سیر و سلوک
سیر و سلوک اصطلاحی عرفانی به معنای حرکت باطنی به سوی کمال و قرب خداوند است. امام خمینی آن را حرکت به عالم غیب و مهاجرت قلبی از نفسانیات برای رسیدن به خداوند می‌داند. عارفان اسلامی سیر و سلوک را اساس عرفان عملی می‌شمارند و معتقدند که رسیدن به مقامات معنوی نیازمند آن است. به گفته مکارم شیرازی قرآن نیز مراحل سیر و سلوک را به طور کامل بیان کرده است، از جمله در سوره‌های فرقان و مؤمنون، دوازده مرحله و هفت منزل برای رسیدن به مقام عبادالرحمان مطرح شده است.
عارفان سیر و سلوک را به چهار مرحله اسفار اربعه تقسیم کرده‌اند: سیر الی الله (از نفس به قلب)، سیر فی الله (در صفات الهی)، سیر مع الله (مقام احدیت و قاب قوسین)، و سیر بالله (بقای بعد از فنا). برخی سیر را به سه قسم تقسیم کرده‌اند: سیر الی الله، سیر فی الله، و سیر مع الله. همچنین سالک‌ها به دو دسته تقسیم می‌شوند: سالک هالک (گرفتار در امر مجازی) و سالک واصل (فانی در توحید).
گفته شده است که سیر و سلوک نیازمند شرایطی چون ترک دلبستگی به مال و جاه، ترک اخلاق رذیله، عزلت، سکوت، و تبعیت از استاد است. شریعت، طریقت و حقیقت به عنوان مراحل سلوک شناخته می‌شوند. موانع سیر به دو نوع تقسیم می‌شوند: حجاب ظلمانی (رذایل اخلاقی، گناهان) و حجاب نورانی (اسما و صفات الهی). امام خمینی معتقد است که برخی موانع، مانند رذایل اخلاقی، از مصادیق حجاب ظلمانی هستند و سیر به‌منظور رسیدن به مقامات عرفانی ممکن است فریب شیطان باشد.
مفهوم سیر و سلوک و جایگاه
سیر و سلوک، اصطلاحی عرفانی به معنای حرکت باطنی به سوی کمال و قرب خداوند است[۱] که به سفر ظاهری تشبیه شده و مفاهیمی مانند مبدأ، منتها، منازل، راهنما و رفیق راه نیز برای آن مطرح است.[۲] علامه طباطبایی سلوک را سفر روحانی و سیر را تماشای آثار آن دانسته است.[۳] امام خمینی سیر را حرکت به عالم غیب[۴] و سلوک را مهاجرت قلبی از نفسانیات برای رسیدن به خداوند تعریف کرده است.[۵] عارفان اسلامی گاهی از اصطلاحاتی مانند «سَفر الی الله» و «اسفار اربعه» برای اشاره به سیر و سلوک استفاده کرده‌اند.[۶]
عارفان اسلامی، سیر و سلوک را اساس عرفان عملی می‌دانند.[۷] امام خمینی معتقد است که رسیدن به مقامات معنوی نیازمند سیر و سلوک است،[۸] و علامه طباطبایی آن را وسیله‌ای برای رسیدن به قرب الهی می‌داند.[۹] برخی محققین بر این باورند که ضرورت سیر و سلوک را می‌توان از مفاهیم قرآنی و روایی[یادداشت ۱] فهمید.[۱۰] ناصر مکارم شیرازی نیز معتقد است که قرآن مراحل سیر و سلوک را به‌طور کامل بیان کرده است؛ از جمله دوازده مرحله در سوره فرقان و هفت منزل در سوره مؤمنون برای رسیدن به مقام عبادالرحمان و وراثت بهشت.[۱۱]
پیشینه سیر و سلوک
