حدیث سلسلةالذهب
 خوشنویسی حدیث سلسلةالذهب روی کاشی | |
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| نامهای دیگر | زنجیره زرین |
| موضوع | توحید، ولایت و شروط ورود به حصن الهی |
| صادره از | حدیث قدسی |
| راوی اصلی | امام رضا(ع) |
| راویان | امامان شیعه، پیامبر اسلام(ص) و جبرئیل |
| اعتبار سند | متواتر |
| منابع شیعه | التوحید، معانی الأخبار، عیون أخبار الرضا، الأمالی، روضة الواعظین، بشارة المصطفی و الأمالی شیخ طوسی |
| منابع سنی | ینابیع المودة |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
حدیث سلسلةالذهب یا زنجیره زرین، حدیثی قدسی است که امام رضا(ع) هنگام سفر به خراسان و عبور از نیشابور نقل کرد. این حدیث بهدلیل سلسله سند خود، که از امام رضا(ع) و امامان پیشین، از طریق پیامبر(ص)، به خداوند میرسد، «سلسلةالذهب» نامیده شده است. مضمون آن معرفی «لا إله إلا الله» بهعنوان دژ الهی است و امام رضا(ع) افزود که ورود به این دژ شرطهایی دارد و خود او نیز یکی از آن شرطهاست. شیخ صدوق شرط یادشده را پذیرش امامت امام رضا(ع) و اطاعت از او تفسیر کرده است. برخی پژوهشگران نیز این حدیث را بیانگر پیوند میان توحید و ولایت و نقش پیروی از امامان در دستیابی به معارف دینی دانستهاند.
این روایت با سندها و الفاظ گوناگون در منابع شیعه، از جمله آثار شیخ صدوق، نیشابوری، طبری آملی و شیخ طوسی، نقل شده و برخی پژوهشگران، بهدلیل تعدد نقلهای آن، حدیث را متواتر دانستهاند. وجه مشهور نامگذاری آن نیز وجود زنجیرهای از راویان معصوم(ع) در سند حدیث است.
منابع اهل سنت نیز این حدیث را گزارش کردهاند و درباره شمار ناقلان آن در نیشابور، ارقامی از ده هزار تا سی هزار نفر ذکر شده است؛ هرچند عبارت پایانی حدیث تنها در برخی از این منابع آمده است. همچنین روایتی مشابه، با تأکید بر ولایت علی بن ابیطالب(ع)، در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده که در آن ولایت علی(ع) «دژ و حصار» الهی معرفی شده است. در برخی منابع نیز به آثار و برکات این دو روایت، از جمله توصیه به نوشتن آن بر کفن و گزارشهایی درباره آثار معنوی و شفابخش آن، اشاره شده است.
منابع و اعتبار حدیث
حدیث سلسلةالذهب با سندها و الفاظ متفاوت، اما مضمونی مشترک، در منابع شیعه نقل شده است. شیخ صدوق (درگذشته ۳۸۱ق) آن را در التوحید،[۱] الامالی،[۲] معانی الأخبار[۳] و عیون اخبار الرضا(ع)[۴] گزارش کرده است. همچنین نیشابوری در روضة الواعظین و بصیرة المتعظین[۵] و طبری آملی در بشارة المصطفی لشیعة المرتضی[۶] این حدیث را نقل کردهاند. شیخ طوسی نیز در الامالی، مضمون حدیث را در دو روایت، اما بدون عبارت پایانی «بِشُروطِها وَ أَنا مِن شُروطِها»، آورده است.[۷] برخی پژوهشگران با استناد به گستردگی نقل حدیث از قرن سوم هجری و تعدد راویان، آن را متواتر دانستهاند.[۸]
ماجرای نقل حدیث در نیشابور
بنابر نقل شیخ صدوق، امام رضا(ع) هنگام عبور از نیشابور و در پاسخ به درخواست محدثان، حدیث را از پدران خود تا پیامبر(ص)، جبرئیل و خداوند نقل کرد. در این حدیث، «لا إله إلا الله» دژ الهی معرفی شده است که ورود به آن موجب ایمنی از عذاب میشود. امام(ع) پس از حرکت مرکب، عبارت «بِشُروطِها وَ أَنا مِن شُروطِها» را نیز افزود.[۹] برخی پژوهشگران این عبارت را، با توجه به ترکیب مذهبی مخاطبان در نیشابور، اشارهای به مسئله امامت و ولایت دانستهاند.[۱۰]
وجه نامگذاری
اللَّه جَلَّ جَلَالُهُ یقُولُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی قَالَ فَلَمَّا مَرَّتِ الرَّاحِلَةُ نَادَانَا بِشُرُوطِهَا وَ أَنَا مِنْ شُرُوطِهَا
...خداوند جل جلاله میفرماید: «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» دژ من است، پس هرکس که در دژ من درآید از عذابم در امان است. چون مرکب به راه افتاد [امام رضا](ع) گفت: [البته] با شرایطش و من جزو شرایط آنم.
