چشم برزخی
چشم برزخی نوعی از کشف و شهود عرفانی که دارنده آن میتواند حقیقت و باطن اشخاص یا اعمال را مشاهده کند. براساس آیات و روایات مانند حدیث قرب نوافل، با رعایت تقوا و عمل به واجبات و ترک محرمات ممکن است انسان دارای چشم برزخی شود و حقایقی را مشاهده کند که با چشم ظاهری قابل مشاهده نیست. در آیه ۲۲ سوره ق از چشم تیزبین (حدید) سخن گفته شده که به چشم بصیرت و چشم دل تفسیر شده است.
گفته شده چشم برزخی در میان گروههای مختلف عارفان و صوفیه پذیرفته شده است. برخی معتقدند انسانها در آستانه مرگ و در حال قطع رابطه با دنیا، میتوانند عالم برزخ و نتیجه اعمال خود را مشاهده کنند. در این دنیا نیز امکان داشتن چشم برزخی با تزکیه نفس و برطرف کردن موانع وجود دارد. گزارشهایی نیز در این مورد از زندگی بزرگان و عالمان دینی نقل شده است.
مفهومشناسی
چشم برزخی به تشخیص و مشاهده باطن افراد[۱] یا مشاهده برخی امور دنیوی که چشم ظاهری انسان قادر به دیدن آنها نیست، گفته شده است که با رعایت حلال و حرام و تقوا، حجاب و پرده از جلوی چشمان انسان کنار میرود و به اصطلاح چشم برزخی او باز میشود.[۲] شخص دارای چشم برزخی قادر است حقیقت رویدادها[۳] و نیز حقیقت و نتیجه اعمال دیگران را ببیند و از گذشته و آینده آنها باخبر شود.[۴] از چشم برزخی به چشم حقیقتبین، چشم باطنبین و چشم دل نیز یاد شده است.[۵]
چشم برزخی را ظرفیتی دانستهاند که بهطور بالقوه در نهاد همه انسانها وجود داشته و هنگامی به فعلیت در میآید که انسان، شرایط لازم را برای آن فراهم کند.[۶]
مفسرانی همچون علامه طباطبائی، تعبیر چشم تیزبین (حدید) در آیه ۲۲ سوره ق را درباره چشم بصیرت و چشم دل میدانند.[۷] بنا بر نظر مفسران، خدا در این آیه درباره امری سخن میگوید که وجود دارد؛ اما چشم انسان قادر به دیدن آن چیز نیست و با برداشتهشدن پرده از چشم انسان، چشم تیزبین (حدید) پیدا کرده و حقایق را میبیند:[۸] «(به او خطاب میشود:) تو از این صحنه (و دادگاه بزرگ) غافل بودی و ما پرده را از چشم تو کنار زدیم، و امروز چشمت کاملًا تیزبین است».[۹]
جایگاه
به باور برخی از پژوهشگران دینی، چشم برزخی جزو کشف و شهود (که از راه عرفان به دست میآیند) به شمار میرود[۱۰] و در میان گروههای مختلف عارفان و صوفیه پذیرفته شده است.[۱۱] گفته شده انسانها حتی افراد گناهکار و ستمگر در آستانه مرگ و در حال قطع رابطه با دنیا چشم برزخی پیدا میکنند و پردههای غفلت کنار رفته و نتیجه اعمال خود را مشاهده میکنند.[۱۲] همچنین انسانها با گرایش به معنویات و دوری از مادیات، به قدرت روحی و معنوی میرسند و چشم برزخی آنها بینا میشود.[۱۳] از ابنعربی، بنیانگذار عرفان نظری، نقل شده که هر کس که موانع ظلمانی را برطرف کند، میتواند چشم برزخی یا چشم بصیرت پیدا کند.[۱۴]