عارفان مسلمان، آیات قرآن را مبنای اصلی برای طرح مسئله سیر و سلوک قرار داده‌اند. علامه طباطبایی در بسیاری از موارد، با استفاده از آیات قرآن، اصل حرکت باطنی و سلوک عرفانی را تثبیت کرده است.[۱۲] برخی معتقدند که عارفانی مانند شقیق بلخی، مُحاسبی، ذوالنون مصری و خرّاز تجربیات سلوکی خود را در قالب احوال و مقامات مختلف بیان کرده‌اند. این روند سپس با ظهور عارفانی چون سَرج، کلاباذی و قُشَیری و به‌ویژه خواجه عبدالله انصاری، گسترش و ترتیب بیشتری یافته است.[۱۳] سید یدالله یزدان‌پناه نیز معتقد است که ظهور عرفان نظری در قرن هفتم، بیان نوینی برای تبیین مقامات سیر و سلوک در عرفان عملی به‌همراه داشت.[۱۴]
حقیقت سیر و سلوک
عارفان اسلامی، حقیقت سیر و سلوک را در حرکت باطنی و چگونگی طی منازل مختلف برای رسیدن به کمالات انسانی تعریف کرده‌اند.[۱۵] برخی آن را حرکتی علمی می‌دانند که سالک از علم ممکنات به علم الهی می‌رسد،[۱۶] و برخی دیگر آن را خروج روح از جسم و ورود به عالم روحانی با از بین بردن صفات نفسانی می‌دانند.[۱۷] علامه طباطبایی معتقد است که سیر الی الله، تغییر انسان از نقص به کمال بی‌پایان است که نه تنها باطن بلکه جسم مادی انسان را نیز تغییر می‌دهد.[۱۸]
نهایت مسیر در سیر و سلوک
عارفان مسلمان، هدف نهایی سیر و سلوک را لقاء الله می‌دانند که با تعبیرهایی مانند فنای فی الله و معراج روحانی بیان می‌شود.[۱۹] شمس‌الدین محمد لاهیجی، سیر و سلوک را به فنای فی الله و ادراک فقر ذاتی خداوند می‌داند.[۲۰] عزیزالدین نسفی، حقیقت دیدن اشیاء به همان صورت که هستند را نهایت سیر می‌داند.[۲۱] عبدالرزاق کاشانی، اتحاد ظاهر و باطن را غایت سیر و سلوک معرفی کرده است.[۲۲] امام خمینی نیز یکی از اهداف سلوک را رسیدن به مقام اِنبا[یادداشت ۲] و مقام ولایت می‌داند[۲۳] و غایت آرزوی عارفان را[۲۴] شهود آیه ۳ سوره حدید،[یادداشت ۳] که به تعبیر عرفا بهترین بیان از حقیقت توحید است، می‌شمارد.[۲۵]
مراحل سیر و سلوک
عارفان اسلامی سیر و سلوک را به چهار مرحله تقسیم کرده‌اند که به آن اسفار اربعه می‌گویند:
- سیر الی الله: حرکت از منازل نفس تا رسیدن به قلب، که مبدأ تجلیات الهی است، و در این سیر، سالک به خداوند معرفت می‌یابد.
- سیر فی الله: سیر در صفات و اسمای الهی تا رسیدن به مقام واحدیت.
- سیر مع الله: ارتقاء به مقام احدیت و قاب قوسین؛ که دوگانگی هنوز وجود دارد و وقتی از بین رود، به مقام ولایت می‌رسد.
- سیر بالله: مقام بقای بعد از فنا و تکمیل بندگان.[۲۶]
همچنین برخی سیر و سلوک را به اعتبار متعلَّق سیر به سه قسمِ ۱)-سیر الی الله: تلاش بنده برای برداشتن حجاب‌ها میان خود و خدا. ۲)-سیر فی الله: سیر در صفات خداوند. ۳)-سیر مع الله: همراهی با خداوند، مانند قطره‌ای که در دریا مستهلک می‌شود.[۲۷]
اقسام سالک
عارفان مسلمان، سالک را به اعتبار وصول یا عدم وصول به حقیقت، بر دو قسم دانسته‌اند:
- سالک هالک: کسی که از حقیقت باز مانده و در امر مجازی گرفتار است.
- سالک واصل: کسی که دلش را از غیر خدا پاک کرده و در توحید فانی شده است.[۲۸]
همچنین سالک را به اعتبار چگونگی سلوک، به چهار قسم تقسیم کرده‌اند:
- مجذوب: کسی که دلش را به خدا سپرده و از غیر خدا غافل است.
