شاخسِی واخسِی (مخفف: شاه‌ حسین، وا حسین) یا مراسم شاه‌حسین‌گویان، از آیین‌های عزاداری در ماه محرم در میان ترک‌زبانان است. این مراسم در نواحی از آذربایجان، اردبیل و تبریز برگزار می‌گردد. در این مراسم گروهی چوب به دست، با حرکاتی هماهنگ (بالا و پایین آوردن چوب‌ها)، عبارت شاخسی واخسی که تداعی‌کننده عبارت شاه‌حسین واحسین است را تکرار می‌کنند.

شاخسی واخسی (آیین)
تصویر مراسم شاه‌حسین‌گویان. تبریز، محرم ۱۴۴۴ق.
تصویر مراسم شاه‌حسین‌گویان. تبریز، محرم ۱۴۴۴ق.
زمان‌برگزاریماه محرم
مکان برگزاریاردبیل و تبریز
گستره جغرافیاییمناطق ترک‌نشین
منشأ تاریخیدوران صفویه (رژه دسته قزلباش‌ها)
انواععزاداری
اشیاء و نمادهاچوب یا شمشیر
آیین‌های مهم
سینه‌زنیافطاریتشییع جنازهتعزیه خوانی
سایر آیین‌ها


از این آیین به‌عنوان یکی از هویت‌های تاریخی تبریز یاد کرده‌اند که قدمتش به دوران صفویان برمی‌گردد. به گفته برخی، این حرکت اولین بار توسط دسته نظامی قزلباش‌ها در زمان شاه اسماعیل صفوی انجام گرفت.

اهمیت و خاستگاه

شاخسی واخسی، (محفف شاه‌حسین واحسین) از عبارت‌هایی است که هنگام مراسم‌های عزاداری در ماه محرم خوانده می‌شود.[۱] به این نوع عزاداری، «شاه‌حسین‌گویان» نیز گفته می‌شود که قدمتی صد ساله دارد.[۲] در علت مشهور شدن این مراسم به شاخسی، گفته شده‌ است که سردسته در این مراسم عبارت «شاه‌حسین» را تکرار می‌کند و دیگر افراد دسته پاسخ او را با عبارت «واحسین» می‌دادند که این دو عبارت به مرور در زبان محاوره‌ای تبدیل به شاخسی واخسی شده‌ است.[۳] این مراسم را شکل‌دهنده بخشی از هویت تاریخی شهر تبریز دانسته‌اند.[۴]

خاستگاه این مراسم را عملی نمادین در اعلام وفاداری یاران امام حسین(ع) در شب عاشورا در کنار خیمه امام حسین(ع) دانسته‌اند. براساس گزارش‌ها، هنگامی که خبر ترک گروهی از یاران امام حسین(ع) در شب عاشورا به حضرت زینب(س) رسید، وی دچار نگرانی شد که آیا دیگر یاران باقی‌مانده نیز او را ترک می‌کنند یا وفادار می‌مانند. در این میان حبیب بن مظاهر دیگر یاران باقی‌مانده را جمع می‌کند و با شمشیرهای برهنه، اعلام وفاداری می‌کنند.[۵] گرفتن چوب به دست و حرکت دادن آن در مراسم شاخسی واخسی، نمادی از این حرکت تلقی شده‌است.[۶]

 
مراسم سوگواری شاخسی واخسی در اردبیل

شیوه اجرا

در تبریز، عزاداران نوعی چوب مخصوص را از زمین تا فرق سر خود حرکت می‌دهند و وقتی که چوب به زمین نزدیک می‌شود، همگی با صدای بلند ندای «شاخسِی» (شاه‌حسین) و زمانی که چوب به سرشان نزدیک می‌شود، همگی با صدای بلند ندای «واخسِی» (وای‌حسین) سرمی‌دهند.[۷] امروزه نیز بیشتر در شهر تبریز، مراسم شاخسی واخسی برگزار می‌گردد. در این مراسم، جوانان در یک دسته شانه به شانه هم می‌ایستند و نفر اول دسته که به او دسته‌باشی گفته می‌شود، دست چپش را بر شانه یا کمر سمت راستی خود گذاشته و این عمل تا انتهای صف تکرار می‌شود. با صدای طبل یا ضرب‌آهنگ شعری که خوانده می‌شود، همه افراد یک قدم به جلو می‌روند. در گذشته از شمشیر برهنه در این مراسم استفاده می‌شد اما امروزه از چوب‌دستی‌های شبیه به هم استفاده می‌شود.[۸]

