلسی و به نقل برخی، در کتاب مشارق اَنوار الیقین اثر حافظ رجب بُرسی نقل شده است.
در تفسیر عرفانی، این حدیث به حرکت انسان به سوی کمال و معرفت خداوند اشاره دارد. عارفانی همچون امام خمینی معتقدند که معرفت به خداوند، رمز تکامل انسانها است. این حدیث در مفاهیم تجلی سلوکی و متافیزیکی نیز به کار رفته و در تبیین غایت آفرینش و زیبایی خداوند مورد استفاده قرار گرفته است. عارفانی مانند ابنعربی و نجمالدین رازی، به شرح و تفسیر این حدیث پرداختهاند.
بااین حال، از نظر حدیثپژوهان، این حدیث از لحاظ سندی معتبر نیست و شواهدی از جعلی بودن آن وجود دارد. برخی عالمان شیعه و اهل سنت آن را غیرقابل استناد میدانند، و در منابع حدیثی معتبر نظیر کتب اربعه یا صحاح سته یافت نمیشود.
حدیث کنز مخفی در عرفان
حدیث کنز مخفی اشاره به جملهای است درباره فلسفه آفرینش که در بسیاری کتابهای عرفانی به آن پرداخته شده[۱] و آن را به عنوان حدیث قدسی[۲] قلمداد کردهاند. این جمله را پاسخِ خداوند به پرسش داوود(ع) دانستهاند که گفت «یاربّ لِمٰاذا خَلَقْتَ الْخَلْقَ؛ (ترجمه: ای پروردگار، برای چه مخلوقات را خلق کردهای؟».[۳]) خدا در پاسخ داوود چنین گفت: کُنْتُ کَنْزاً مَخْفِیّاً فَاحْبَبْتُ أنْ أُعْرَفُ وَ خَلَقْتُ الْخَلْقَ لِکَیْ أُعْرَفَ؛[۴] (ترجمه: من گنجی پنهان بودم، دوست داشتم شناخته شوم، خلائق را آفریدم تا شناخته شوم.»[۵])
این جمله به چند صورت ذکر شده است[۶] و آن را مورد استفاده عالمان و عارفان در آثار خود دانستهاند[۷] که به عنوان حدیثی متواتر و مقبول شناخته میشود.[۸]
تفسیر عرفانی کنز مخفی
به گفته پژوهشگران، تفسیر عرفانی حدیث کنز مخفی در راستای حرکت انسان به سوی کمال به کار رفته است.[۹] در این تفسیر، گفته شده که شناخت خداوند وسیلهای برای تکامل انسانها است؛ خداوند دوست داشت که فیض رحمتش همه جا را فرا گیرد و به همین دلیل مخلوقات را آفرید و راه و رسم معرفت خود را به آنان آموخت، چرا که معرفت به خداوند رمز اصلی تکامل انسانها است.[۱۰]
امام خمینی نیز معتقد است که به مقتضای این حدیث، در فطرت تمام موجودات حبّ ذاتی و عشق به خداوند وجود دارد[۱۱] و کمال حقیقی انسان در معرفت به خداوند نهفته است.[۱۲] در این حدیث، ذات الهی به خود محبت دارد و مخلوقات چون آثار و تجلیات اسماء و صفات خداوند هستند، مورد محبت الهی قرار میگیرند.[۱۳]
این حدیث در تبیین مفهوم تجلی در دو معنا، سلوکی و متافیزیکی (وجودشناختی)، در عرفان استفاده شده است.[۱۴] براساس این حدیث، میل خداوند به شناخته شدن را هدف آفرینش دانستهاند[۱۵] و علت و حکمت خلقت عالم را به همین حدیث استناد دادهاند.[۱۶] برخی نیز غایت آفرینش را در جمال و حب جمال با استناد به این حدیث توجیه کردهاند.[۱۷] ملاصدرا نیز با تکیه بر این حدیث، نگاهی نقادانه به غرض و غایت آفرینش در کلام اسلامی دارد.[۱۸]
کنز مخفی در نگاشتههای عرفان نظری