- مجذوب سالک: کسی که از حالات خود آگاه شده و به سلوک مشغول می‌شود.
- سالک مجذوب: کسی که بعد از طی مراحل سلوک، جذبه و عشق خداوند را می‌یابد.
- سالک: کسی که هنوز جذبه و عشق حق به او دست نداده است.[۲۹]
گام‌های عملی در سیر و سلوک
عارفان اسلامی برای سیر و سلوک مراحلی را یاد کرده‌اند که از «یقظه» (به معنای بیداری از غفلت) آغاز شده[۳۰]و در نهایت به مقام فنا و بقا می‌رسد.[۳۱]
برخی از عارفان مسلمان این مراحل را چهل منزل[۳۲]و برخی هفتاد هزار منزل[۳۳]دانسته‌اند. خواجه عبدالله انصاری، در کتاب منازل السائرین، سیر و سلوک را دارای صد گام می‌داند که از یقظه آغاز شده و به توحید ختم می‌گردد.[۳۴] وی، این صد مرحله را در ده دسته کلی خلاصه کرده است که عبارتند از:بدایات، ابواب، معاملات، اخلاق، اصول، اودیه، احوال، ولایات، حقایق و نهایات.[۳۵]
لوازم و موانع سیر و سلوک
عارفان مسلمان برای سیر و سلوک، شرایط و لوازم خاصی ذکر کرده‌اند که شامل ترک دلبستگی به مال و جاه، ترک اخلاق رذیله، خوشرویی، عزلت، سکوت، گرسنگی، بیداری شب، ذکر و تبعیت از استاد کامل است.[۳۶] آنان همچنین سیر و سلوک را پس از شریعت قرار داده و معتقدند که سالک باید به شریعت الهی تمسک جسته و سپس طریقت و حقیقت را پی گیرد.[۳۷] عزالدین نسفی شریعت را راه نفس، طریقت را راه دل و حقیقت را راه روح می‌داند و بر این باور است که شریعت قول پیامبر(ص)، طریقت کردار ایشان و حقیقت بصیرت وی است.[۳۸] علی امینی نژاد، روحانی و عرفان‌پژوه شیعه، معتقد است که در سیر اصیل، طریقت باطن شریعت و نیازمند آن است.[۳۹]
موانع سیر و سلوک به دو نوع تقسیم می‌شوند:
- حجاب ظلمانی (مانند گناهان و تعلقات نفسانی)،[۴۰] امام خمینی نیز معتقد است که برخی موانع، مانند رذایل اخلاقی، از مصادیق حجاب ظلمانی هستند[۴۱] و اسما و صفات الهی و حجاب‌های عقلی و روحی را ازجمله حجاب‌های نورانی برشمرده است.[۴۲] وی بر این باور است که سیر به‌منظور رسیدن به مقامات عرفانی ممکن است فریب شیطان باشد. [۴۳]
- حجاب نورانی (مانند اسما و صفات الهی). [۴۴]
کتابشناسی
عارفان دربارهٔ سیر و سلوک، کتاب‌ها و رساله‌های فراوانی نگاشته‌اند که ازجمله آنها رساله آداب العبادات شقیق بلخی، مقامات القلوب ابوالحسین نوری، منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری است.[۴۵]
ابن‌عربی نیز در آثار خود به بحث از اسفار، شناخت و اسرار آن پرداخته است.[۴۶] بعدها در این زمینه رساله‌هایی نگاشته شد که از جمله آنها رساله سیر و سلوک آقا محمد بیدآبادی و تحفة الملوک فی السیر و السلوک منسوب به سید محمد مهدی بحرالعلوم است.
بانو مجتهده امین نیز در کتاب سیر و سلوک در روش اولیاءالله که در سال ۱۳۹۲ش به چاپ رسیده است، به صورت مفصل مباحث مربوط به سیر و سلوک و طریق پیمودن راه حق را بیان داشته است. همچنین در این زمینه می‌توان به کتاب مجموعه مقالات محمد شجاعی اشاره کرد که در یک دوره ۳ جلدی به طریق عملی تزکیه و سیر و سلوک پرداخته است.
پانویس
- ↑ کاشانی، لطائف الأعلام، ۱۴۲۶ق، ج ۲، ص۴۳۵؛ فناری، مصباح الأنس، ۱۴۱۶ق، ص۶۳۱.
