پرش به محتوا

حجة الوداع

مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده
از ویکی شیعه
(تغییرمسیر از حجه الوداع)
حجة الوداع
عکس قدیمی مسجد الحرام
عکس قدیمی مسجد الحرام
نام‌های دیگرحَجَّةُ الاسلام، حَجَّةُ البَلاغ
شرح ماجراانجام اعمال حج توسط پیامبر(ص) در آخرین سال از عمر شریف و وداع با مسلمانان
مکانمکه
علتنزول آیه «وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ‌»


حَجَّةُ الوَداع آخرین سفر حج پیامبر اسلام(ص) در سال ۱۰ هجری قمری است که با نزول آیه «وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ» اعلام شد و مسلمانان از مدینه و اطراف آن در این سفر همراهی کردند. پیامبر(ص) در میقات ذوالْحُلَیفه احرام بست و در ۴ ذی‌الحجه وارد مکه شد. ایشان در مسجدالحرام طواف و نماز طواف را به جا آورد، سعی کرد و سپس در ۸ ذی‌الحجه به سوی منا و در ۹ ذیحجه به عرفات رفت و وقوف کرد. پس از وقوف در مشعر، رمی جمرات و قربانی انجام داد و موی سر خود را تراشید.

آن حضرت در این سفر حج تمتع را به مسلمانان آموخت و در بازگشت، در غدیر خم امام علی(ع) را به جانشینی خود منصوب کرد و خطبه غدیر را ایراد نمود. این سفر بین ۲۸ تا ۳۰ روز به طول انجامید و تعداد حاجیان را چهل هزار نفر (با اقوال دیگر تا ۱۳۰ هزار) گزارش کرده‌اند. این حج را به دلیل تعلیم مناسک و وداع پیامبر با مسلمانان، «حجة البلاغ» و «حجة الوداع» نامیده‌اند.

جایگاه و اهمیت

تاریخ صدر اسلام
شخصیت‌ها
پیامبر اسلام(ص) • ابوطالب • حضرت خدیجه(س) • حضرت علی (ع) • حضرت فاطمه(س) • حمزة بن عبدالمطلب • سلمان فارسی • ابوذر غفاری • مقداد بن عمرو • جعفر بن ابی‌طالب • بلال حبشی • ابوبکر • عمر بن خطاب • عثمان بن عفان • صحابه
جنگ‌ها
غزوه‌ها و سریه‌ها
جنگ بدر • جنگ احد• غزوه بنی‌نضیر • غزوه خندق • غزوه بنی‌قریظه • صلح حدیبیه • غزوه خیبر • فتح مکه • غزوه تبوک • سایر غزوه‌ها • سریه‌ها
شهرها و مکان‌ها
مکه• شعب ابی‌طالب • مدینه• طائف • مسجد قبا • مسجدالنبی • سقیفه بنی‌ساعده • خیبر • قبرستان بقیع
حوادث
بعثت • هجرت به حبشه • لیلة المبیت • هجرت به مدینه • صلح حدیبیه • حجة الوداع • واقعه غدیر • سقیفه • سپاه اسامه
مفاهیم مرتبط
اسلام• انصار • مهاجرین • تشیع • حج • قریش • بنی‌هاشم • بنی امیه • جاهلیت

درباره نامگذاری حجةالوداع برخی بر این باورند که چون در آن، پیامبر(ص) با یاران و حاضران وداع کرد، به این نام مشهور شد.[۱] یا اینکه پس از آن پیامبر حجی انجام نداد.[۲] همچنین آن را حجة البَلاغ نامیده‌اند زیرا پیامبر در این سفر مناسک و آداب حج و آنچه بر آنان واجب بود در باره مواقف (مکان‌هایی که زائر خانه خدا باید در آنجاها حضور یابد و اعمال و مناسک تعیین‌شده را انجام دهد) و رمی و طواف و... را به مردم تعلیم داد.[۳]

