الصوم لی و انا اجزی به
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| موضوع | اهمیت روزه |
| اعتبار سند | ضعیف |
| منابع شیعه | کافی • خصال |
| منابع سنی | صحیح بخاری • صحیح مسلم |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
الصَّومُ لی وَ أنا أَجْزی بِه از احادیث قدسی است که در آن خدا روزه را به خود نسبت داده است. برای این انتساب، دلایلی همچون پنهان بودن روزه از دیگران، شباهت یافتن روزهدار به خدا، و صفای عقل و ذهن در اثر روزهداری ذکر شده است؛ هرچند برخی محققان این ویژگیها را مختص به روزه نمیدانند. شارحان حدیث، عبارت «أنا أَجْزی به» را به معانی گوناگونی تفسیر کردهاند. برخی آن را به این معنا دانستهاند که خداوند پاداش روزه را بیواسطه به بندهاش اعطا میکند. تفسیر دیگر این است که روزه تنها هدیهای است که بنده به درگاه خدا تقدیم میکند. همچنین گروهی معتقدند که خودِ خداوند، پاداش این عبادت خواهد بود. این حدیث در منابع شیعه با سندی ضعیف نقل شده است؛ اما در منابع اهل سنت سند آن معتبر دانسته شده است.
محتوا
حدیث «الصَّومُ لی وَ أنَا أَجْزی بِه»[۱] از احادیث قدسی است که در میان همه عبادات، تنها روزه را ویژه خدا میداند.[۲] مکارم شیرازی معتقد است این توصیف شامل روزهدارانی نمیشود که فقط از مبطلات روزه پرهیز میکنند؛ بلکه شامل کسانی است که با همه اعضا و جوارح خود از گناه دوری میجویند و حتی دلشان را از تعلق به غیر خدا بازمیدارند.[۳]
بخش دوم این حدیث، یعنی «وَ أنَا أَجْزی بِه»، به دو صورت «أَجْزی بِه» و «أُجْزیٰ بِه» قرائت شده و برای هرکدام معانی متفاوتی ذکر شده است:[۴]
- بنا بر قرائت «أَجْزی بِه» (به فتح الف و جیم و سکون زاء)، به گفتۀ برخی شارحان، معنا چنین است که خداوند شخصاً پاداش روزه را به روزهدار عطا میکند.[۵] این تعبیر نشاندهنده عظمت و بیکرانگی ثواب روزه است.[۶] این تفسیر با روایتی همسو دانسته شده که میگوید پاداش دیگر عبادات از ده تا هفتصد برابر است، اما پاداش روزه را خودِ خدا میدهد.[۷]
- بنا بر قرائت «أُجْزیٰ بِه» (به ضم الف و جیم و کسر زاء)، مجلسی به نقل از برخی اساتید خود آورده است که این قرائت به معنای آن است که روزه خود پاداشی برای خدا و شکرگزاری از نعمتهای او محسوب میشود.[۸] بر این اساس، معنای حدیث این خواهد بود که در میان عبادات، تنها روزه است که میتوان آن را به خدا هدیه کرد.[۹]
برخی دیگر، از جمله ملا هادی سبزواری[۱۰]، بر همین قرائت «أُجْزیٰ بِه» معنایی دیگر ارائه دادهاند: اینکه خودِ خداوند پاداش روزهدار است؛[۱۱] یعنی روزهدار از این طریق به مقام قرب الهی نائل میشود.[۱۲] این معنا با حدیث قدسی دیگری هماهنگ دانسته شده که در آن خدا میگوید: وقتی به بندهای عشق بورزم، او را میمیرانم و خودم دیه او میشوم.[۱۳]
در مقابل، جوادی آملی این برداشت را نادرست خوانده[۱۴] و صافی گلپایگانی آن را تفسیری متکلفانه دانسته که با دیگر بخشهای حدیث سازگاری ندارد.[۱۵] محمدجواد فاضل لنکرانی نیز این نوع تفسیر را برخلاف قواعد ادبیات عرب میداند.[۱۶]
علت اختصاص یافتن روزه برای خدا
برای تبیین اینکه چرا در حدیث «الصوم لی» از میان همه عبادات، تنها روزه به خدا اختصاص یافته است، نظرات گوناگونی بیان شده و برخی شارحان امکان صحت همگی آنها را مطرح کردهاند.[۱۷] مهمترین این نظرات عبارتند از:
- روزه برخلاف دیگر عبادتها، قابل مشاهده نیست؛ ازاینرو در معرض ریا قرار نمیگیرد[۱۸] و مورد تعریف و تمجید مردم واقع نمیشود.[۱۹]
- شخص روزهدار با خودداری از شهوت، خوردن و آشامیدن، به خدایی که از این امور بینیاز است شباهت مییابد.[۲۰]
