رمی جمرات
رَمْیِ جَمَرات در اصطلاح دینی به سه محل مخصوص در سرزمین مِنا گفته می‌شود که حاجیان در مناسک حج به سوی آنها سنگریزه پرتاب میکنند. بر اساس روایات، این سنت به ماجرای ظاهر شدن شیطان بر حضرت ابراهیم(ع) در سه موضع جمرات و رمی او توسط ابراهیم بازمی‌گردد و پیش از اسلام نیز جزئی از مناسک حج بود. جمرات سهگانه عبارتاند از جمره اولیٰ، جمره وُسطیٰ و جمره عَقَبِه که امروزه به دیوارهایی به طول ۲۵ و عرض یک متر تبدیل شده‌اند. زمان رمی، روز عید قربان و دو روز پس از آن از طلوع آفتاب تا غروب است؛ در عید قربان ابتدا جمره عقبه رمی و سپس قربانی و حلق یا تقصیر انجام می‌شود و در ایام تشریق جمرات سهگانه به ترتیب رمی می‌شوند.
سنگریزه‌ها باید به‌اندازه یک بند انگشت، از سنگ‌های حرم (جز مسجد الحرام و مسجد خیف)، بکر و مباح باشند. شرایط پرتاب شامل قصد قربت، اصابت به جمره، پرتاب با دست و انداختن یکی‌یکی سنگ‌هاست و ناتوانان باید نایب بگیرند. مستحبات رمی نیز طهارت، خواندن دعای مخصوص و ذکر هنگام پرتاب هر سنگ است.
سابقه تاریخی رمی جمرات
بر اساس برخی روایات، نخستین کسی که در این سرزمین شیطان را رمی کرد [حضرت آدم] بود.[۱] در روایاتی از امام علی،[۲] امام باقر و امام کاظم(ع)[۳] علت سنت شدن رمی جمرات، ماجرای ظاهر شدن چندباره شیطان بر حضرت ابراهیم دانسته شده که ابراهیم علیهالسلام او را در سه موضعی که الان جمرات قرار دارند رمی کرد و این کار نمادی برای مبارزه و راندن شیطان شد.[۴] همچنین امام باقر(ع) از پیامبر(ص) و ائمه پیشین نقل می‌کند که از این رو به رمی جمره دستور دادهاند که ابلیس لعین در محل جمرات بر ابراهیم آشکار شده و ابراهیم او را سنگ زده است و از این جهت سنت بر این جاری شده است.[۵] ملا فتحالله کاشانی در تفسیر منهج الصادقین این ماجرا را در ضمن ماجرای ذبح اسماعیل نقل کرده و نتیجه گرفته که شیطان به دنبال ممانعت از ذبح اسماعیل بوده است.[۶]
رمی جمرات در دوران جاهلیت نیز جزئی از مناسک حج بوده[۷] و در شعری از ابوطالب نیز به آن اشاره شده است.[۸]
واژه‌شناسی
جَمْرَه (جمع: جَمَرات و جِمار) واژهای عربی به معنای قطعه سوزان آتش، سنگریزه و مانند آن است.[۹] در اصطلاح دینی، جمرات (جمرات ثلاث) نام سه محل مخصوص در سرزمین مِنا است که با ستون‌های سنگی مشخص شده‌اند و از آن رو جمره نامیده می‌شوند که محل تجمع سنگریزه‌هایی هستند که حاجیان به سوی آنها پرتاب میکنند، یا بدین سبب که توده سنگریزه (جمار) به سوی آنها پرتاب می‌شود، یا از آن رو که مردم گرد آنها جمع می‌شوند.[۱۰] «رَمْی» نیز به معنای افکندن و انداختن است.[۱۱]
به نظر فقهی، اگر جَمرَه همان ستون‌های نصب‌شده باشد، اصابت سنگ به آنها شرط صحت رَمی است؛ و اگر مکان ستون‌ها (محل تجمع سنگریزه‌ها) جَمرَه باشد، اصابت به ستون‌ها لازم نیست.[۱۲]
جمرات سهگانه
