روحانی کاروان

روحانی کاروان نقش آموزش و راهنمایی حاجیان در حج یا زائران عتبات عالیات و سوریه، و همچنین اجرای مناسک حج و زیارت را بر عهده دارد. روحانی کاروان از میان دانش‌آموختگان حوزه علمیه انتخاب می‌شود و مسئول فرهنگی کاروان‌های زیارتی قلمداد می‌شود.

به گفته پژوهشگران، در زمان پیامبر اسلام(ص)، ایشان وظیفه آموزش مناسک حج را بر عهده داشتند. برای مثال، پیامبر(ص) در سال دهم هجری با انجام حجة الوداع، احکام و مناسک حج را به مسلمانان آموخت. پس از رحلت پیامبر(ص)، حکومت‌ها مسئولیت آموزش حج را ادامه دادند و امیر الحاج (سرپرست حاجیان) به‌عنوان سرپرست حاجیان منصوب می‌شد. در سال ۱۳۵۱ش، سازمان اوقاف ایران، روحانیان را به کاروان‌های حج اعزام کرد. پس از انقلاب اسلامی، این وظیفه بر عهده حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت قرار گرفت. و پس از آن بر عهده معاونت فرهنگی بعثه سید علی خامنه‌ای قرار گرفت. در ایام سفر، روحانی کاروان، رابط بعثه مقام معظم رهبری بین زائران است و هدایت حاجیان در مراسم مذهبی را همگام با برنامه‌های فرهنگی بعثه بر عهده دارد.

در کاروان‌های حج با بیش از ۱۳۵ نفر زائر، علاوه‌بر روحانی اصلی، یک روحانی دیگر به عنوان «مُعین» (یاریگر) و در کاروان‌هایی با تعداد زنان بیشتر، یک روحانی زن به نام «مُعینه» همراه می‌شود. در برخی کشورهای اسلامی، انتخاب روحانی کاروان تحت نظارت نهادهای دینی است.

وظیفه اصلی روحانی کاروان پاسخگویی به نیازهای معنوی و مذهبی زائران است. این وظایف شامل برگزاری جلسات پیش از سفر برای آموزش احکام حج و مباحث اعتقادی، ارائه الگوی عملی از رفتار اسلامی، ارتقای آگاهی دینی حجاج، همراهی با زائران در زیارت‌ها و معرفی اماکن زیارتی، و آموزش مناسک حج از آغاز احرام تا پایان آن می‌باشد.

امام خمینی، نقش روحانیون کاروان‌ها را علاوه بر وظیفه راهنمایی زائران در اجرای مناسک حج، آگاهی‌بخشی حجاج از نظر سیاسی و اجتماعی دانسته و به وظیفه آنها در بیداری مسلمانان تأکید کرده است.