ذکر قلبی
ذِکْر قلبی توجه عمیق و درونی انسان به خداوند است که از عمق دل برمی‌خیزد.[۱] این نوع ذکر برخلاف ذکر لفظی، تنها به گفتار محدود نمی‌شود بلکه یک حالت از حضور ذهنی و معنوی است که در درون قلب انسان رخ می‌دهد.[۲] در این حالت، انسان خدا را در هر لحظه از زندگی خود به یاد می‌آورد و از این طریق به عظمت و قدرت او پی می‌برد.[۳] ذکر قلبی در میان صوفیه به ذکر خفی معروف شده است و بر خلاف ذکر جلی (ذکر لفظی) که در میان جمع و در درون حلقه‌های ذکر صورت می‌گیرد، این نوع ذکر به تنهایی و در خلوت انجام می‌شود.[۴]
ذکر قلبی مانند ذکر لفظی ریشه قرآنی و حدیثی دارد و آیاتی از قرآن از جمله آیه ۲۰۵ سوره اعراف، آیه ۵۵ سوره اعراف و آیه ۶۳ سوره انعام را ناظر بر تقسیم ذکر به ذکر قلبی و ذکر زبانی گرفته‌اند.[۵] در روایتی از پیامبر اکرم(ص) خطاب به اباذر آمده است که خدا را با ذکر خامِل یاد کن و زمانی که از چیستی ذکر خامل سؤال شد فرمودند: همان ذکر خفی است.[۶]
تاثیر فوق‌العاده بر تهذیب نفس، پرورش فضائل اخلاقی و تقرب به خداوند را از مهم‌ترین آثار ذکر قلبی در وجود انسان‌ها دانسته‌اند.[۷] همسویی زبان و قلب، جاری شدن ذکر خدا بر زبان، ایجاد روحیه اخلاص و تضرع و دوری از ریا، تاثیر ذکر قلبی بر بدن به دلیل ارتباط میان روح و جسم،[۸] جلوگیری از ارتکاب محرمات الهی توسط انسان و ایجاد آمادگی در وجود انسان برای سیر و سلوک از دیگر آثاری است که برای ذکر قلبی بیان شده است.[۹]
به گفته پژوهشگران علم اخلاق، ذکر قلبی برخلاف ذکر لفظی با موانعی روبه‌رو است که عمدتاً ناشی از اعمال انسان است. مهم‌ترین مانع ذکر قلبی، غفلت ناشی از اعمال ناشایست است که حجاب و فاصله میان انسان و خدا ایجاد می‌کند. [۱۰]دیگر موانع شامل آرزوهای محال، تفاخر و تکاثر (افزون‌طلبی و فخر فروشی به دلیل ثروت و دارایی) می‌باشد.[۱۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ طیب، اطیب البیان، ۱۳۶۶ش، ج۱، ص۱۶۸؛ معارف قرآن، ۱۳۸۷ش، ج۳، ص۱۰۰-۱۰۱.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۳، ص۱۵.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۶۲.
- ↑ مبلغی آبادانی، تاریخ صوفی و صوفیگری، ۱۳۷۶ش، ج ۲، ص۸۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۴، ص۶۶۲؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۸، ص۳۸۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۶، ص۲۰۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۰، ص۳۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۶۲.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ق، ج۱۵، ص۴۴۲.
- ↑ ذکر خدا الهام بخش قلوب، سایت پاسدار اسلام.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۷۷ش، ج۱، ص۳۶۳.
- ↑ «آثار و موانع ذکر»، شبکه ملی مدارس رشد.
منابع
- جمعی از نویسندگان، معارف قرآن، تهران، اداره آموزش عقیدتی سیاسی نمایندگی ولی فقیه در سپاه، چاپ پنجم، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طیب، سید عبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، اسلام، ۱۳۶۶ش.
- فخر رازی، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۱۲ق.
- مبلغی آبادانی، عبدالله، تاریخ صوفی و صوفیگری، قم، انتشارات حر، ۱۳۷۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه‌السلام)، ۱۳۷۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.
- «آثار و موانع ذکر»، شبکه ملی مدارس رشد.