وجه مشهور نامگذاری این حدیث به «سلسلةالذهب» یا «زنجیره زرین»، وجود زنجیرهای از راویان معصوم(ع) در سند آن، از امام رضا(ع) تا امام علی(ع)، است که از طریق پیامبر(ص) به خداوند میرسد.[۱۱] در برخی گزارشها نیز گفته شده است که این حدیث به دستور یکی از امیران سامانی با طلا نوشته شد و از اینرو به «سلسلةالذهب» شهرت یافت.[۱۲] مرتضی مطهری، متفکر و نویسنده شیعه، ضمن رد گزارش مربوط به دوازده هزار قلمدان طلا، علت اصلی این نامگذاری را همان سلسله راویان معصوم دانسته است.[۱۳]
تفسیر و جایگاه حدیث
شیخ صدوق عبارت «بِشُروطِها وَ أَنا مِن شُروطِها» را ناظر به اقرار به امامت امام رضا(ع) و پذیرش وجوب اطاعت از او دانسته است.[۱۴][یادداشت ۱] برخی پژوهشگران نیز این حدیث را بیانگر پیوند میان توحید و ولایت تفسیر کردهاند و براساس این دیدگاه، دستیابی به معارف دینی و توحید حقیقی با پیروی از امامان و دریافت آموزههای دینی از آنان ارتباط دارد.[۱۵] این برداشت با مضامینی از زیارت جامعه کبیره نیز مرتبط دانسته شده و علامه مجلسی در شرح برخی فرازهای آن، شناخت خدا و توحید و عبادت حقیقی را با پذیرش و پیروی از آموزههای امامان مرتبط دانسته است.[۱۶] مرتضی مطهری نیز «حصن» بودن توحید را ناشی از جایگاه بنیادی آن در معارف دینی دانسته است.[۱۷] برخی پژوهشگران همچنین حدیث سلسلةالذهب را ناظر به ابعاد سیاسی، علمی و معنوی ولایت در اندیشه شیعه تفسیر کردهاند.[۱۸]
نقل حدیث در منابع اهل سنت
منابع اهل سنت نیز حدیث سلسلةالذهب را گزارش کردهاند. در این منابع، درباره شمار افرادی که حدیث را در نیشابور نقل یا ثبت کردهاند، ارقامی از ده هزار[۱۹] تا سی هزار[۲۰] نفر ذکر شده است. در میان این گزارشها، شمار بیست هزار نفر[۲۱] مشهورتر دانسته شده است.[۲۲] بااینحال، عبارت پایانی «وَأَنا مِن شُروطِها» تنها در برخی منابع اهل سنت، از جمله ینابیع المودة قندوزی، آمده است.[۲۳] همچنین از احمد بن حنبل و اباصلت هروی، گزارشهایی درباره آثار شفابخش خواندن سند این حدیث نقل شده است.[۲۴]
روایت مشابه درباره ولایت علی(ع)
یقُولُ اللَّهُ تَبَارَک وَ تَعَالَی وَلَایةُ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ حِصْنِی فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ نَارِی.
...خداوند جل جلاله میفرماید: ولایت علی ابن ابیطالب دژ من است، پس هرکس که در دژ من درآید از عذابم در امان است.
