الجنة تحت اقدام الامهات
| حدیث مشهور منسوب به پیامبر(ص) | |
|---|---|
 خوشنویسی ثلث «الجنة تحت اقدام الامهات» | |
| اطلاعات روایت | |
| موضوع | جایگاه مادر |
| صادره از | منسوب به پیامبر(ص) |
| منابع شیعه | تفسیر مجمع البیان |
| مؤید روایی | روایت «فَإِنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ رِجْلَیْهَا» و «فَإِنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ أَقْدَامِهِمَا» |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات (بهشت زیر پای مادران است)، سخنی منسوب به پیامبر اکرم(ص) که بیانگر ارزش و جایگاه بالای مادر در اسلام است. بر اساس این سخن، فروتنی در برابر مادر و خشنود کردن او، سبب راهیابی به بهشت دانسته شده است. از دیگر معانی این عبارت این است که اگر مادر فرزندش را به خوبی تربیت کند، او را به سوی بهشت هدایت کرده است. استفاده از چنین تعبیری درباره مادران را بهدلیل زحمات فراوانِ مادر از دوران بارداری تا زمان رشد فرزند دانستهاند.
محمد بن احمد دولابی (درگذشت: ۳۱۰ق) از محدِّثان اهلسنت، نخستین کسی دانسته شده که عبارت «اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات» را از رسول خدا نقل کرده است. طَبْرِسی (۵۴۸ق) از مفسران شیعه نیز این سخن را از اهلسنت گزارش میکند. هرچند برخی این روایت را حدیث ضعیف شمردهاند، ولی محتوای آن در برخی روایات دیگر نقل شده است.
ترجمه این سخن، در اشعار فارسی نیز بازتاب داشته و شاعرانی همچون مولوی و جامی دربارهٔ آن شعر سرودهاند.
مفهوم و جایگاه
اینکه در روایت دارد که «اَلجَنَّةُ تَحتَ اَقدامِ الاُمَّهات»، «تَحتَ اَقدام» یک تعبیر کنایی است؛ «بهشت زیر پای مادر است»؛ یعنی دَمِ دست مادر است. شما بهشت میخواهید، بروید سراغ مادر... به او محبّت کنید، به او مهربانی کنید، به او خدمت کنید، از او اطاعت کنید، به او احترام کنید، او بهشت را به شما خواهد داد.[۱]
اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات (بهشت زیر پای مادران است)، سخنی مشهور[۲] و منسوب به پیامبر اکرم(ص)[۳] که بیانگر جایگاه بلند مادر در اسلام دانسته شده است.[۴] علامه مجلسی در تبیین این سخن، مادر را یکی از راههای رسیدن به بهشت معرفی میکند.[۵] همچنین گفته شده، فروتنی در برابر مادر و خشنود کردن او، راهی برای رسیدن به بهشت است؛[۶] هر کس بخواهد به بهشت برود و از جهنم دوری کند، باید رضایت مادر را کسب کند؛ زیرا کسی وارد بهشت نمیشود مگر به رضایت و خشنودی خداوند و خداوند از کسی که پدر و مادرش از او راضی نباشند، راضی نمیشود.[۷]
حسین مظاهری، از مراجع تقلید شیعه، معنای دیگر این عبارت را آن دانسته که اگر مادر، فرزندش را به خوبی تربیت کند، او را به مسیر بهشت هدایت کرده و در مقابل، بیتوجهی و تربیت نادرست میتواند فرزند را به انحراف و دوزخ بکشاند.[۸]
مکارم شیرازی، از مراجع تقلید شیعه، استفاده از چنین تعبیری درباره مادران را بهدلیل زحمات فراوانِ مادر از دوران بارداری تا زمان رشد فرزند دانسته است.[۹]
احادیث مشابه
عَبدالرزّاق (۲۱۱ق)،[۱۰] احمد بن حَنبل (۲۴۱ق)[۱۱] و نسائی (۳۰۳ق)[۱۲] از محدّثان اهلسنت و وَرّام بن ابی فِراس (۶۰۵ق)،[۱۳] فیض کاشانی (۱۰۹۱ق)[۱۴] و مهدی نراقی (۱۲۰۹ق)[۱۵] از عالمان شیعه، در کتابهای خود با الفاظی متفاوت چنین گزارش کردهاند که مردی خدمت پیامبر(ص) رسید تا دربارۀ شرکت در جهاد مشورت کند؛ سؤال شد آیا مادر داری؟ گفت: آری، پیامبر فرمود: «فَالْزَمْهَا، فَإِنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ رِجْلَیْهَا؛ در خدمت او باش، زیرا بهشت زیر پای او است». البته این روایت مربوط به زمانی دانسته شده که نیروی کافی برای نبرد وجود داشته باشد.[۱۶]
عبارات مشابه دیگری نیز در منابع شیعه و اهلسنت، همچون «تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَاتِ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّة»،[۱۷] «فَإِنَّ الْجَنَّةَ عِنْدَ رِجْلَیْهَا»[۱۸] یا «فَإِنَّ الْجَنَّةَ تَحْتَ أَقْدَامِهِمَا»[۱۹] نقل شده است.