- ↑ فیض کاشانی، رساله زاد السالک، ۱۴۳۳ق، ص۱.
- ↑ طباطبایی، رساله لب اللباب، ۱۴۲۹ق، ص۲۵–۲۷.
- ↑ امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۸۸ش، ص۳۲۲؛ امام‌خمینی، تقریرات، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۲۴۵.
- ↑ امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۸۸ش، ص۱۶۲.
- ↑ ابن‌عربی، اصطلاحات الصوفیة، ۱۴۲۱ق، ص۵.
- ↑ نگاه کنید به ابن‌عربی، الفتوحات المکیه، بی تا، ج۲، ص۳۸۲؛ ملاصدرا، الحکمة المتعالیة، ۱۹۸۱م، ج۱، ص۱–۱۳؛ امام‌خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۵۸۹ و ۱۷۴.
- ↑ امام خمینی، سرّ الصلاة، ۱۳۸۸ش، ص۵.
- ↑ توکلی، اختلال سلوک در کودکان و نوجوانان، ۱۳۹۳ش، ص۷۴.
- ↑ رضایی‌تهرانی، سیر و سلوک، ۱۳۹۲ش، ص۱۱۰.
- ↑ مکارم شیرازی، عرفان اسلامی، ۱۳۹۵ش، ص۷۷.
- ↑ نگاه کنید به علامه طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۵، ص۲۴۵ و ج۱۹، ص۶۹ و ج۲۰، ص۱۲۲ و ج۲۱، ص۲۱۱.
- ↑ بیدارفر، مقدمه شرح منازل السائرین، ۱۳۸۵ش، ص۷–۱۷.
- ↑ یزدان‌پناه، مبانی و اصول عرفان نظری، ۱۳۸۸ش، ص۷۱–۷۲.
- ↑ آقانوری، عارفان مسلمان و شریعت اسلام، ۱۳۸۷ش، ص۲۴.
- ↑ سرهندی، المکتوبات، بی‌تا، ج۱، ص۱۸۰.
- ↑ حقی بروسوی، تفسیر روح البیان، بی تا، ج۷، ص۲۵.
- ↑ احمدی، بررسی تطبیقی مفهوم و حقیقت «مراقبه» در عرفان اسلامی و عرفان بودایی، ۱۳۹۵، ص۹۹.
- ↑ ابن‌عربی، تفسیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۲۲۲؛ قونوی، النصوص، ۱۳۷۱ش، ص۱۸.
- ↑ نگاه کنید به لاهیجی، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، ۱۳۸۱ش، ص۸۶.
- ↑ نسفی، زبدة الحقایق، ۱۳۸۱ش، ص۱۰۳.
- ↑ کاشانی، لطائف الاعلام، ۱۳۷۹ش، ص۳۳۰.
- ↑ امام خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۲.
- ↑ امام‌خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۶۵۷.
- ↑ نسفی، کشف الحقائق، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲–۱۳۳.
- ↑ انصاری، نتائج الافکار القدسیة، ۱۴۲۸ق، ج۱، ص۱۲۴.
- ↑ ابن‌بزاز، صفوة الصفا، ۱۳۷۶ش، ص۴۸۲–۴۸۳.
- ↑ گوهرین، شرح اصطلاحات تصوف، ۱۳۶۸ش، ج۶، ص۱۹۵.
- ↑ تهانوی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ۱۹۹۶م، ج۱، ص۹۶۹–۹۷۰.
- ↑ امام خمینی، صحیفه، ۱۳۸۹ش، ج۱۰، ص۲۴۳ و ج۱۲، ص۳۸۲.
- ↑ سرهندی، المکتوبات، بی تا، ج۱، ص۴۲۹؛ بیدارفر، مقدمه شرح منازل السائرین، ۱۳۸۵ش، ص۲۱–۲۲.
- ↑ بیدارفر، مقدمه شرح منازل السائرین، ۱۳۸۵ش، ص۸–۱۴.
- ↑ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۱۵ق، ص۱۳۵.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۱۴۱۷ق.