در کنار حدیث مشهور سلسلةالذهب، روایتی دیگر با ساختاری مشابه در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده که آن نیز حدیث قدسی دانسته شده و در سند آن نام امامان معصوم(ع) آمده است. تفاوت اصلی این روایت با حدیث مشهور، تصریح آن به ولایت علی بن ابیطالب(ع) است.[۲۵] این روایت را شیخ صدوق در الامالی[۲۶] و عیون اخبار الرضا(ع)،[۲۷] شعیری در جامع الأخبار[۲۸] و حاکم حسکانی، از عالمان اهل سنت، در شواهد التنزیل[۲۹] نقل کردهاند. در یکی از نقلها، سلسله سند پس از پیامبر(ص) از طریق جبرئیل، میکائیل، اسرافیل، لوح و قلم ادامه مییابد و ولایت علی(ع) «دژ و حصار» الهی معرفی میشود که ورود به آن موجب ایمنی از آتش است.[۳۰][یادداشت ۲]
آثار و برکات
در برخی منابع، به سبب حضور نام معصومان(ع) در سند این روایت، نوشتن آن بر کفن توصیه شده است.[۳۱] گزارشهایی نیز درباره آثار و برکات حدیث نقل شده است؛ از جمله علی بن عیسی اربلی به نقل از ابوالقاسم قشیری، داستان برخی فرمانروایان سامانی را آورده است که حدیث را همراه خود دفن کردند و بنابر گزارشهای رؤیایی، مورد آمرزش قرار گرفتند.[۳۲] محمدحسن نجفی، صاحب جواهر الکلام، نیز گزارشی از نوشتن این حدیث و استفاده از آن همراه با آب و تربت حسینی و مشاهده آثار آن نقل کرده است.[۳۳]
پانویس
- ↑ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ق، ص۲۵.
- ↑ صدوق، امالی، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۵.
- ↑ صدوق، معانی الاخبار،۱۴۰۳ق، ص۳۷۱.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۱،ص۴۲.
- ↑ طبری آملی، بشارة المصطفی، ۱۳۸۳ق، ص۲۶۹.
- ↑ طوسی، امالی، ۱۴۱۴ق، ص۲۷۹ و ۵۸۹.
- ↑ حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴.
- ↑ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ق، ص۲۵.
- ↑ «امام رضا (ع) با سلسله الذهب به کلیت حدیث اهل بیت (ع) اعتبار بخشیدند»، قدس.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۵۲۳.
- ↑ هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۵۲۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۷، ص۴۲.
- ↑ صدوق، التوحید، ۱۳۸۹ق، ص۲۵.
- ↑ حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۵۲-۵۳.
- ↑ علامه مجلسی، شرح زیارت جامعه کبیره، موسسه رافد، ج۱، ص۱۴۷.
- ↑ مطهری، آشنایی با قرآن ، ج۶، ص۳۰
- ↑ امام رضا(ع) با حدیث سلسلة الذهب فلسفه سیاسی تشیع را تبیین کرد
- ↑ خنجی اصفهانی، مهماننامه بخارا، تهران، ص۳۴۵؛ به نقل از حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳.
- ↑ خنجی اصفهانی، وسیلة الخادم، ۱۳۷۵ش، ص۲۲۰:؛ به نقل از حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳.
- ↑ ابن صباغ مالکی، الفصول المهمه، ۱۴۰۹ق، ص۲۴۳؛ سهمودی، جواهر العقدین، ۱۴۰۷ق، ۳۳۴؛ ابن حجر هیثمی، الصواعق المحرقة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۹۵؛ به نقل از حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳.
- ↑ حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳.
- ↑ قندوزی، ینابیع الموده، ۱۴۲۲ق، ص۳۶۴.
- ↑ ابن حجر هیثمی، الصواعق المحرقة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۹۴-۵؛ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۷ق، ص۳۱۵؛ به نقل از حبیبیتبار، مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳.
- ↑ مدیرشانهچی، علم الحدیث، ۱۳۷۵ش، ص۱۳.
- ↑ صدوق، امالی، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۵.
- ↑ صدوق، ، عیون أخبار الرضا، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۳۶.
- ↑ شعیری، جامع الاخباری، نجف، ص۱۴.
- ↑ حسکانی، شواهد التنزیل، ۱۴۱۱ق، ص۱۷۰.
- ↑ شیخ صدوق، امالی، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص ۳۰۶.
- ↑ یزدی، محمدکاظم، عروة الوثقی، ۱۴۱۷ق، ج۲،ص۷۶. هاشمی شاهرودی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۵ش، ج۴، ص۵۲۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، دار الاضواء بيروت، ج۳، ص۱۰۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۲۲۶.
یادداشت
منابع
- «امام رضا (ع) با سلسله الذهب به کلیت حدیث اهل بیت (ع) اعتبار بخشیدند»، قدس، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۳ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، تحقیق: هاشم حسینی، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۸۹ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، امالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ترجمه علیاکبر غفاری، تهران، صدوق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، ۱۳۷۸ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، تحقیق: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
- ابنحجر هیثمی، احمد بن محمّد، الصواعق المحرقة، بیروت، مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۷ق.
- ابنصبّاغ مالکی، علی بن محمد، الفصول المهمّة فی معرفة أحوال الأئمّة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۹ق
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه، دارالاضواء بیروت، لبنان، بی تا.
