الناس علی دین ملوکهم
اَلنّاسُ عَلی دینِ مُلوکِهِمْ به معنای «مردم بر دین پادشاهانشان هستند»، عبارتی مشهور است که گاه در قالب حدیث به اهلبیت(ع) نسبت داده شده است.[۱] گفته شده این عبارت به صورت ضربالمثل یا جملهای عامیانه رواج یافته و به نقش حاکمان در دینداری مردم اشاره دارد.[۲] محمدتقی مجلسی در کتاب لوامع صاحبقرانی این عبارت را به عنوان روایتی مشهور و معروف از پیامبر(ص) و امامان شیعه نقل کرده و البته به منبع آن اشاره نمیکند.[۳]
این عبارت در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت وجود ندارد.[۴] علی بن عیسی اربلی را اولین فردی دانستهاند که این عبارت را در کشف الغمة فی معرفة الائمه به کار گرفته و آن را برآمده از فرهنگ محاوره عمومی و ضربالمثل برمیشمارد.[۵] ملاصالح مازندرانی نیز آن را ضربالمثلی مشهور دانسته و معتقد است سخن امام علی(ع) درباره دگرگونی دین مردم با تغییر حاکمان، ناظر به همین معنا است.[۶] گفتهاند کتاب التِّبْر المَسبوک فی نصیحة الملوک اثر ابوحامد غزالی در قرن پنجم، از جمله قدیمیترین منابع اهل سنت است که عبارت «الناس علی دین ملوکهم» را بهعنوان یک «خبر» نقل کرده است، ولی این عبارت در آثار پس از او به روایت توصیف نشده است.[۷]
آیتالله خامنهای مفهوم «مُلوک» (پادشاهان) در گزاره «الناس علی دین ملوکهم» را به کارگزاران و مسئولان حکومتی تطبیق میدهد. در باور او رفتار آنان بر فرهنگ جامعه تأثیر مستقیم و ناگزیر دارد. وی برای تبیین این اثرگذاری، به گزارشهای تاریخی دوران بنیامیه اشاره میکند که در آنها دغدغه و گفتوگوهای روزمره مردم متناسب با گرایشِ خلفا تغییر میکرد. برای نمونه در عصر ولید بن عبدالملک مردم به خرید اشیاء زینتی، در دوره سلیمان بن عبدالملک به ساختوساز و در زمان عمر بن عبدالعزیز به امور عبادی و مناسک روی آوردند.[۸] پژوهشگران با تکیه بر روایات معتقدند فرهنگ جامعه تنها محصول عملکرد دینی حاکمان نیست، بلکه امور دیگر همچون فرهنگ خانواده، منافقان و اوضاع اقتصادی نیز در سلامت یا انحراف فرهنگ عمومی نقش دارند.[۹]
مولوی در دفتر پنجم مثنوی، در بیتی پیامبر(ص) را راهنمای سلوک معرفی کرده و گزاره مشهور را به او استناد میدهد. درحالیکه این عبارت در ادبیات سیاسی بر نقش حاکمان تأکید دارد، مولوی آن را با رویکردی عرفانی و در تبیین تجلی صفات الهی در بندگان به کار برده است:
برخی پژوهشگران به روایات متعددی اشاره کردهاند که با مفاد عبارت الناس علی دین ملوکهم همخوانی دارند.[۱۱] در منبع حدیثی تحف العقول روایتی از امام علی(ع) با عبارت «النَّاسُ بِأُمَرَائِهِمْ أَشْبَهُ مِنْهُمْ بِآبَائِهِمْ» و معنایِ «مردم به حاکمان خود شبیهترند تا به پدرانشان» آمده است.[۱۲] گروهی همچون ناصر مکارم شیرازی این روایت را هممضمون با عبارت مذکور میدانند.[۱۳] از نظر او رفتار و سلوک رهبران و حاکمان تأثیر عمیقی بر روی مردم دارد و گروهی از مردم از روی غفلت یا ناآگاهی از آنان تبعیت میکنند. این گروه حاکمان را الگویی غیر قابل انتقاد تصور میکنند.[۱۴]
پانویس
- ↑ نریمانی، تفسیر متین، ۱۴۰۲ش، ج۴، ص۸۴ ـ ۸۵؛ علامه مهری، «شرایط کارگزاران از دیدگاه نهجالبلاغه»، پرتال جامع علوم انسانی؛ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۳۷ ـ ۳۸.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره «النّاس علی دین ملوکهم»، ۳۸.
- ↑ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۳۷ ـ ۳۸.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره «النّاس علی دین ملوکهم»، ص۳۹.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۳۹.
- ↑ مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۱۲، ص۵۳۶.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۴۰.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیأت دولت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۴۷ ـ ۴۹.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۹۳ش، ج۳، ص۱۰۱۰.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۴۲ ـ ۴۵.
- ↑ ابنشعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۸.
- ↑ مکارم شیرازی، نفحات القرآن، ۱۴۲۶ق، ج۱، ۳۱۱؛ نقویان، «الناس علی دین ملوکهم در بیان علامه طباطبایی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ مکارم شیرازی، نفحات القرآن، ۱۴۲۶ق، ج۱، ۳۱۱.
منابع
- ابنشعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیأت دولت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ انتشار: ۸ شهریور ۱۳۸۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- روشن ضمیر، محمد ابراهیم، حسینی زیدی، سید ابوالقاسم و محسن کبیری، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، در مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- علامه مهری، سید مصطفی، «شرایط کارگزاران از دیدگاه نهجالبلاغه (۴)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۵ض.
- مازندرانی، محمدصالح، شرح الکافی، تهران، المکتبة الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۸۲ق
- مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، نفحات القرآن، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- مولوی، محمد بن محمد، مثنوی معنوی، تهران، مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۳ش.
- نریمانی، علی، تفسیر متین، قم، نهاوندی، چاپ اول، ۱۴۰۲ش.
- نقویان، ناصر،«الناس علی دین ملوکهم در بیان علامه طباطبایی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۳۰ فروردين ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.