در آثار بسیاری از عارفان مسلمان، از حدیث کنز مخفی استفاده شده است.[۱۹] به اعتقاد عدهای قدیمیترین کتاب دربردارنده این حدیث، رسائل اخوان الصفا است.[۲۰] ولی اوج نشر و گسترش این حدیث را به دوره ابنعربی (درگذشت: ۶۳۸ق) مربوط دانستهاند.[۲۱] ابنعربی در چندین اثر خود دربارهٔ این حدیث سخن گفته و آن را تفسیر کرده است.[۲۲] گفته شده بعد از ابنعربی، حدیث کنز، بهطور گسترده به درون منابع عرفان و فلسفه راه مییابد و مورد استناد و شرح قرار میگیرد.[۲۳] شرح حدیث «کنت کنزاً مخفیّاً»، منسوب به نجمالدین رازی (درگذشت: ۶۵۴ق)،[۲۴] شرح حدیث «کنت کنزاً مخفیّاً»، تألیف بالی اَفَندی(درگذشت: ۹۶۰ق)[۲۵] از جمله شروح و توضیح حدیث کنز بهشمار میرود.[۲۶]
تشکیکها در اعتبار حدیث کنز
حدیث کنز مخفی، از نظر حدیثپژوهان بهعنوان عبارتی عرفانی شناخته میشود که با ارکان شریعت و قرآن منافات ندارد،[۲۷] اما از لحاظ سندی و متنی نامعتبر و مضطرب است.[۲۸] محققان علوم حدیث معتقدند که این حدیث قدسی نیست و شواهد مختلفی برای جعلی بودن آن وجود دارد، از جمله چالشبرانگیز بودن الفاظ و اذعان ابنعربی به اینکه منبع آن مکاشفه بوده است.[۲۹] این حدیث در کتب اربعه، صحاح سته و منابع حدیثی متقدم[یادداشت ۱] یافت نمیشود[۳۰] و تنها در منابع حدیثی متأخر[یادداشت ۲] شیعه، مانند بحار الانوار آمده که سندی برای آن ذکر نشده است.[۳۱] همچنین به گفته محققان، این حدیث در الجواهر السنیة فی الاحادیث القدسیة اثر شیخ حر عاملی که درصدد جمعآوری احادیث قدسی بوده، نقل نشده است.[۳۲] برخی عالمان شیعه، از جمله قاضی نورالله شوشتری و علی نمازی شاهرودی، این حدیث را جعلی دانستهاند.[۳۳]
برخی ادعا کردهاند که اولین بار این حدیث در کتاب مشارق انوار الیقین حافظ رجب بُرسی آمده[۳۴] و سید عبدالله شبر[۳۵] تنها محدث شیعی است که آن را قدسی شمرده است.[۳۶] برخی چون محمدتقی مجلسی با پذیرش خدشههای سندی، محتوای آن را پذیرفتهاند.[۳۷] ناصر مکارم شیرازی نیز این حدیث را یک خبر واحد دانسته که در مسائل عقیدتی کارساز نیست.[۳۸] ابنتیمیه[۳۹] از نخستین عالمان اهل سنت شمرده شده که این حدیث را نامعتبر دانسته[۴۰] و دیگر عالمان اهل سنت مانند جلالالدین سیوطی،[۴۱] بدرالدین زرکشی، شمسالدین سخاوی و ابنکنانی[یادداشت ۳] نیز آن را جعلی میدانند.[۴۲]
پانویس
- ↑ ابنعربی، فصوص الحکم، ۱۳۵۶ق، ج۲، ص۶۱ و ۳۰۳ و ۳۲۶؛ امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۷۸ش، ص۲۸۸.
- ↑ سیمایی، مشهورات بیاعتبار در تاریخ و حدیث، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۳.
- ↑ دادبه، «تجلی»، ذیل مدخل.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۴، ص۱۹۹ و ۳۴۴.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۲، ص۳۹۴ و ۳۹۵.
- ↑ خادم، «حدیث کنز مخفی و سیر تاریخی آن»، ص۱۶.
- ↑ راستگو، عرفان در غزل فارسی، ۱۳۸۹ش، ص۹۳؛ زمانی، «حدیث کنز مخفی در آینة حکمت متعالیه»، ص۴۷؛ زادهوش، «احادیث نبوی در متون کهن فارسی»، ص۳۹۵؛ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۲.
- ↑ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۰۹.
- ↑ حسنزاده آملی، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، ۱۳۷۲ش، ص۱۹۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۲، ص۳۹۴ و ۳۹۵.
- ↑ امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۷۸ش، ص۲۸۸.