- حبیبیتبار، حسین، محمدمحسن مروجی طبسی، «توحید و امامت در حدیث سلسلة الذهب»، فصلنامه کلام اسلامی، شماره ۸۵، بهار ۱۳۹۲ش.
- حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تحقیق محمدباقر محمودی، تهران، التابعة لوزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی، مجمع إحیاء الثقافة الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- خنجی اصفهانی، ابنروزبهان، مهماننامه بخارا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- خنجی اصفهانی، ابنروزبهان، وسیلة الخادم إلی المخدوم، قم، انتشارات انصاریان، ۱۳۷۵ش.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص من الأمّة بذکر خصائص الأئمة(ع)، بیروت، مؤسسة اهل البیت، ۱۴۱۷ق.
- سمهودی، علی بن عبداللّه، جواهر العقدین فی فضل الشرفین، بغداد، وزارة الاوقاف، ۱۴۰۷ق.
- شعیری، محمد بن محمد، جامع الأخبار(للشعیری)، نجف، مطبعة حیدریة.
- طبری آملی، محمد بن علی، بشارة المصطفی لشیعة المرتضی، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، امالی، تحقیق: مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، ۱۳۷۵ش.
- قندوزی حنقی، سلیمان بن إبراهیم، ینابیع المودّة، قم، دار العراقیة الکاظمیة، و انتشارات محمّدی، چاپ هشتم، ۱۳۸۵ق.
- علامه مجلسی، محمدباقر، شرح الزيارة الجامعة الكبيرة، موسسه رافد، چاپ اول، بیتا.
- مدیرشانهچی، کاظم، علم الحدیث و درایه الحدیث، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- میرزا نادری(امیر الشعرا)، محمدحسین، انتشارات کتابخانه مللک، چاپ بوذرجمهری، ۱۳۴۸ش، تصحیح عبدلجواد طالقانی.
- هاشمی شاهرودی، محمود، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسّسه دائرة المعارف فقه اسلامی ۱۳۸۵ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی فیما تعم به البلوی(المحشّی)، تحقیق: احمد محسنی سبزواری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- امام رضا(ع) با حدیث سلسلة الذهب فلسفه سیاسی تشیع را تبیین کرد، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۳ مرداد ۱۳۹۷ش.
پیوند به بیرون
| بستگان | امام کاظم(ع) (پدر) • نجمه (مادر) • سبیکه (همسر) • امام جواد (فرزند) • فاطمه معصومه(س) (خواهر) • حمزة بن موسی (برادر) • شاهچراغ (برادر) • سید میر محمد عابد (برادر) • قاسم بن موسی (برادر) • زید النار (برادر) | .jpg) |
|---|---|---|
| القاب | ||
| کنیهها | ||
| سخنان | ||
| مناظرات | ||
| اصحاب | ||
| خلفای معاصر | ||
| مسیر حرکت | ||
| شعر و هنر مرتبط | ||
| مکانها و بناهای مرتبط و منسوب | ||
| کتابشناسی | ||
| وابسته | ||
فضائل اهلبیت علیهمالسلام | ||
|---|---|---|
| قرآن |  | |
| روایات | حدیث علی مع الحق • حدیث ثقلین • حدیث سفینه • حدیث کساء • خطبه غدیر • حدیث وصایت • حدیث منزلت • حدیث یوم الدار • حدیث طیر • حدیث قضیب احمر • حدیث ولایت • حدیث تشبیه • حدیث نور واحد • حدیث لولاک • حدیث سلسلةالذهب • حدیث دوازده خلیفه • حدیث جابر • حدیث شجره • خلقت نوری اهل بیت(ع) • حدیث امان • صلوات بر حجج طاهرین | |
| وقایع | ||
| کتابها | مناقب • الثاقب فی المناقب • خصائص الأئمة • الیقین • نوادر المعجزات • اثبات الهداة • تأویل الآیات الظاهرة • الرسالة العلویة • الدر النظیم • عیون المعجزات • فضائل الخمسة • الکلمة الغراء • المناقب و المثالب • ریاض الابرار • فضائل اهل بیت • الهدایة الکبری • مدینة المعاجز • الخرائج و الجرائح • تنزیه الانبیاء • نور الابصار • نظم درر السمطین • فرائد السمطین • تذکرة الخواص • جواهر العقدین • الانوار الباهرة • مناقب آل محمد • مطالب السؤول • اتحاف السائل • المعیار و الموازنة • احیاء المیت • معارج الوصول • نخب المناقب • الفصول العلیة • غایة المرام فی فضائل علی • موسوعة اهلالبیت | |
| مرتبط | ||