آیه لا تحزن
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه لا تحزن |
| واقع در سوره | توبه |
| شماره آیه | ۴۰ |
| جزء | ۱۰ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | سستی برخی از مسلمانان در همراهی پیامبر(ص) در غزوه تبوک |
| درباره | یاری پیامبر(ص) توسط خداوند |
آیه لا تَحْزَنْ یا آیه غار چهلمین آیه سوره توبه به مخفی شدن پیامبر(ص) و ابوبکر در غار ثور در هجرت پیامبر(ص) از مکه به مدینه اشاره دارد.[۱] علامه طباطبایی معتقد است که براساس روایات، این آیات با جریان غزوه تبوک مطابق است.[۲] به گفته مفسران شیعه و سنی، آیه غار و دو آیه قبل از آن، زمانى نازل شدند که گروهى از مسلمانان از رفتن به جنگ خوددارى کرد و تصریح مىکنند، اگر شما در این جنگ و جهاد پیامبر(ص) را یارى نکنید خداوند، او را یارى خواهد کرد، چنانچه قبلا در جریان هجرت به مدینه در تنگناى غار او را یارى کرد، زمانی که هیچ یار و یاورى نداشت و تنها کسى که با او همراه بود نیز دچار ترس و اندوه شده بود.[۳]
﴿إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ٤٠﴾ [توبه:40] ﴿اگر او [پیامبر] را یاری نکنید قطعا خدا او را یاری کرد هنگامی که کسانی که کفر ورزیدند او را [از مکه] بیرون کردند و او نفر دوم از دو تن بود آنگاه که در غار [ثور] بودند وقتی به همراه خود میگفت اندوه مدار که خدا با ماست پس خدا آرامش خود را بر او فرو فرستاد و او را با سپاهیانی که آنها را نمیدیدید تایید کرد و کلمه کسانی را که کفر ورزیدند پستتر گردانید و کلمه خداست که برتر است و خدا شکستناپذیر حکیم است ٤٠﴾
مفسران شیعه و برخی از علمای اهل سنت، معنای عبارت «لاتَحْزَنْ» را «بیمناک مباش» دانستهاند و بیان کردهاند؛ وقتی قریش از خروج پیامبر(ص) آگاه شدند، به کمک کُرز بن عَلقَمه بن هلال خُزاعی که ردیابی زبردست بود مسیر وی را پی گرفتند، تا اینکه به دم درِ غار رسیدند و در پی یافتن پیامبر(ص) و ابوبکر به گفتگو پرداختند؛ به همین دلیل، ابوبکر دچار ترس شد و گفت اگر به پشت پای خویش بنگرند، ما را خواهند دید. پیامبر فرمود چه گمان بری درباره دو تن که سومی آنان خداست؟[۴] در منابع اهل سنت همچون تاریخ طبری نیز به خوف و جزع ابوبکر تصریح شده است.[۵] این مفسران درباره مرجع ضمیرِ «علیه» در «فَاَنْزَلَ اللهُ سَکینَتَهُ عَلَیهِ» نیز عقیده دارند که مرجع ضمایر قبل و بعد این بخش از آیه، در «تَنْصُروهُ»، «نَصَرَهُ»، «اَخْرَجَهُ»، «یقولُ»، «لِصاحِبِهِ» و «أَیّدَهُ»، همه به پیامبر برمیگردد.[۶]
در مقابل برخی از علمای اهل سنت آیه غار را از فضایل ابوبکر شمردهاند[۷] و عبارت «ثانِی اثْنَینِ اِذْ هُما فِی الْغارِ» را دلیلی بر صلاحیت وی برای خلافت دانستهاند.[۸] برخی نیز عبارت «لاتحزن» را که سخن پیامبر(ص) به ابوبکر است، از نوع حُزن پیامبر دانستهاند و گفتهاند بنابر برخی از آیات[۹] این نهیکردن دلیل بر معصیت ابوبکر نیست، بلکه مراد از آن طاعت پروردگار است؛[۱۰] همچنین ضمیر «ه» در «علیه» را به ابوبکر برگرداندهاند و «فَاَنْزَلَ اللهُ سَکینَتَهُ عَلَیهِ» را توجه و لطف خدا به ابوبکر دانستهاند.[۱۱]
پانویس
- ↑ ابنهشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۲، ص۱۲۶-۱۲۹؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۹۶۸م، ۱، ص۲۲۷-۲۲۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۲۷۹.
- ↑ نجارزادگان، تفسیر تطبیقی، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۲۴۹.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۴۸-۴۹؛ طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۴ش، ج۹، ص۲۷۹.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۱۰، ص۹۵.
- ↑ نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۹، ص۲۷۹-۲۸۰.
- ↑ بخاری، صحیح بخاری، ۱۳۱۵ق، ج۵، ص۲۰۴؛ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۳۴، ۱۳۸، ۱۳۹؛ نویری، نهایة الارب، دار الکتب، ج۱۹، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابنسلام، بدء الاسلام، ۱۴۰۶ق، ص۷۰.
- ↑ آیه ۶۵ سوره یونس؛ آیه ۴۱ سوره مائده.
- ↑ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۳۹.
- ↑ میبدی، کشف الاسرار، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۱۳۴، ۱۳۸؛ نویری، نهایة الأرب، دار الکتب، ج۱۹، ص۱۴.
منابع
- ابنسلام اباضی، لواب، بدءالاسلام و شرائعالدین، به کوشش ورنر شوارتز و سالم بن یعقوب، ویسبادن، انتشارات فرانتزشتاینر، ۱۴۰۶ق، ص۱۹۸۶م.
- ابنسعد، محمد بن منیع البصری، الطبقات الکبرى، بیروت، دار صادر، ۱۹۶۸م.
- ابنهشام، عبد الملک، السیره النبویه، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، بینا، ۱۳۵۵ق.
- بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح بخاری، قاهره، بینا، ۱۳۱۵ق.
- بصیر، علاءالدین، الرد الشافی علی النجاح الطائی فی کتابه صاحب الغار ابوبکر ام رجل آخر، مرکز التنویر للدراسات الانسانیة، ۲۰۰۷م
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن الحسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، به کوشش هاشم رسولی محلاتی و فضلالله یزدی، بیروت، بینا، ۱۴۰۸ق، ص۱۹۸۸م.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث، ط الثانیة، ۱۳۸۷ق/۱۹۶۷م.
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار، به کوشش علیاصغر حکمت، تهران، امیر کبیر، ۱۳۷۱ش.
- نجارزادگان، فتحالله، تفسیر تطبیقی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- نویری، احمدبن عبدالوهاب، نهایه الارب فی فنون الأدب، قاهره، دار الکتب و الوثائق القومیة، بیتا.