اعتبار حدیث
محمد بن احمد دولابی (درگذشت: ۳۱۰ق) از محدِّثان اهلسنت، نخستین کسی دانسته شده که عبارت «اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات» را در کتاب الکُنَی و الاَسماء[۲۰] به روایتِ اَنَس بن مالک از پیامبر(ص) نقل کرده است.[۲۱] جُرجانی (۳۶۵ق) از عالمان رجالی اهلسنت، نیز این سخن را در کتاب الکامل فی ضُعَفاء الرجال آورده و یکی از راویان آن را به نام «موسی بْن مُحَمد بْن عَطَاء» را مُنکَر[یادداشت ۱] و سارق حدیث میخواند.[۲۲] در بین منابع شیعه نیز طَبْرِسی (۵۴۸ق) در مَجمع البیان[۲۳] این سخن را از اهلسنت نقل نموده و به نوشتهٔ میرزاحسین نوری، قطب راوندی (۵۷۳ق) آن را در رسالهٔ لُبُّ اللُباب از پیامبر(ص) گزارش کرده است.[۲۴]
بهگفته برخی محققان، هرچند این روایت با چنین الفاظی، حدیثی ضعیف شمرده میشود؛ ولی محتوای آن در روایات دیگر بهچشم میخورد[۲۵] و اصطلاحاً نقل به معنا از احادیث مشابه صورت گرفته است.[۲۶]
اشعار درباره الجنة تحت اقدام الامهات
ترجمه عبارت اَلْجَنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الْأُمَّهَات (بهشت زیر پای مادران است)، در اشعار فارسی نیز بازتاب داشته است. از جمله، مولوی شاعر قرن هفتم قمری سروده است:
همچنین جامی شاعر قرن نهم قمری چنین سروده است:
پانویس
- ↑ «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان» ، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ رستگار و رحمتپناه، «بررسی سخن الجنة تحت اقدام الامهات»، ص۱۳۰.
- ↑ طَبْرِسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۳۱؛ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۱۸۰.
- ↑ ریشهری، و دیگران، حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۷۹.
- ↑ مجلسی، ملاذ الأخیار، ۱۴۰۶ق، ج۹، ص۱۹.
- ↑ زینالدین، فیض القدیر، ۱۳۵۶ق، ج۳، ص۳۶۱.
- ↑ قضاعی، شرح فارسى شهاب الأخبار(كلمات قصار پيامبر خاتم ص)، ۱۳۶۱ش، ص۴۲.
- ↑ مظاهری، اخلاق و جوان، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۶۵.
- ↑ «چرا بهشت زیر پای مادران است؟ »، وبگاه دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ عبد الرزاق، المصنف، ۱۴۳۷ق، ج۵، ص۱۷۶ و ۴۴۳.
- ↑ أحمد بن حنبل، المسند، ۱۴۲۱ق، ج۲۴، ص۲۹۹.
- ↑ نسائی، سنن النسائی، ۱۳۴۸ق، ج۶، ص۱۱.
- ↑ وَرّام بن ابی فِراس، مجموعة ورام، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۲۸۴.
- ↑ فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۴۳۷.
- ↑ نراقی، جامع السعادات، نشر اعلمی، ج۲، ص۲۷۵.
- ↑ «بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۱۸۱.
- ↑ ابنالبیع، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۴، ص۱۶۷.
- ↑ هیثمی، مجمع الزوائد، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۱۳۸.
- ↑ دولابی رازی، الکُنَی والأسماء، ۱۴۲۱ق، ج۳، ص۱۰۹۱.