- ↑ انصاری، منازل السائرین، ۱۴۱۷ق، ص۲۷–۳۴؛ کاشانی، شرح منازل، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۰.
- ↑ نسفی، الانسان الکامل، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۴؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ۱۴۲۳ق، ص۹۹؛ بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۱۵ق، ص۱۶۶؛ قمشه‌ای، مجموعه آثار، ۱۳۷۸ش، ص۷۷؛ لاهیجی، مفاتیح الأعجاز، ۱۳۸۱ش، ص۲۵۳.
- ↑ طباطبایی، ستوده سید احمد، ۱۳۹۴ش، ص۷۲.
- ↑ رفعت، معرفت‌شناسی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری، ۱۳۹۵ش، ص۶۲.
- ↑ امینی نژاد، آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی، ۱۳۹۰ش، ص۸۵.
- ↑ قیصری، رسائل، ۱۳۸۱ش، ص۲۸.
- ↑ امام‌خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۱۲۴.
- ↑ امام‌خمینی، تعلیقات فصوص، ۱۴۱۰ق، ص۶۸–۶۹؛ امام‌خمینی، مصباح الهدایه، ۱۳۸۶ش، ص۲۸–۲۹ و ص۸۷؛ امام‌خمینی، چهل حدیث، ۱۳۸۸ش، ص۴۵، ۴۵۴ و ص۵۸۹–۵۹۰.
- ↑ امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۸۸ش، ص۷۶.
- ↑ قیصری، رسائل، ۱۳۸۱ش، ص۲۸.
- ↑ بیدارفر، مقدمه شرح منازل السائرین، ۱۳۸۵ش، ص۸–۱۸.
- ↑ ابن‌عربی، الفتوحات المکیه، ج۲، ص۳۸۲–۳۸۳.
یادداشت
- ↑ نظیر مسئله سبقت در صراط مستقیم که در آیات متعددی چون آیه ۱۰ و ۱۱ سوره واقعه و نیز برخی از فرازهای دعای کمیل آمده است.
- ↑ به معنای مقام خبردادن از اسما و صفات حق‌تعالی.
- ↑ «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکلِّ شَیءٍ عَلِیمٌ» (اوست اول و آخر و ظاهر و باطن، و او به هر چیزی داناست)
منابع
- ابن‌بزاز اردبیلی، اسحاق، صفوة الصفا، تحقیق غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، زریاب، چاپ دوم، ۱۳۷۶ش.
- ابن‌عربی، محی‌الدین، الفتوحات المکیة، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
- ابن‌عربی، محی‌الدین، تفسیر ابن‌عربی، تحقیق سمیر مصطفی رباب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- ابن عربی، محمد بن علی، اصطلاحات الصوفیة، بیروت، دار المحجة البیضاء، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- احمدی، جعفر، بررسی تطبیقی مفهوم و حقیقت «مراقبه» در عرفان اسلامی و عرفان بودایی، معرفت ادیان، سال۶، ش۳، ۱۳۹۵ش.
- آقا نوری، علی، عارفان مسلمان و شریعت اسلام، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، آداب الصلاة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ شانزدهم، ۱۳۸۸ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، قم، پاسدار اسلام، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، التعلیقة علی الفوائد الرضویه، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ دوم، ۱۳۷۸ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، تقریرات فلسفه امام‌خمینی، تقریر سیدعبدالغنی اردبیلی، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ دوم، ۱۳۸۵ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، سرّ الصلاة (معراج السالکین و صلاة العارفین)، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۸ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ چهارم، ۱۳۸۸ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ دوازدهم، ۱۳۸۷ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، شرح دعاء السحر، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ چهارم، ۱۳۸۶ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سیدروح‌الله، مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایه، تهران، مؤسسه تنظیم…، چاپ ششم، ۱۳۸۶ش.
- امینی نژاد، علی، آشنایی با مجموعه عرفان اسلامی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۰ش.
- انصاری، خواجه‌عبدالله، منازل السائرین، تحقیق علی شیروانی، تهران، دارالعلم، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- انصاری، زکریا، نتائج الافکار القدسیة فی بیان معانی شرح الرسالة القشیریه، بیروت، دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ۱۴۲۸ق.
