علم فعلی خدا
| خداشناسی | |
|---|---|
| اثبات خدا • توحید • اسما و صفات خدا • عدل الهی • قضا و قدر | |
| نبوت | |
| عصمت پیامبران • خاتمیت • نبوت خاصه • معجزه • قرآن • وحی • اسلام | |
| امامت | |
| امامان • امامت امامان • برتری اهلبیت(ع) • عصمت امامان • ولایت • غیبت • مهدویت | |
| معاد | |
| مرگ • برزخ • معاد جسمانی • بهشت • جهنم | |
| مسائل چالشی | |
| امر بین الامرین • جبر و اختیار • تقیه • ولایت فقیه • توسل • شفاعت • تحریفناپذیری قرآن • زیارت • بداء • رجعت |
علم فعلی خدا در مقابل علم ذاتی او،[۱] به آگاهی خدا نسبت به مخلوقات در زمان خلقتشان اشاره دارد. این نوع علم، از ارتباط خداوند با مخلوقاتش ناشی میشود و جزو صفات فعلی (مرتبط با کارهای خداوند) به حساب میآید.[۲] در تفاوت علم ذاتی خدا با علم فعلی او گفته شده است که علم ذاتی ازلی و ابدی است، اما علم فعلی بهدلیل حادث بودن برخی از مخلوقات، حادث و متغیر است.[۳]
به گفته سید محمدحسین طباطبایی (درگذشت: ۱۳۶۰ش)، تعابیری مانند «لِیَعلم» (تا خدا بداند) و «لِنَعلَم» (تا بدانیم) در برخی آیات قرآن به علم فعلی خداوند اشاره دارند.[۴] از نظر طباطبایی، علم خداوند نامحدود است و برخلاف علم انسان، نیازی به صورت علمی ندارد؛ ازاینرو، این تعابیر در قرآن به معنای اراده خدا به آشکار شدن امور است.[۵] به عقیده محمدتقی مصباح یزدی (درگذشت: ۱۳۹۹ش) در قرآن کریم علم فعلی در دو مرتبه بیان شده است. یک مرتبه به وجود جامع در قالب «ام الکتاب» که همه چیز را شامل میشود و همه چیز در آن ثبت شده است و مرتبه دیگر، علم به خودِ مخلوقات در زمان تحقق و پیدایش آنهاست.[۶]
برای اثبات علم فعلی استدلالهایی توسط فیلسوفان و متکلمان اسلامی ذکر شده است:
- کمال بودن علم حضوری به افعال: علم حضوری به افعال یک کمال است. خداوند واجد همه کمالات است. پس خداوند علم حضوری به افعالش دارد.[۷]
- حضور معلول نزد علت: چون معلول (مخلوقات) با تمام وجودش به علت (خداوند) وابسته است و نزد او حاضر است، خداوند علم حضوری به تمام مخلوقاتش دارد.[۸]
- گستره وجودی خداوند:وجود نامحدود و تام خداوند ایجاب میکند که احاطه کامل بر تمام موجودات محدود داشته باشد. عدم احاطه به هر چیزی نشانه محدودیت ذات خداوند است. بنابراین، خداوند علم احاطی به هر چیز تحقق یافتهای دارد.[۹]
در رابطه با علم فعلی خداوند به جزئیات متغیر عالم مادی، اشکالاتی مطرح شده است:
- اگر خداوند به جزئیات متغیر علم داشته باشد، علم او نیز باید تغییر کند، زیرا علم باید مطابق با معلوم باشد.[۱۰] علامه حلی (درگذشت: ۷۲۶ق)[۱۱] و مصباح یزدی[۱۲] در پاسخ به این اشکال بیان داشتهاند که علم فعلی خداوند، اعتباری است که از نسبت میان ذات خداوند و مخلوقات برمیآید و تغییری در ذات او ایجاد نمیکند. تغییر علم فعلی به دلیل تغییر معلوم خارجی است، نه تغییر در ذات خداوند.
- اگر خداوند به معلومهای متغیر علم دارد، باید ابزار و آلاتی مانند چشم و گوش داشته باشد.[۱۳] در پاسخ به این اشکال گفته شده است که خداوند علت تمامی مخلوقات است و معلول با تمام وجودش نزد علت حاضر است، بنابراین نیازی به ابزار و آلت ندارد.[۱۴]
پانویس
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۲۴۶.
- ↑ اصفهانی غروی، تحفة الحكيم، مؤسسة آل البيت(ع) لإحياء التراث، ص۷۶-۷۷؛ مصباح یزدى، معارف قرآن: خداشناسى، کیهانشناسى، انسانشناسى، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۰-۱۹۱.
- ↑ مصباح یزدى، معارف قرآن: خداشناسى، کیهانشناسى، انسانشناسى، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، اسماعیلیان، ج۱۳، ص۲۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، اسماعیلیان، ج۴، ص۲۸-۲۹.
- ↑ مصباح یزدى، معارف قرآن: خداشناسى، کیهانشناسى، انسانشناسى، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۰-۲۰۰.
- ↑ شیخ اشراق، المشارع و المطارحات، ۱۳۸۵ش، ص۳۸۱.
- ↑ طباطبایی، نهایة الحکمة، ۱۴۳۴ق، ج۲، ص۲۴۶؛ سبحانی، الإلهيات على هدى الكتاب والسُّنة والعقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۱۸.
- ↑ سبحانی، الإلهيات على هدى الكتاب والسُّنة والعقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۱۹.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجرید الإعتقاد، ۱۴۱۳ق، ص۲۸۷.
- ↑ علامه حلی، کشف المراد في شرح تجرید الإعتقاد، ۱۴۱۳ق، ص۲۸۷.
- ↑ مصباح یزدى، معارف قرآن: خداشناسى، کیهانشناسى، انسانشناسى، ۱۳۹۱ش، ص۱۹۰-۱۹۱.
- ↑ سبحانی، الإلهيات على هدى الكتاب والسُّنة والعقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۲۶.
- ↑ سبحانی، الإلهيات على هدى الكتاب والسُّنة والعقل، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۲۶.
منابع
- اصفهانی غروی، محمدحسین، تحفة الحكيم، قم، مؤسسة آل البيت(ع) لإحياء التراث، بیتا.
- سبحانی، جعفر، الإلهيات على هدى الكتاب والسُّنة والعقل، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۳ق.
- شیخ اشراق، المشارع و المطارحات، ترجمه صدرالدین طاهری، تهران، مجلس شورای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسماعیلیان، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمة، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۳۴ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد في شرح تجرید الإعتقاد، قم، جماعة المدرسين في الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامي، ۱۴۱۳ق.
- مصباح یزدى، محمدتقى، معارف قرآن: خداشناسى، کیهانشناسى، انسانشناسى، قم، انتشارات مؤسسه آموزشى و پژوهشى امام خمینى، ۱۳۹۱ش.