براساس حدیثی از پیامبر(ص) که به حدیث قرب نوافل مشهور است، مؤمن با انجام فرایض (واجبات) و نَوافل (مستحبات) به خدا تقرب پیدا میکند و خدا گوش و چشم او میشودت که با آن میشنود و میبیند.[۱۵] بنابر ﻧﻈﺮ اﻣﺎم ﺧﻤﯿﻨﯽ در کتاب شرح چهل حدیث، انسان با انجام دستورات حدیث قرب نوافل، فانی و محو در خدا میشود و در نتیجه حجاب دنیایی از چشم و دل او برداشته میشود و حقائق جهان هستی را میبیند.[۱۶]
برخی از مفسران گفتهاند منظور از دیدن در آیه «لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ؛ قطعاً جهنّم را خواهید دید»[۱۷] دیدن جهنم با چشم برزخی و در دنیا است.[۱۸]
نمونههایی از چشم برزخی
داستانهای مختلفی از چشم برزخی بزرگان و عالمان دینی مانند سید علی قاضی طباطبایی (عارف قرن چهاردهم قمری) نقل شده است.[۱۹] نقل شده که ابوبصیر به امام باقر(ع) عرض کرد که چقدر حاجیان زیادند، صدای ناله و فریاد آنها همه جا را فراگرفته است. امام باقر به او عرض کرد که داد و فریاد زیاد است؛ اما حاجی کم است! سپس با دست روی چشم ابوبصیر کشید و دعایی خواند و او بینا شد. سپس به ابوبصیر گفت که به حاجیها نگاه کند. ابوبصیر میگوید که دیدم بیشتر مردم به شکل بوزینه و خوک هستند و مؤمنان چون ستاره درخشان در شب تار در میان آنان دیده میشوند.[۲۰]
نقل شده پیامبر اسلام(ص) حارثة بن نعمان را دید و حال او را جویا شد. حارثه گفت مؤمن حقیقی شدم. پیامبر از حقیقت گفتارش پرسید و او پاسخ داد: یا رسولالله به دنیا بیرغبت شدم، شب و روز در حال عبادتم و گویا عرش خدا را مشاهده میکنم که مردم برای حسابرسی محشور شدهاند؛ اهل بهشت در نعمتاند و اهل جهنم در حال ناله و عذابند. پیامبر او را بندهای خواند که خدا دلش را نورانی کرده و بصیرت داده است.[۲۱]
حسن حسنزاده آملی، از علامه طباطبایی و برادرش سید محمدحسن الهی طباطبایی از افراد دارای چشم برزخی نام برده است.[۲۲] از سید رضا بهاءالدینی، استاد اخلاق و عارف شیعی، نیز نقل شده که با چشم و گوش باطن چیزهایی را میدید و میشنید که با چشم و گوش ظاهری قابل مشاهده یا شنیدن نبود.[۲۳]
تکنگاری
- «چشم برزخی از بینایی معمولی تا بصیرت ملکوتی» نوشته غلامرضا گلی زواره نشر ام ابیها، ۱۳۸۸ش.[۲۴]
- چشمی دیگر: چشم بصیرت - چشم برزخی - چشم سوم نوشته ریحانه ایزدی، نشر اهل راز، ۱۳۹۰ش. [۲۵]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ کاشفی، عرفان و عشق،۱۳۸۹ش، ص۱۶۶.
- ↑ حسینزاده و قمی، «مکاشفه و تجربه دینی؛ بررسی رابطه مکاشفه در عرفان اسلامی و تـجربه دینی در عرفان و فلسفه غـربی»، ص۷۸.
- ↑ کاشفی، عرفان و عشق،۱۳۸۹ش، ص۱۶۳.
- ↑ قنادی، «برزخ از نگاه چشم برزخی»، ص۴.
- ↑ کاشفی، عرفان و عشق، ۱۳۸۹ش، ص۱۶۳-۱۶۶.
- ↑ قنادی، «برزخ از نگاه چشم برزخی»، ص۴.
- ↑ علامه طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۸، ص۳۵۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۲، ص۲۶۰.