- بحرالعلوم، سیدمحمدمهدی، رساله سیر و سلوک (تحفة الملوک)، تحقیق سیدمحمدحسین تهرانی، مشهد، علامه طباطبایی، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- بقلی شیرازی، روزبهان، المصباح فی مکاشفة بعث الارواح، تحقیق عاصم ابراهیم الکیالی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
- بیدارفر، محسن، مقدمه شرح منازل السائرین، تألیف عبدالرزاق کاشانی، قم، بیدار، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- توکلی، مریم، اختلال سلوک در کودکان و نوجوانان، نخستین همایش ملی توانمند سازی فردی اجتماعی افراد با نیازهای ویژه، ۱۳۹۳ش.
- تهانوی، محمد علی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، تحقیق علی دحروج، لبنان، ناشرون، چاپ اول، ۱۹۹۶م.
- جندی، مؤیدالدین، شرح فصوص الحکم، تحقیق سیدجلال‌الدین آشتیانی، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۴۲۳ق.
- حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، بی‌تا.
- رضایی تهرانی، علی، سیر و سلوک: طرحی نو در عرفان عملی شیعی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۹۲ش.
- رفعت، علیرضا، معرفت‌شناسی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری، کارشناسی ارشد، رشته فقه و معارف اسلامی، الهیات و معارف اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده الهیات، ۱۳۹۵ش.
- سرهندی، احمد الفاروقی، المکتوبات، عبدالله احم و علی رضا قشلی، قاهره، مکتبة النیل، چاپ اول، بی‌تا.
- طباطبایی ستوده، سید احمد، گوهر دین و وحدت ادیان آسمانی از منظر علامه طباطبایی، معرفت، سال۲۴، ش۲۱۱، ۱۳۹۴ش.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، چاپ پنجم، قم، مکتبه الانشر الاسلامی، ۱۴۱۷ق.
- علامه طباطبایی، سید محمدحسین، رساله لب اللباب، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۴۲۹ق.
- فناری، محمد بن حمزه، مصباح الانس، تهران، انتشارات مولی، ۱۴۱۶ق.
- فیض کاشانی، محسن، رساله زاد السالک، بیروت، جمعیه المعارف الاسلامیه الثقافیه، ۱۴۳۳ق.
- قمشه‌ای، محمدرضا، مجموعه آثار آقامحمدرضا قمشه‌ای، حکیم صهبا، تحقیق حامد ناجی اصفهانی و خلیل بهرامی، اصفهان، کانون پژوهش، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- قونوی، صدرالدین، النصوص، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول، ۱۳۷۱ش.
- قیصری، داوودبن‌محمود، رسائل قیصری، تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین، تصحیح محسن بیدارفر، قم، بیدار، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- کاشانی، عبدالرزاق، لطائف الأعلام فی إشارات أهل الإلهام، قاهره مکتبة الثقافة الدینیة، ۱۴۲۶ق.
- کاشانی، عبدالرزاق، لطائف الاعلام فی اشارات اهل الالهام، تصحیح مجید هادی‌زاده، تهران، میراث مکتوب، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
- گوهرین، سیدصادق، شرح اصطلاحات تصوف، تهران، زوار، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
- لاهیجی، محمد اسیری، مفاتیح الأعجاز فی شرح گلشن راز، تصحیح علیقلی محمودی، تهران، علم، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، عرفان اسلامی: شرحی جامع بر صحیفه سجادیه، قم، نشر امام علی بن ابیطالب(ع)، ۱۳۹۵ش.
- ملاصدرا، محمدبن‌ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۹۸۱م.
- نسفی، عزیزالدین، الانسان الکامل، تصحیح ماریژان موله، تهران، طهوری، چاپ هشتم، ۱۳۸۶ش.
- نسفی، عزیزالدین، زبدة الحقائق، تصحیح حق‌وردی ناصری، تهران، طهوری، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- نسفی، عزیزالدین، کشف الحقائق، به اهتمام احمد مهدوی دامغانی، تهران، علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۸۶ش.
- هجویری، ابوالحسن، کشف المحجوب، تصحیح ژوکوفسکی، تهران، طهوری، چاپ چهارم، ۱۳۷۵ش.
- یزدان‌پناه، سیدیدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام‌خمینی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.