در شهرهای شمالی آذربایجان شرقی و مناطق ارسباران و همچنین برخی محلات تبریز این نوع عزاداری به شیوه دیگری نیز انجام می‌شود که در آن عزاداران به صورت ایستاده یا نشسته به جای حرکت چوب و شمشیر یا سینه زدن به صورت هماهنگ دستشان را به پای خود می‌کوبند که سبکی متفاوت از شاخسی محسوب می‌شود.[۹]

 
عزاداران قاسمیه محله شتربان تبریز از بزرگترین دسته‌های عزاداری که به سبک ضربه‌زدن روی پا انجام می‌شود.

تاریخچه

رسول جعفریان، تاریخ‌پژوه، از دسته‌های شاه‌حسین واحسین‌گویان در عصر صفوی گزارش‌هایی را آورده‌ است.[۱۰] به گفته میمنت‌نژاد از پژوهشگران تاریخ تبریز، اولین دسته شاخسی واخسی به‌صورت رسمی در قالب دسته‌ای نظامی‌ (قزلباش‌ها)، به‌همراه طبل و سنج در دوره شاه اسماعیل صفوی انجام گرفت. به عقیده او، قدمت این دسته که شاه‌حسین‌گویان نام داشت، ممکن است به دوره جهانشاه قراقیونلوها و پیش از آن نیز بازگردد.[۱۱] گزارش شده‌ است که در سال ۱۳۰۷ق، از جانب قائم‌مقام حکومت مرکزی وقت در نجف، مراسم دسته‌روی و شاخسی واخسی ممنوع شد که با مخالفت علما و طلاب، این ممنوعیت لغو شد.[۱۲]‌‌

در نارداران، روستایی در جمهوری آذربایجان، رسم شاخسی واخسی در کنار دیگر شیوه‌های عزاداری، مرسوم بود.[۱۳] در شهر خوی نیز از دسته‌های موسوم به دسته شاخصی یاد کرده‌اند.[۱۴] از وجود دسته‌ای با نام شاخسی واخسی در شهر مراغه نیز یاد شده‌ است. منابع آورده‌اند که عزاداری‌ها در ماه محرم در مراغه با همین دسته‌ها شروع می‌شود.[۱۵] از این مراسم در تبریز قرن سیزده شمسی نیز یاد کرده‌اند. شیعیان تبریز در این مراسم، چوبه به دست می‌گرفتند و با گفتن شعار شاخسی واخسی، چوب را تکان می‌دادند.[۱۶]

پانویس

  1. محدثی، فرهنگ عاشورا، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۹.
  2. رشیدوش، تحلیل مردم‌شناختی مراسم مذهبی الله الله حسینه وینا (مراسم احرام بستن) در شهرستان مراغه، ۱۳۹۸ش، ص۵۷.
  3. «شاه حسین گویان تبریز؛ از گذشته تاکنون»، ایسنا.
  4. «شاه حسین گویان تبریز؛ از گذشته تاکنون»، ایسنا.
  5. ثاقب بخشایشی، «گزارشی بر ادبیات رثایی آذری»، ص۲۱۵.
  6. ثاقب بخشایشی، «گزارشی بر ادبیات رثایی آذری»، ص۲۱۵.
  7. «شاه حسین گویان تبریز؛ از گذشته تاکنون»، ایسنا.
  8. ثاقب بخشایشی، «گزارشی بر ادبیات رثایی آذری»، ص۲۱۶.
  9. «شور و شعور حسینی در تبریز ـ ۴| سبک خاص و زیبای عزاداری در ارسباران آذربایجان شرقی+فیلم‌»، سایت خبرگزاری تسنیم.
  10. جعفریان، صفویه در عصر دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۰.
  11. «شاه حسین گویان تبریز؛ از گذشته تاکنون»، ایسنا.
  12. جعفریان، میراث اسلامی ایران، ۱۳۷۳ش، ج۸، ص۴۱۱.
  13. تقی‌زاده داوری و جباری، شیعیان جمهوری آذربایجان، ۱۳۸۹ش، ص۲۷۵.
  14. صدرایی خویی، سیمای خوی، ۱۳۷۳ش، ص۶۶.
  15. باقی، «حوله بندان»، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۴۴۴.
  16. مشکور، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، ۱۳۵۲ش، ص۱۹۳.

منابع