- تنها خدا با این عبادت پرستش میشود، چراکه مشرکان برای غیر خدا روزه نمیگیرند.[۲۱]
- عبادتهای دیگر توسط فرشتگان قابل مشاهده و ثبت است، اما روزه برای فرشتگان دیده نمیشود.[۲۲]
- روزه با ایجاد گرسنگی، باعث صفای عقل و ذهن انسان شده و زمینه را برای کسب معارف الهی فراهم میکند.[۲۳]
- عظمت پاداش این عبادت به گونهای است که تنها خدا از آن آگاه است.[۲۴]
البته این علل مورد مناقشه قرار گرفته و گفته شده است که ویژگیهای یادشده اختصاص به روزه ندارند و در عبادتهای دیگر نیز دیده میشوند.[۲۵] برای نمونه، در جهاد انسان از جان خود میگذرد که برتر از ترک شهوت و خوردن و آشامیدن است؛ نماز نیز مانند روزه موجب صفای روح و ذهن میشود؛ و ایمان نیز امری قلبی و نامرئی است.[۲۶]
اعتبار حدیث
حدیث «الصوم لی» در منابع اصلی شیعه همچون کافی[۲۷] و خصال[۲۸] ذکر شده است. مجلسی سند روایت کافی را مجهول دانسته است.[۲۹] لطفالله صافی نیز به دلیل وجود راویانی همچون محمد بن یونس (مجهول) و عِکرِمه بربری (خارجی)، سند حدیث نقلشده در خصال[۳۰] را ضعیف ارزیابی کرده است.[۳۱]
این روایت در دو کتاب صحیح بخاری[۳۲] و صحیح مسلم[۳۳] نیز نقل شده است که نزد اهل سنت از اعتبار بالایی برخوردارند.[۳۴]
پانویس
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۳.
- ↑ صافی گلپایگانی، «حدیث قدسی صیام»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله صافی گلپایگانی.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۱۰-۳۱۱.
- ↑ نگاه کنید به: مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۱۰؛ فاضل لنکرانی، «روزه پاداش شایسته مقام ربوبی...»، وبگاه دفتر آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی.
- ↑ جوادی آملی، اسرار عبادات، ۱۳۷۲ش، ص۹۰؛ شفیعی دارابی، «در پرتو ضیافت الهی»، ص۱۰۲.
- ↑ مازندرانی، شرح فروع کافی، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۱۲.
- ↑ ابوحنیفه، تأویل الدعائم، دارالمعارف، ج۳، ص۱۱۰.
- ↑ مجلسی، مرآةالعقول، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۲۰۱؛ کاشفالغطاء، الفردوس الاعلی، انوار الهدی، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۶.
- ↑ فاضل لنکرانی، «روزه پاداش شایسته مقام ربوبی...»، وبگاه دفتر آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی.
- ↑ سبزواری، اسرار الحکم، ۱۳۸۳ش، ص۶۶۱.
- ↑ شفیعی دارابی، «در پرتو ضیافت الهی»، ص۱۰۲؛ مظاهری، «شرح حدیث الصوم لی و انا اجزی به...»، وبگاه هدانا.
- ↑ شفیعی دارابی، «در پرتو ضیافت الهی»، ص۱۰۲.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۱۰.
- ↑ جوادی آملی، اسرار عبادات، ۱۳۷۲ش، ص۹۴.
- ↑ صافی گلپایگانی، «حدیث قدسی صیام»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله صافی گلپایگانی.
- ↑ فاضل لنکرانی، «روزه پاداش شایسته مقام ربوبی...»، وبگاه دفتر آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی.
- ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، قم، ج۶، ص۱۱.
- ↑ مازندرانی، شرح فروع کافی، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۱۱.
- ↑ آملی، مصباح الهدی فی شرح عروة الوثقی، ۱۳۸۰ق، ج۹، ص۴۲؛ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۱، ص۲۵؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، قم، ج۶، ص۱۱.
- ↑ مازندرانی، شرح فروع کافی، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۱۱؛ مجلسی، مرآةالعقول، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۲۰۰.