- ↑ علامه طباطبائی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۸، ص۳۵۰؛ امین، مخزن العرفان، ۱۳۸۹ش، ج۱۳، ص۲۸۱-۲۸۲؛ فیض کاشانی، التفسیر الصافی، ۱۴۱۶ق، ص۶۱؛ ابنکثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۱۹ق، ج۷، ص۳۷۵.
- ↑ سوره ق، آیه۲۲.
- ↑ حسینزاده، قمی، «مکاشفه و تجربه دینی؛ بررسی رابطه مکاشفه در عرفان اسلامی و تـجربه دینی در عرفان و فلسفه غـربی»، ص۷۸.
- ↑ داوودی و جهانبخش، «بررسی تطبیقی چشم برزخی از دیدگاه عرفا، صوفیه، آیات و روایات معصومین(ع)»، ص۳۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۱، ص۲۰۹ و ج۲۴، ص۱۷۴.
- ↑ قنادی، «برزخ از نگاه چشم برزخی»، ص۴.
- ↑ داوودی و جهانبخش، «بررسی تطبیقی چشم برزخی از دیدگاه عرفا، صوفیه، آیات و روایات معصومین(ع)»، ص۴۰ به نقل از: ابنعربی، الفتوحات المکیه، ج۲، ص۲۴۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۷۴.
- ↑ خمینی، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، ۱۳۸۰ش، ص۵۹۱.
- ↑ سوره تکاثر، آیه ۶.
- ↑ نگاه کنید به: علامه طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۲۰، ص۳۵۲؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۱۰، ص۵۸۱.
- ↑ مطهری، آشنایی با قرآن، ۱۳۸۹ش، ج۹، ص۱۹۱.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۶، ص۲۶۱.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۴.
- ↑ اردشیری لاجیمی، سیره علمی و عملی علامه طباطبایی، قم، ص۶۶.
- ↑ کاشفی، عرفان و عشق،۱۳۸۹ش، ص۱۶۷.
- ↑ «چشم برزخی: از بینایی معمولی تا بصیرت ملکوتی: به همراه نمونههای مستند، حیرتانگیز و اسرارآمیز»، خانه کتاب و ادبیات ایران.
- ↑ «چشمی دیگر: چشم بصیرت - چشم برزخی - چشم سوم»، خانه کتاب و ادبیات ایران.
منابع
- ابنکثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، تحقیق محمدحسین شمسالدین، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- اردشیری لاجیمی، حسن، سیره علمی و عملی علامه طباطبایی، قم، مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما، بیتا.
- امین، نصرت بیگم، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، اصفهان، نشر گلبهار، ۱۳۸۹ش.
- حسینزاده، محمد، قمی، محسن، «مکاشفه و تجربه دینی؛ بررسی رابطه مکاشفه در عرفان اسلامی و تـجربه دینی در عرفان و فلسفه غـربی»، در مجله معرفت، شماره ۱۹، زمستان ۱۳۷۵ش.
- خمینی، سید روحالله، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ بیست و چهارم، ۱۳۸۰ش.
- داوودی، رضا و حسن جهانبخشی، «بررسی تطبیقی چشم برزخی از دیدگاه عرفا، صوفیه، آیات و روایات معصومین(ع)»، کلام و ادیان، شماره ۶، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.
- صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم، قم، بیدار، چاپ دوم، ۱۳۶۶ش.
- علامه طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۳ق.
- فیض کاشانی، ملامحسن، التفسیر الصافی، قم، مؤسسة الهادی، ۱۴۱۶ق/۱۳۷۴ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درسهایی از قرآن، ۱۳۸۸ش.
- قنادی، صالح، «برزخ از نگاه چشم برزخی»، مجله پرسمان، شماره ۶۷، مرداد ۱۳۸۷ش.
- کاشفی، محمدرضا، عرفان و عشق، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۸۹ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۸۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.