- ↑ رستگار، و رحمتپناه، «بررسی سخن الجنة تحت اقدام الامهات»، ص۱۳۱.
- ↑ جرجانی، الکامل فی ضُعَفاء الرجال، ۱۴۱۸ق، ج۸، ص۶۴.
- ↑ طَبْرِسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۳۱.
- ↑ نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۱۸۰.
- ↑ «حدیث الجنة تحت أقدام الأمهات»، وبگاه دارالافتاء المصریه.
- ↑ رستگار، و رحمتپناه، «بررسی سخن الجنة تحت اقدام الامهات»، ص۱۴۰.
- ↑ نگاه کنید به مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۷۳ش، بخش دوم، دفتر پنجم، ص۶۷۷، بند چهلم.
- ↑ «جامی، رساله اربعین»، وبگاه گنجور.
یادداشت
- ↑ اندیشمندان علم رجال اصطلاح «مُنکَرُ الحَدیث» را برای جَرح راوی و ضعف روایات او به کار بردهاند. (عمارلو و دیگران، «تعیین گستره منکَر الحدیث در دانش جرح و تعدیل»، ص۲۲۱.)
منابع
- ابنالبیع، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبد القادر عطا، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- ابنحنبل، احمد بن محمد، المسند الإمام أحمد بن حنبل، تحقیق شعیب الأرنؤوط و دیگران، دمشق، مؤسسة الرسالة، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- «بیانات مقام معظم رهبری در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۶ آذر ۱۴۰۳ش.
- «جامی، رساله اربعین»، وبگاه گنجور، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
- جرجانی، أبو أحمد بن عدی، الکامل فی ضعفاء الرجال، تحقیق عادلأحمد عبدالموجود و علیمحمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- «چرا بهشت زیر پای مادران است؟ »، وبگاه دفتر آیت الله مکارم شیراری؛ تاریخ بازدید: ۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
- «حدیث الجنة تحت أقدام الأمهات»، وبگاه دارالافتاء المصریه، تاریخ درج مطلب: ۵ سپتامبر ۲۰۱۸م، تاریخ بازدید: ۶ بهمن ۱۴۰۳ش.
- دولابی الرازی، محمد بن أحمد، الکُنَی و الأسماء، تحقیق: نظرمحمد فاریابی، بیروت، دار ابنحزم، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- رستگار، پرویز و محمدتقی رحمتپناه، «بررسی سخن الجنة تحت اقدام الامهات»، در نشریه حدیثپژوهی، شماره ۱۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- زین الدین، محمد، فیض القدیر، شرح الجامع الصغیر، مصر، المکتبة التجاریة الکبری، چاپ اول، ۱۳۵۶ق.
- صنعانی، عبد الرزاق بن همام، المصنف، قاهره، دار التأصیل، چاپ دوم، ۱۴۳۷ق.
- طَبْرِسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- عمارلو، طیبه و دیگران، «تعیین گستره منکَر الحدیث در دانش جرح و تعدیل»، در دوفصلنامه کتاب قیّم، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۶ش.
- فیض کاشانی، محمد، المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- قضاعی، محمد بن سلامة، شرح فارسى شهاب الأخبار (كلمات قصار پيامبر خاتم(ص))، تهران، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
- مجلسی، محمدباقر، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، تصحیح مهدی رجائی، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- محمدی ریشهری، محمد و دیگران، حکمتنامه پیامبر اعظم(ص)، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، ۱۳۸۷ش.
- مظاهری، حسین، اخلاق و جوان، قم، شفق، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
- مولوی، جلالالدین محمد بن محمد، مثنوی معنوی، به کوشش توفیق هاشمپور سبحانی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۳ش.
- نراقی، مهدی، جامع السعادات، تصحیح محمد کلانتر، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ چهارم، بیتا.
- نسائی، احمد بن علی، سنن النسائی، با شرح جلال الدین سیوطی، قاهره، المکتبة التجاریة الکبری، چاپ اول، ۱۳۴۸ق.
- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
- وَرّام بن ابی فِراس، مسعود بن عیسی، مجموعة ورام، قم، مکتبة الفقیه، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- هیثمی أبوالحسن نور الدین، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، تحقیق حسام الدین القدسی، قاهرة، مکتبة القدسی، ۱۴۱۴ق.