چلهنشینی
چِلّهنشینی یا اربعینیه، خلوت چهلروزه برای ریاضت و عبادت که با هدف بهدست آوردن تواناییهای لازم برای سیر و سلوک انجام میشود. کسانی که به چلهنشینی باور دارند، غالباً به روایتی از پیامبر(ص) استناد میکنند که هر کس چهل روز، خود را برای خدا خالص کند، خدا چشمههای حکمت را از قلب وی بر زبانش جاری میکند. به میقات چهل روزه خدا با موسی(ع) نیز استناد شده است. برخی از فقیهان و عارفان با چلهنشینی مخالفت کرده و آن را بدعت دانستهاند.
اجازه و نظارت استاد، طهارت بدن، دائم الوضو بودن، سکوت، روزه یا کمخوری، خلوص نیت، مداومت بر ذکر، حضور قلب و آمادگی جسمی و روحی، از جمله آداب چلهنشینی بیان شده است. معروفترین چلهنشینی را چله موسوی نام بردهاند که یادآور میقات چهلروزه موسی در کوه طور است.
معنا
چلهنشینی، خلوتگزینی چهلروزه که برای انجام ریاضت و عبادت صورت میگیرد.[۱] این سنت میان مرتاضان و درویشان رواج داشته است.[۲] به چلهنشینی، اربعین یا اربعینیه هم میگویند.[۳]
چرایی و مستندات چلهنشینی
هدف از چلهنشینی را رسیدن به تواناییهای لازم برای سیر و سلوک دانستهاند.[۴] گفته میشود که صوفیان برای خلوتنشینی در دوره چهل روزه، به حدیث معروفی از پیامبر اکرم(ص) استناد میکنند[۵] که در آن آمده است: هر کس چهل روز خود را برای خداوند خالص کند، خدا چشمههای حکمت را از قلب وی بر زبانش جاری خواهد کرد.[۶] برخی معتقدند عدد چهل، عدد مقدس و دارای اسرار است و به همین جهت سالکان برای تهذیب نفس و کنترل تمایلات نفسانی مدت زمان چهل روز را برای ریاضت انتخاب میکنند.
آیه ۵۱ سوره بقره و آیه ۱۴۲ سوره اعراف که از میقات چهل روزه خدا با موسی(ع) سخن میگویند، از دیگر مستندات چلهنشینی ذکر شده است.[۷] با این حال برخی بر این باورند که چلهنشینی در زمان پیامبر(ص) وجود نداشت.[۸]
مخالفت با چلهنشینی
از دیدگاه فقیهانی چون لطفالله صافی گلپایگانی، ریاضت چلهنشینی روشی ساختگی و غیرشرعی است.[۹] برخی مجتهدین مانند محمدجواد فاضل لنکرانی، به لحاظ دینی چلهنشینی و چله کلیمیه به معنای خلوت و نشستن در خانه و مشغول شدن به عبادت را مردود و مربوط به عارفان و صوفیه دانستهاند.[۱۰]
گفته شده برخی از صوفیان نیز چلهنشینی را سنت مسلمانان ندانسته و آن را بدعت شمردهاند. به عقیده اینان، کمک به مستمندان و مظلومان بسیار سودمندتر از چلهنشینی است.[۱۱]
آداب چلهنشینی
آداب و شرایطی برای چلهنشینی بیان شده که اجازه و نظارت استاد، طهارت بدن، دائم الوضو بودن، سکوت، روزه یا کمخوری، خلوص نیت، مداومت بر ذکر، حضور قلب و آمادگی جسمی و روحی، از جمله آنها است.[۱۲] گفته میشود برخی از صوفیان، آدابی چون رو به قبله نشستن به حالت چهارزانو یا دوزانو، نخوردن خوارکِ حیوانی، بیداری در شب، پوشاندن سر هنگام خروج از چلهخانه، تکیهندادن هنگام نشستن و بستن چشم را نیز توصیه کردهاند.[۱۳]
چله موسوی و چله معکوس
معروفترین چلهنشینی، چله موسوی است که یادآور میقات چهلروزه موسی در کوه طور است. این چله از اول ذی القعده آغاز میشود و در دهم ذی الحجه به پایان میرسد.[۱۴] نوع دیگری از چلهنشینی به نام چله معکوس در برخی از گروههای صوفیه رواج داشت که در آن، سالک در حالتی معکوس در چاهی آویزان میشد و چهل روز به ذکر و مراقبه میپرداخت.[۱۵]
ادبیات
در برخی از اشعار فارسی به سنت چلهنشینی اشاره شده است، از جمله این سروده حافظ:
نظامی گنجوی نیز پیش از حافظ گفته است:
و مانند شعر وحدت کرمانشاهی:
پانویس
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲؛ دهخدا، فرهنگ دهخدا، ذیل واژه چلهنشستن.
- ↑ دهخدا، فرهنگ دهخدا، ذیل واژه چلهنشستن.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ نگاه کنید به: بحرالعلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۲۲ق، ص۳۹-۴۰.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۶۹؛ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۱۰؛ بحر العلوم، رساله سیر و سلوک، ۱۴۲۲ق، ص۲۸، ۲۹.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ صافی گلپایگانی، معارف دین، ۱۳۹۱ش، ج۳، ص۳۵۰.
- ↑ «در منابع دينی چيزی به نام چله نشينی نداريم»، سایت فاضل لنکرانی.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۳.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲و ۱۰۳.
- ↑ کاشانی بیدختی، «چله/چلهنشینی»، ص۱۰۲و۱۰۳.
- ↑ حافظ شیرازی، غزلیات، غزل ۴۸۳، سایت گنجور.
- ↑ نظامی، مخزن الاسرار، بخش ۳۲، مقالت هفتم در فضیلت آدمی بر حیوانات، سایت گنجور.
- ↑ وحدت کرمانشاهی، غزلیات، غزل ۵۹، سایت گنجور.
منابع
- بحرالعلوم (طباطبایی نجفی)، سیدمهدی، رساله سیر و سلوک منسوب به بحرالعلوم، شرح سید محمدحسین حسینی طهرانی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۲ق.
- «حافظ شیرازی، غزلیات، غزل ۴۸۳»، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «در منابع دينی چيزی به نام چله نشينی نداريم»، سایت فاضل لنکرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۲ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، انتشارت دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- صافی گلپایگانی، لطف الله، معارف دین(ج۳)، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۱ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، ۱۴۰۶ق.
- کاشانی بیدخی، حسینعلی، «چله/چلهنشینی»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۲، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۷ش.
- «نظامی گنجوی، مخزن الاسرار، بخش ۳۲، مقالت هفتم در فضیلت آدمی بر حیوانات»، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «وحدت کرمانشاهی، غزلیات، غزل ۵۹»، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۲ش.