اعلام ولایت در غدیر خم

تابلوی غدیر اثر استاد فرشچیان
مقاله‌های اصلی: واقعه غدیر و خطبه غدیر

یکی از دلایل اهمیت حجة الوداع، اعلام ولایت امام علی(ع) است. بنا بر گزارش‌های تاریخی، حاجیان روز ۱۸ ذی‌الحجه، در نزدیکی جُحْفه به جایی به نام غدیر خم رسیدند. در آنجا پیامبر (ص) به فرمان الهی در آیه تبلیغ[۴] حضرت علی علیه السلام را به جانشینی خود منصوب کرد.[۵] پیامبر (ص) پس از ادای نماز ظهر، خطبه‌ای خواند که به خطبه غدیر مشهور شد. بنابر نظر مشهور شیعه، آیه اکمال در همین روز نازل شده است که می‌فرماید: «امروز دین شما را کامل نمودم و نعمت خود را بر شما تمام کردم و دین اسلام را برای شما پسندیدم.»[۶]

پس از آن، کاروان به سوی مدینه به راه افتاد و احتمالا در ۲۴ ذی‌الحجه به مدینه رسید[۷]. روزهای آخر ذیحجه پیامبر اکرم(ص) در مدینه بود.[۸] سفر حج پیامبر (ص) بین ۲۸ تا ۳۰ روز طول کشید.

ویژگی‌های این سفر

آغاز سفر و احرام

بنا به روایت مفصّلی که معاویة بن عمار از امام صادق(ع) نقل کرده است،[۱۶] پیامبر(ص) ده سال در مدینه زندگی کرد و به حج نرفت؛ هنگامی که آیه «وَ أَذِّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجِّ» (و در میان مردم ندای حج سر ده)[۱۷] نازل شد، رسول خدا(ص) اعلام کرد که امسال به حج می‌رود. ساکنان مدینه و روستاها و بادیه‌نشینان، در مدینه گرد آمدند تا با پیامبر(ص) راهی حج شوند. به قول برخی چهار شب[۱۸] و به قول برخی دیگر پنج شب[۱۹] از ذیقعده سال دهم مانده بود که پیامبر(ص) از مدینه به سوی مکه حرکت کرد.

در منابع اهل سنت آمده است که آن حضرت یک شب را در میقات ذوالْحُلَیفه گذراند و سپس به سوی مکه حرکت کرد؛[۲۰] اما طبق حدیث امام صادق(ع)، آن حضرت در همان روزی که به میقات رسید، مُحرِم شد و شب را در میقات نماند.[۲۱]

در میقات، پیامبر(ص) آداب احرام را به مردم آموخت. ابتدا غسل کرد و برای حج قِران مُحرم شد.[۲۲] جامه احرامش دو تکه پارچه پنبه‌ای ندوخته بافت یمن بود که به هنگام مرگ، کفن وی شد،[۲۳] سپس نماز ظهر را در مسجد شجره به جا آورد[۲۴] و بر کوهان شترانی که برای قربانی به همراه داشت، علامت زد.[۲۵]

بعدها مسلمانان در مسیر پیامبر(ص)، در جاهایی که آن حضرت نماز خوانده یا استراحت کرده بود، چند مسجد ساختند.[۲۶]

پیامبر(ص) در منطقه ذی طُوی، نزدیک مکه، یک شب را گذراند[۲۷] و در آخر روز ۴ ذی‌الحجه به مکه رسید.[۲۸]

انجام مناسک

طواف و نماز

روز بعد، پیامبر(ص) با یارانش از درِ بنی شَیبه وارد مسجدالحرام شد[۲۹] و به سوی کعبه رفت و حجر الاسود را استلام کرد و سپس به طواف کعبه پرداخت.[۳۰] پیامبر(ص) سوار بر شتر طواف نمود[۳۱] و در پایان، یک بار دیگر بر حجرالأسود دست کشید[۳۲] و بر آن بوسه زد و گریه‌ای طولانی سرداد،[۳۳] سپس پشت مقام ابراهیم دو رکعت نماز طواف خواند.[۳۴]

سعی

بعد از نماز، از آب چاه زمزم نوشید و دعا کرد و پس از آن به سوی کوه صفا رفت[۳۵] و فرمود چون خدا اول از صفا نام برده، سعی بین صفا و مروه را از صفا آغاز می‌کنیم.[۳۶] چون بر صفا مستقر شد، رو به سوی رکن یمانی کعبه کرد و مدتی طولانی به ذکر و ثنای الهی پرداخت،[۳۷] سپس از صفا به سوی مروه حرکت کرد و مقداری از راه را به صورت هَروَله (نوعی از حرکت بین راه رفتن و دویدن) رفت.[۳۸] چون به مروه رسید، درنگ کرد و دعا خواند.[۳۹] ظاهراً حضرت این مسیر را سواره پیموده است.[۴۰]