- ↑ مازندرانی، شرح فروع کافی، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۱۲؛ جوادی آملی، اسرار عبادات، ۱۳۷۲ش، ص۱۰۳.
- ↑ عامری، بهجةالمحافل، بیروت، ج۲، ص۳۷۶.
- ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، قم، ج۶، ص۱۰.
- ↑ مازندرانی، شرح فروع کافی، ۱۴۲۹ق، ج۴، ص۱۱.
- ↑ نگاه کنید به: موسوی عاملی، مدارک الاحکام، قم، ج۶، ص۱۰-۱۱؛ فاضل لنکرانی، «روزه پاداش شایسته مقام ربوبی...»، وبگاه دفتر آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی.
- ↑ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، قم، ج۶، ص۱۰-۱۱؛ فاضل لنکرانی، «روزه پاداش شایسته مقام ربوبی...»، وبگاه دفتر آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۶۳.
- ↑ ابنبابویه، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۴۵.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۱۹۹.
- ↑ ابنبابویه، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۴۵.
- ↑ صافی گلپایگانی، «حدیث قدسی صیام»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیتالله صافی گلپایگانی.
- ↑ بخاری، صحیح بخاری،۱۴۱۴ق، ج۵، ص۲۲۱۵.
- ↑ نیشابوری، صحیح مسلم، ۱۳۷۴ق، ج۲، ص۸۰۷.
- ↑ «بررسی و نقد کتابهای صحیح بخاری و صحیح مسلم»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
منابع
- ابنبابویه، محمد بن علی، الخصال، تحقیق علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- ابوحنیفه، نعمان بن محمد تمیمی، تأویل الدعائم تربیة المؤمنین بالتوفیق علی حدود باطن علم الدین، قاهره، دارالمعارف، چاپ اول، بیتا.
- آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح عروة الوثقی، تهران، میرزا محمدتقی آملی، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، تحقیق مصطفی دیب البغا، دمشق، دار ابن کثیر، چاپ پانزدهم، ۱۴۱۴ق.
- جوادی آملی، عبدالله، اسرار عبادات، قم، انتشارات الزهراء، چاپ چهارم، ۱۳۷۲ش.
- حلی، حسین بن کمالالدین، زبدة الاقوال فی خلاصة الرجال، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۲۸ق.
- فاضل لنکرانی، «روزه پاداش شایسته مقام ربوبی؛ نگاهی نو به حدیث شریف الصوم لی و انا اجزی به»، وبگاه دفتر آیتالله محمدجواد فاضل لنکرانی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
- سبزواری، هادی بن مهدی، اسرار الحکم، قم، مطبوعات دینی، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
- شفیعی دارابی، سید حسین، «در پرتو ضیافت الهی»، مجله معرفت، شماره۸۳، آبان ۱۳۸۳ش.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، «حدیث قدسی صیام»، پایگاه اطلاع رسانی دفتر آیتالله صافی گلپایگانی، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۴۰۴ش، تاریخ درج مطلب: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- عامری، یحیی بن ابیبکر، بهجة المحافل و بقیة الاماثل، شرح جمالالدین الاشقر، بیروت، دار الصادر، بیتا.
- عفانه، حسامالدین، «معنی الا الصوم فانه لی و انا اجزی به»، وبگاه اسلام آنلاین، تاریخ بازدید: ۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علیه السلام، ۱۴۰۶ق.
- کاشفالغطاء، محمد حسین، الفردوس الاعلی، قم، دار انوار الهدی، ۱۳۸۴ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مازندرانی، محمدهادی، شرح فروع کافی، تحقیق محمدجواد محمودی و محمدحسین درایتی، قم، دار الحدیث للطباعة و النشر، چاپ اول، ۱۴۲۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، مرآة العقول فی شرح اخبار آلالرسول، تهران، دار الکتب السلامیه، ۱۴۰۴ق.
- مظاهری، حسین، «شرح حدیث الصوم لی و انا اجزی به از زبان آیتالله مظاهری»، وبگاه هدانا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «معرفی کتاب معنای بندگی»، وبگاه خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳ اردیبهشت ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه (خطبه متقین)، قم، نسل جوان، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
- موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام، قم، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام لاحیاء التراث، بیتا.
- نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، مطبعة عیسی البابی الحلبی و شرکائه، ۱۳۷۴ق.