- ↑ امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ۱۳۸۲ش، ص۲۹۷.
- ↑ مصباح یزدی، سجادههای سلوک، قم، ج۲، ص۲۶.
- ↑ عباسی، «تجلی»، ص۵۸۸؛ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص۳۸۹؛ استعلامی، فرهنگنامه تصوف و عرفان، ۱۳۹۹ش، ج۱، ص۵۴۰.
- ↑ پاکتچی، «خَلق»، ذیل مدخل.
- ↑ خلجی، اسرار خاموشان (شرح صحیفه سجادیه)، قم، ج۱، ص۴۳۹.
- ↑ ابراهیمی، «جلال و جمال»، ذیل مدخل.
- ↑ زمانی، «حدیث کنز مخفی در آینة حکمت متعالیه»، ص۴۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: انصاری، طبقات الصوفیة، ۱۳۶۲ش، ص۶۴۵؛ روزبهان بقلی، شرح شطحیات، ۱۳۷۴ش، ص۱۶۶؛ ابنعربی، فصوص الحکم، ۱۳۵۶ق، ج۲، ص۶۱ و ۳۰۳ و ۳۲۶؛ ابنعربی، الفتوحات المکیة، بیروت، ج۴، ص۴۲۸ و ج۳، ص۲۶۷ و ج۲، ص۲۳۲ و ج۲، ص۳۲۲؛ نراقی، معراج السعادة، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۳؛ سلطان علیشاه، بیان السعادة، ۱۴۰۸ش، ج۴، ص۱۱۶؛ امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۷۸ش، ص۲۸۸؛ امام خمینی، مصباح الهدایة، ۱۳۷۶ش، ص۱۵ و ۱۶.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۷.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۷.
- ↑ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۱۲؛ ابنعربی، الفتوحات المکیة، بیروت، ج۴، ص۴۲۸ و ج۳، ص۲۶۷ و ج۲، ص۲۳۲ و ج۲، ص۳۲۲؛ ابنعربی، فصوص الحکم، ۱۳۵۶ق، ج۲، ص۶۱ و ۳۰۳ و ۳۲۶.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۸.
- ↑ دانشپژوه، «شرح حدیث کنت کنزاً مخفیاً»، ص۲۷.
- ↑ گروهی از نویسندگان، «بالیافندی»، ذیل مدخل.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۲.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۶ و ۱۸۳؛ خادم، «حدیث کنز مخفی و سیر تاریخی آن»، ص۱۷؛ محمدی ریشهری، دانشنامه قرآن و حدیث، قم، ج۹، ص۱۲۸.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه قرآن و حدیث، قم، ج۹، ص۱۲۸؛ محسنی، افق اعلی، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۱۲۴؛ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث «کنز مخفی»»، ص۱۱۸ و ۱۱۹.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۸۳.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۴.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۵؛ مشهورات بیاعتبار در تاریخ و حدیث، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۴.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۵.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۶.
- ↑ سیمایی، مشهورات بیاعتبار در تاریخ و حدیث، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۴.
- ↑ شبر، مصابیح الأنوار فی حل مشکلات الأخبار، قم، ج۲، ص۴۰۵.
- ↑ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۱۷.
- ↑ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۱۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۲، ص۳۹۴ و ۳۹۵.
- ↑ ابنتیمیه، الفتاوی الکبری، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۸۸.
- ↑ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث «کنز مخفی»، ص۱۱۵.
- ↑ رستگار، «پژوهشی در سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۱۶.
- ↑ آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۶.
یادداشت
- ↑ مانند: مسند احمد بن حنبل، الموطأ ابن مالک، معجم طبرانی (کبیر و صغیر)، نهجالبلاغه، الامالی سید مرتضی و شیخ طوسی و شیخ مفید.
- ↑ مانند: کتابهای الوافی فیض کاشانی و وسائل الشیعه شیخ حر عاملی.
- ↑ مولف کتاب «تنزیة الشریعة المرفوعة عن الأخبار الشنیعة الموضوعة» که در موضوع احادیث جعلی نگاشته شده است. ابن کنانی حدیث کنز مخفی را در همین کتاب نامعتبر ذکر میکند. (آریانفر، و نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، ص۱۷۶.)