پیامبر(ص)، در پایان سعی، به مسلمانان چگونگی حج تمتع را ــ که شامل عمره و حج است ــ آموخت. تا آن زمان، در موسم حج، فقط حج اِفراد و حج قِران را می‌شناختند و انجام دادن عمره در موسم حج را ناروا می‌دانستند، به همین جهت برخی مسلمانان با سختی، این حکم را پذیرفتند.[۴۱]

حرکت به منا و عرفات

روز هشتم ذی حجه هنگام غروب آفتاب، پیامبراکرم(ص) و مسلمانان به سوی منا حرکت کردند و شب را در آنجا گذراندند و صبح نهم ذی حجه، پس از طلوع آفتاب، به سوی عرفات رفتند. چون کاروان به نَمِرَه (وادی عُرَنه) در جوار عرفات رسید، توقف کرد و پیامبر(ص) و مسلمانان در آنجا خیمه زدند و رسول خدا(ص) در آنجا نماز خواند. آنگاه به عرفات رفت و در آنجا توقف کرد و تا غروب آفتاب به دعا و ذکر الهی پرداخت.[۴۲]

بنابه روایتی از امام صادق(ع)، عید غدیر، یعنی ۱۸ ذی‌الحجه، روز جمعه بود.[۴۳] بنا بر این روایت، روز وقوف در عرفات چهارشنبه نهم ذی حجه بوده است؛ اما به گفته سیوطی، از مورخان اهل سنت، از خلیفه دوم نقل شده که وقوف در عرفات در حجةالوداع مصادف با روز جمعه بوده است.[۴۴]

وقوف در مشعر

هنگام غروب خورشید، پیامبر(ص) بر شتر سوار شد و به سوی مُزْدَلِفَه (مشعرالحرام) حرکت نمود[۴۵] و به مسلمانان توصیه کرد که به آرامی، مسیر را بپیمایند.[۴۶] حضرت محمد(ص) در مکان مناسبی در مشعرالحرام، نماز مغرب و عشاء را باهم به جا آورد[۴۷] و مدتی استراحت کرد. سحرگاه به عبادت و ذکر الهی ـ که دستور اکید در موسم حج است ـ پرداخت.[۴۸]

رمی جمرات

با طلوع خورشید، به سوی منا حرکت کرد و مستقیم به سوی جمره عقبه رفت و هفت ریگ به آن پرتاب کرد.[۴۹]

قربانی

سپس به سوی قربانگاه رفت و از یکصد شتری که برای قربانی از مدینه به همراه آورده بود[۵۰]، سی و چند شتر را به حضرت علی(ع) داد تا برای خود قربانی کند و شصت و شش شتر را خود قربانی کرد. آن دو، اندکی از گوشت قربانی خوردند و باقی را صدقه دادند.[۵۱]

آنگاه معمربن عبداللّه بن حراثه (یا حارثه) موی سر پیامبر(ص) را، به دستور خود ایشان، تراشید[۵۲] و حضرت پس از انجام دادن تکالیف شخصی و پاسخ دادن به برخی پرسش‌های مردم درباره مناسک حج،[۵۳] به مکه رفت و کعبه را طواف کرد و نماز ظهر را در مسجدالحرام به جا آورد،[۵۴] سپس به منا برگشت و تا روز سوم ایام تشریق را در آنجا گذراند و سپس رمی جمره کرد و از منا بیرون رفت.[۵۵]

بازگشت از حج

چون مراسم حج به پایان رسید و رسول خدا(ص) پیش از ظهر ۱۳ ذی‌الحجه از منا به سوی مکه رفت، در ابطح خیمه زد[۵۶] و به مسلمانان دستور داد پس از انجام دادن مناسک حج، در بازگشت به خانه و وطن خود شتاب کنند[۵۷] و خود سحرگاه چهاردهم ذیحجه، پیش از دمیدن سپیده، از مکه به سوی مدینه حرکت کرد.[۵۸]