- جمره وُسْطیٰ: بین جمره اولی و جمره عقبه؛ قبلاً ستونی بود ولی در تغییرات سال ۱۴۲۵ق به دیواری به طول ۲۵ و عرض یک متر تبدیل شد.[۱۴]
- جمره عَقَبِه: نزدیک‌ترین جمره به مکه؛ در سینه کوه قرار داشت و رمی آن در همان طرفِ پیدا انجام می‌شد. در سال ۱۳۷۶ق کوه تخریب و اطراف جمره فضای باز شد و در آخرین تغییرات (۱۴۲۵ق) به دیواری به طول ۲۵ و عرض یک متر درآمد. از آن به «جمره قُصویٰ»، «جمره کُبری»، «جمره عُظمی»، «جمره اَخیره»، «جمره عُلیا» و «جمره ثالثه» نیز تعبیر شده است.[۱۵]
فاصله تقریبی جمره وُسطیٰ با جمره اول ۱۵۶ متر و با جمره عقبه ۱۱۶ متر است.[۱۶] در دوره آل سعود پل‌های طبقاتی خاصی برای راحتی رمی ساخته شده و شکل جمرات کاملاً متفاوت شده است.[۱۷] برخی مراجع تقلید فتاوایی برای راحتی رمی صادر کرده‌اند.[۱۸]
زمان رمی جمرات
رمی جمره در روز عید قربان و دو روز پس از آن انجام می‌شود. زمان رمی بنا بر مشهور از طلوع تا غروب آفتاب است، مگر برای کسانی که عذری از رمی در روز دارند مانند بیماران و سالمندان.[۱۹] در روز عید قربان، پس از پایان وقوف در مشعرالحرام و ورود حاجیان به مِنا، ابتدا جمره عقبه رمی و سپس قربانی و حلق یا تقصیر انجام می‌شود.[۲۰]
در هر رمی باید ۷ سنگریزه با دست پرتاب شود و در صورت امکان، از برخورد آنها با جمره اطمینان حاصل شود. حاجیان باید در روزهای یازدهم و دوازدهم به ترتیب جمره اولیٰ، جمره وُسْطیٰ و عَقَبه را رمی کنند و برای این کار از طلوع آفتاب تا غروب فرصت دارند. اگر حاجی شب سیزدهم را هم در منا باشد، لازم است در روز سیزدهم نیز جمرات سهگانه را رمی کند. بانوان می‌توانند وقوف در مشعر را در شبِ عید قربان انجام داده و پس از ورود به مِنا، رمی جمره عقبه روز عید را شبانگاه انجام دهند؛ ولی رمی جمرات بعدی را باید در روز انجام دهند، مگر به دلیل شلوغی یا عذری دیگر امکان رمی در روز را نداشته باشند که در این‌صورت لازم است شبانگاه رمی‌ها را انجام دهند.[۲۱]
شرایط سنگریزه‌ها و پرتاب آن
- به‌اندازه یک بند انگشت و کوچکتر از آن باشد، ولی نه آنقدر ریز که مانند شن و ماسه باشد.
- از سنگ‌های حرم باشد، جز مسجد الحرام و مسجد خَیف؛ برخی همه مساجد محدوده حرم را استثنا کرده‌اند.
- بکر باشد؛ یعنی خود یا دیگری هرچند در سال‌های گذشته آن را به وجه صحیح به جمره نزده باشد.
- مباح باشد نه غصبی.
- مستحب است سنگریزه‌ها را از مشعر الحرام جمع کنند.[۲۲]
برای پرتاب سنگ‌ها هم شرایطی ذکر شده است:
- قصد قربت.
- اصابت سنگ‌ها به جمره.
- پرتاب کردن با دست.
- انداختن سنگ‌ها یکی‌یکی، نه با هم و یکباره یا چند تا چند تا.[۲۳]
- کسانی که ناتوان از رمی جمره‌اند، مانند بیماران، در صورتی که عذرشان در تمامی وقت رمی استمرار داشته باشد، باید نایب بگیرند.[۲۴]
مستحبات رمی
- با طهارت بودن
- خواندن این دعا قبل از رمی: اَللّهُمَّ هَذِهِ حَصَیاتِی فَأَحْصِهِنَّ لی وَ ارْفَعْهُنَّ فِی عَمَلی.