منابع
- آریانفر، مهدی و حسن نقیزاده، «بررسی و نقد سند و متن حدیث کنز مخفی»، فصلنامه علوم حدیث، شماره ۶۱، پاییز ۱۳۹۰ش.
- آملی، سید حیدر، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۸ش.
- ابنتیمیه، احمد بن عبدالحلیم، الفتاوی الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
- ابنعربی، محمد بن علی، الفتوحات المکیه، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بیتا.
- ابنعربی، محمد بن علی، فصوص الحکم، تعلیقات: ابوالعلا عفیفی، قاهره، دار إحیاء الکتب العربیة، ۱۳۵۶ق.
- ابراهیمی، حسن، «جلال و جمال»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۰، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- استعلامی، محمد، فرهنگنامه تصوف و عرفان، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۹۹ش.
- امام خمینی، سید روحالله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، ۱۳۸۲ش.
- امام خمینی، سید روحالله، مصباح الهدایة إلی الخلافة والولایة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، ۱۳۷۶ش.
- امام خمینی، سید روحالله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- پاکتچی، احمد و دیگران، «خَلق»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- حسنزاده آملی، حسن، انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه، بیجا، قیام، ۱۳۷۲ش.
- خادم، علی، «حدیث کنز مخفی و سیر تاریخی آن»، کیهان فرهنگی، شماره ۴۶، دی ۱۳۶۶ش.
- خلجی، محمد تقی، اسرار خاموشان (شرح صحیفه سجادیه)، قم، پرتو خورشید، بیتا.
- خواجه عبدالله انصاری، عبدالله بن محمد، طبقات الصوفیة، مقابله و تصحیح: محمد سرور مولایی، تهران، توس، ۱۳۶۲ش.
- دادبه، اصغر، «تجلی»، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۴، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- دانشپژوه، محمدتقی، «شرح حدیث کنت کنزاً مخفیاً»، جاویدان خرد، شماره ۳، ۱۳۵۶ش.
- راستگو، سیدمحمد، عرفان در غزل فارسی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۹ش.
- رستگار، پرویز، «پژوهشی در سند و متن حدیث کنز مخفی»، مطالعات عرفانی، شماره ۲، ۱۳۸۴ش.
- روزبهان بقلی، روزبهان بن ابینصر، شرح شطحیات، مصحح و مقدمهنویس: هانری کربن، تهران، طهوری، ۱۳۷۴ش.
- زادهوش، محمد رضا، «احادیث نبوی در متون کهن فارسی»، میراث حدیث شیعه، شماره هفدهم، بیتا.
- زمانی، مهدی، «حدیث کنز مخفی در آینه حکمت متعالیه»، حکمت صدرایی شماره۲، سال دوم، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
- سیمایی، مهدی، مشهورات بیاعتبار در تاریخ و حدیث، قم، طه، ۱۴۰۰ش.
- سلطان علیشاه، سلطان محمد بن حیدر، بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۸ش.
- شبر، عبدالله، مصابیح الأنوار فی حل مشکلات الأخبار، قم، بصیرتی، بیتا.
- شمس تبریزی، محمد بن علی، مقالات شمس تبریزی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی عطایی، ۱۳۴۹ش.
- صدرالدین قونوی، محمد بن اسحاق، اعجاز البیان فی تفسیر أم القرآن، مقدمه و تصحیح: جلال الدین آشتیانی، قم، بوستان کتاب قم، ۱۳۸۱ش.
- عباسی، بابک، «تجلی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۶، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- فروزانفر، بدیع الزمان، احادیث و قصص مثنوی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
- فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، اصول المعارف، تصحیح :جلالالدین آشتیانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. ۱۳۷۵ش.
- گروهی از نویسندگان، «بالیافندی»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بیتا.
- محسنی، شیخ محمد آصف، افق اعلی، کابل، رسالات، ۱۳۹۶ش.
- محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه قرآن و حدیث، قم، دار الحدیث، بیتا.
- مصباح یزدی، محمد تقی، سجادههای سلوک، شرح مناجاتهای امام سجاد(ع)، تدوین و نگارش: کریم سبحانی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، بیتا.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، کسر الاصنام الجاهلیة، تصحیح: محسن جهانگیری، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، ۱۳۸۱ش.
- نراقی، احمد بن محمدمهدی، معراج السعادة، قم، هجرت، ۱۳۷۸ش.