تعداد حاجیان

قول رایج در میان منابع این است که جمعیت حاضر در مکه در حجةالوداع، چهل هزار نفر بوده است. البته اقوال دیگری نیز هست که می‌توان به هفتاد هزار، نود هزار، یکصد هزار، ۱۱۴ هزار، ۱۲۰ هزار و در نهایت ۱۳۰ هزار نفر اشاره کرد. اما به نظر می‌رسد که در این اقوال، بسیار مبالغه شده است.[۵۹] گمان نمی‌رود که بیش از پنجاه هزار نفر در آن حضور داشته‌اند.[۶۰] با توجه به اینکه بیشتر نقل‌ها چهل هزار نفر را گزارش کرده‌اند، به نظر می‌رسد با قدری تسامح می‌توان آن را پذیرفت.[۶۱]


جستارهای وابسته

پانویس

  1. ↑ ابن اثیر، البدایه والنهایه، ۱۴۰۸ق، ج۵، ص۱۳۵.
  2. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۵۲.
  3. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۵۲.
  4. ↑ رجوع کنید به سوره مائده، آیه ۶۷.
  5. ↑ رجوع کنید به ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه‌السلام، ۱۴۰۳ق، ص۱۶ـ۱۸؛ امینی، الغدیر، ۱۴۲۲ق، ج۱، ص۵۰۸ـ۵۴۱.
  6. ↑ کلینی، کافی، ۱۳۸۸ق، ج۱، ص۲۹۲ـ۲۸۹؛ بحرانی، البرهان، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۴۴۷ـ۴۳۴؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ۱۴۰۲ق، ج۲، ص۱۴؛ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۹.
  7. ↑ واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل البیت، ۱۴۲۵ق، ص۳۳۵.
  8. ↑ رجوع کنید به ابن هشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ۱۹۳۶م، ج۴، ص۲۵۳.
  9. ↑ واقدی، مغازی، الناشر: الأعلمي، ج۳، ص۱۰۹۹؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۶.
  10. ↑ واقدی، مغازی، الناشر: الأعلمي، ج۳، ص۱۱۰۰؛ ازرقی، اخبار مکة، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۵۳؛ مسعودی، تاریخ مسعودی، ص۲۷۶؛ فاسی، الغَرام، ۱۹۹۹م، ج۱، ص۲۳۰.
  11. ↑ متقی هندی، کنزالعمال، ۱۴۱۹ق، ج۳، جزء۵، ص۲۲.
  12. ↑ ابن فهد، اتحاف الوری، ۱۹۸۳م، ج۱، ص۵۶۷.
  13. ↑ رجوع کنید به: ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۴ـ۸۵؛ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، دارصادر، ج۲، ص۱۰۲؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۰۳ـ۴۰۴.
  14. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۸۸؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۶.
  15. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۳۸۸.
  16. ↑ رجوع کنید به کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۵ـ۲۴۸.
  17. ↑ سوره حج، آیه ۲۷.
  18. ↑ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۵۴.
  19. ↑ طبری، تاریخ الامم والملوک، ۱۳۸۷ق، ج۳، ص۱۴۸؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۱۳۱؛ واقدی، المغازی، ۱۹۶۶م، ج۳، ص۱۰۸۹.
  20. ↑ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۱۴۷؛ ابو داود، سنن ابی داود، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۳۷۵؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۸۳.
  21. ↑ نیز رجوع کنید به: کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۸ـ۲۴۹.
  22. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۷، ص۱۱۱.
  23. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷، ج۴، ص۳۳۹.
  24. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۸ـ۲۴۹.
  25. ↑ واقدی، مغازی، الناشر: الأعلمي، ج۳، ص۱۰۹۰؛ فیروزآبادی، سفرالسعادة، ۱۳۹۸ق، ص۷۰.
  26. ↑ رجوع کنید به مرجانی، بهجة النفوس و الاسرار، ۱۴۲۵، ص۲۸۰ـ۲۹۰؛ سمهودی، وفاءالوفاء، ۱۴۰۴ق، ج۳، ص۱۰۰۱ـ۱۰۲۰.
  27. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۹۱۹.
  28. ↑ کلینی، الكافى، ۱۴۰۱ق، ج۴، ص۲۴۵.
  29. ↑ واقدی، المغازی، ۱۹۶۶م، ج۳، ص۱۰۹۷؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۰.
  30. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۵.