- گفتن هنگام پرتاب هر سنگ: اَللّه اَکبَرُ، اَللّهُمَّ ادْحَرْ عَنِّی الشَّیطانَ، اللّهُمَّ تَصدِیقاً بِکتابِک وَ عَلی سُنَّةِ نَبِیک، اللّهُمَّ اجْعَلْهُ لی حَجّاً مَبْرُوراً وَ عَمَلاً مَقْبُولاً وَ سَعْیاً مَشْکوراً وَ ذَنْباً مَغْفُوراً. ترجمه: «الله اکبر. بار خدایا شیطان را از من دور ساز. بار خدایا بر اساس ایمان به کتابت و تصدیق آن و پایبندی به سنت پیامبرت این کار را میکنم. بار خدایا حجم را به عنوان کاری نیک بپذیر و عملم را قبول فرما و سعیام را قدردانی کن و گناهم را بیامرز.»
- ایستاده رجم کردن.[۲۵]
پانویس
- ↑ صدوق، علل الشرائع، مکتبة الداوری، ص۴۲۳؛ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۵۴و۵۵.
- ↑ حمیری، قرب الاسناد، ۱۴۱۳ق، ص۱۴۷، ح۵۳۲، مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۳۹، ح۱۶.
- ↑ صدوق، علل الشرایع، مکتبة الداوری، ص۴۳۷.
- ↑ صدوق، علل الشرائع، مکتبة الداوری، ص۴۲۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۶، ص۲۷۳.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق، ج۱۴، ص۵۴و۵۵.
- ↑ کاشانی، تفسیر منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۸، ص۵.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۱، ص۱۲۵و۱۲۶.
- ↑ ابن هشام، السیرة النبویة، ۱۳۵۵ق، ج۱، ص۲۹۳.
- ↑ ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ۱۳۶۳ش، ذیل «جمر».
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل «جمر»
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه رمی.
- ↑ پیشوایی؛ گودرزی، راز و رمزهای حج; جمرات کجاست؟، سایت حوزه.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام؛ ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۰۳و۱۰۴.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام؛ ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۰۵.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام؛ ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۰۴.
- ↑ فاکهی، اخبار مکة، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۰۷،
- ↑ مروری بر عناوین مطبوعات عربستان و سوریه، سایت حج.
- ↑ مکارم شیرازی، تحقیقی جدید درباره «رمی جمرات»، سایت حوزه.
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، م۹۹۶و۹۹۷.
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، م۱۰۰۰.
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، م۱۰۰۰.
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۶-۴۳۰.
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۶-۴۳۰
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، م۱۰۲۱
- ↑ مناسک حج، نشر مشعر، ۱۳۸۷ش، م۱۰۲۷
منابع
- ابن فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۶۳ش.
- ابن هشام، عبد الملک بن هشام، السیرة النبویة، قاهره، مطبعة مصطفی البابی الحلبی و اولاده، ۱۳۵۵ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، آل البیت، ۱۴۱۳ق.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام)، ۱۳۸۲ش.
- مناسک حج مطابق فتاوای امام خمینی و مراجع معظم تقلید، محمدرضا محمودی، مرکز تحقیقات حج بعثه مقام معظم رهبری، نشر مشعر، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
- فاکهی، محمد بن اسحاق، أخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه، مکه مکرمه، ۱۴۲۴ق.
- کاشانی، فتحالله بن شکرالله، تفسیر کبیر منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، تهران، کتابفروشی و چاپخانه محمدحسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- صدوق، محمد بن علی، علل الشرائع، قم، مکتبة الداوری.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت،دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، تحقیقی جدید درباره «رمی جمرات»، سایت حوزه، مجله میقات حج، بهار ۱۳۸۱، شماره ۳۹.
- پیشوایی؛ گودرزی، راز و رمزهای حج; جمرات کجاست؟، سایت حوزه، مجله میقات حج، پاییز ۱۳۷۳، شماره ۹.
- مروری بر عناوین مطبوعات عربستان و سوریه، سایت حج، تاریخ انتشار: ۱۱ دی ۱۳۸۸ش.
| اقسام |
|  | |||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| محرمات احرام | |||||||
| مراحل اعمال |
| ||||||
| زمانها | |||||||
| مکانها |
| ||||||
| مرتبط | حج ناتمام امام حسین(ع) • فاجعه منا (۱۳۹۴) • سوره حج • فهرست کتابهای درباره حج • سقایة الحاج • عمرة القضاء • حج خونین • استلام حجر • آیه سقایة الحاج • دانشنامه حج و حرمین شریفین • متعة الحج • روحانی کاروان • امیر الحاج • مراسم برائت از مشرکین • حجة الوداع • تعظیم شعائر • بعثه حج • آیه حج • آیه ۲ سوره مائده • خسی در میقات | ||||||