  31. ↑ واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل البیت، ۱۴۲۵ق، ص۱۰۶ـ۱۱۰.
  32. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۵.
  33. ↑ ابن ماجه، سنن ابن ماجه، ۱۴۰۱ق، ج۲، ص۹۸۲.
  34. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۸۷؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۵، ۲۴۹ـ۲۵۰.
  35. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۰؛ ابن شهید ثانی، منتقی الجمان، ۱۳۶۵ش، ج۳، ص۲۶۰.
  36. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، بخاری، صحیح البخاری، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۸۸؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۵.
  37. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۶.
  38. ↑ رجوع کنید به مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۸۸.
  39. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۶.
  40. ↑ رجوع کنید به واقدی، مغازی، الناشر: الأعلمي، ج۳، ص۱۰۹۹؛ واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل البیت، ۱۴۲۵ق، ص۱۳۳ـ۱۳۵.
  41. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۸۸ـ۸۸۹؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۶.
  42. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۸۹ـ۸۹۰؛ نیز رجوع کنید به کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۶ـ۲۴۷؛ قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۱۹؛ برای آشنایی با اهمیت و محتوای آن خطابه رجوع کنید به: مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱قف ج۱، ص۸۸۹ـ۸۹۰؛ واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل البیت، ۱۴۲۵ق، ص۱۷۶ـ۱۹۱.
  43. ↑ رجوع کنید به: صدوق، کتاب الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۳۹۴.
  44. ↑ سیوطی، الدر المنثور، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۱۹.
  45. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۹۰ـ۸۹۱؛ کلینی، ج۴، ص۲۴۷؛ بیهقی، السنن الکبری، ۱۴۲۴ق، ج۷، ص۲۶۰.
  46. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۷؛ طوسی، ج۵، ص۱۸۷.
  47. ↑ طوسی، ج۵، ص۱۸۸.
  48. ↑ واثقی، حجة الوداع كما رواها اهل البيت، ۱۴۲۵ق، ص۲۱۱ـ۲۱۶.
  49. ↑ مسلم بن حجاج، صححی مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۹۱ـ۸۹۲؛ قاضی نعمان، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۲۲ـ۳۲۳؛ نوری، ج۱۰، ص۶۷.
  50. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۸.
  51. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۹۲؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۷؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۶۵ش، ج۵، ص۲۲۷.
  52. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۰؛ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۳۶۵ش، ج۵، ص۴۵۸.
  53. ↑ رجوع کنید به قاضی نعمان، ۱۹۶۵م، ج۱، ص۳۳۰.
  54. ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۰۱ق، ج۱، ص۸۹۲؛ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۸.
  55. ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۴۸.
  56. ↑ واقدی، ج۳، ص۱۰۹۹ـ۱۱۰۰؛ کلینی، الكافى، بيروت ۱۴۰۱، ج۴، ص۲۴۸.
  57. ↑ دارقطنی، سنن دارقطنی، ۱۳۸۶ق، ج۱، جزء۲، ص۳۰۰؛ حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، دارالمعرفة، ج۱، ص۴۷۷؛ متقی هندی، کنزالعمال، ۱۴۱۹ق، ج۳، جزء۵، ص۱۱.
  58. ↑ ابن ابی شیبه، المصنَّف، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۴۹۶.
  59. ↑ امام، «بررسی تعداد جمعیت حاضر در غدیر»، تاریخ در آیینه پژوهش، ۱۳۸۶ش، ص۲۷.
  60. ↑ واثقی، حجةالوداع کما رواها اهل البیت، ۱۴۲۵ق، ص۳۳۷-۳۴۲.
  61. ↑ امام، «بررسی تعداد جمعیت حاضر در غدیر»، ص۲۷.

منابع

  • قرآن کریم
  • ابن ابی شیبه، المصنَّف فی الاحادیث و الآثار، بیروت ۱۴۱۴.
  • صدوق، کتاب الخصال، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش.
  • ابن شهیدثانی، منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲-۱۳۶۵ش.
  • ابن فهد، اتحاف الوری باخبار ام القری، چاپ فهیم محمد شلتوت، مکه، ۱۹۸۳-۱۹۸۴م.
  • ابن کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم (تفسیر ابن کثیر)، بیروت، ۱۴۰۲ق.
  • ابن کثیر، اسماعیل، البدایه والنهایه، المحقق علی شیری، دار إحياء التراث العربي - بيروت - لبنان :الناشرچاپ اول ۱۴۰۸ق، ۱۹۸۸م.
  • ابن ماجه، سنن ابن ماجة، استانبول ۱۴۰۱/۱۹۸۱.
  • ابن مغازلی، مناقب الامام علی بن ابی طالب علیه‌السلام، چاپ محمدباقر بهبودی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • ابن هشام، السیرةالنبویة، چاپ مصطفی سقا، ابراهیم ابیاری، و عبدالحفیظ شلبی، قاهره ۱۳۵۵/۱۹۳۶.
  • ابن‌سعد، الطبقات‌الكبرى، چاپ احسان عباس، بيروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
  • احمدبن حسین بیهقی، السنن الکبری، بیروت ۱۴۲۴/ ۲۰۰۳.
  • امام، سید جلال، "بررسی تعداد جمعیت حاضر در غدیر"، مجله تاریخ اسلام در آینه پژوهش، زمستان ۱۳۸۶ - شماره ۱۶ (۳۸ صفحه - از ۵ تا ۴۲)
  • بحرانی، سید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: مؤسسه البعثة، ۱۴۱۵ق.
  • واثقی، حسین، حجةالوداع کما رواها اهل البیت، قم ۱۴۲۵.
  • سلیمان بن اشعث ابوداوود، سنن ابی داود، استانبول۱۴۰۱/۱۹۸۱.
  • سیوطی، جلال الدین عبدالرحمن، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، دارالفکر، بیروت، ۱۴۰۳ق.
  • طبرى، محمد بن جرير، تاريخ الأمم و الملوك، تحقيق محمد أبو الفضل ابراهيم ، بيروت، دار التراث ، ۱۳۸۷ق.
  • طوسی، محمدبن حسن، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب السلامیه، ۱۴۰۷ق.
  • امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة والادب، قم۱۴۱۶ ۱۴۲۲/۱۹۹۵۲۰۰۲.
  • مرجانی، عبداللّه بن عبدالملک، بهجة النفوس و الاسرار فی تاریخ دارالهجرة المختار، چاپ محمد شوقی مکی، ریاض ۱۴۲۵.
  • متقی، علی بن حسام الدین، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ محمود عمر دمیاطی، بیروت ۱۴۱۹/ ۱۹۹۸.
  • سمهودی، علی بن عبداللّه، وفاءالوفا بأخبار دارالمصطفی، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، بیروت ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
  • دارقطنی، علی بن عمر، سنن الدارقطنی، چاپ عبداللّه هاشم یمانی مدنی، مدینه۱۳۸۶/۱۹۶۶.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علی اکبر غفاری، چ۲، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۸۸ق.
  • کلینی، محمدبن يعقوب، الكافى، چاپ على‌اكبر غفارى، بيروت ۱۴۰۱.
  • فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، سفرالسعادة، بیروت۱۳۹۸/۱۹۷۸.
  • فاسی، محمدبن احمد، شِفاء الغَرام بأخبار البلدالحرام، چاپ ایمن فؤاد سید و مصطفی محمد ذهبی، مکه ۱۹۹۹.
  • بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح البخاری، چاپ محمد ذهنی افندی، استانبول۱۴۰۱/۱۹۸۱.
  • ازرقی، محمدبن عبداللّه، اخبار مکة و ماجاء فیهامن الآثار، چاپ رشدی صالح ملحس، بیروت ۱۴۰۳ /۱۹۸۳، چاپ افست قم ۱۳۶۹ش.
  • حاکم نیشابوری، محمدبن عبداللّه، المستدرک علی الصحیحین، و بذیله التلخیص للحافظ الذهبی، بیروت: دارالمعرفة، بی‌تا.
  • واقدی، محمدبن عمر، کتاب المغازی، چاپ مارسدن جونز، لندن ۱۹۶۶.
  • مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، استانبول ۱۴۰۱ /۱۹۸۱.
  • قاضی نعمان، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام و ذکرالحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، چاپ آصف بن علی اصغر فیضی، قاهره، ۱۹۶۳-۱۹۶۵، چاپ افست، قم، بی‌تا.
  • یعقوبی، احمدبن‌اسحاق، تاريخ اليعقوبى، بيروت: دارصادر، [بى‌تا.]، چاپ افست قم [بى‌تا].


برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=حجة_الوداع&oldid=1541482»