الناس علی دین ملوکهم
اَلنّاسُ عَلی دینِ مُلوکِهِمْ به معنای «مردم بر دین پادشاهانشان هستند»، عبارتی مشهور که گاه در قالب حدیث به اهلبیت(ع)[۱] یا پیامبر(ص) نسبت داده شده است.[۲] گفته شده این عبارت به صورت ضربالمثل یا جملهای عامیانه رواج یافته و به نقش حاکمان در دینداری مردم اشاره دارد.[۳] این عبارت در منابع اصلی حدیثی شیعه و اهل سنت وجود ندارد.[۴] گفته شده، کتاب التِّبْر المَسبوک فی نصیحة الملوک اثر ابوحامد غزالی (درگذشت ۵۰۵ق) از جمله قدیمیترین منابع اهلسنت است که عبارت «الناس علی دین ملوکهم» را بهعنوان یک «خبر»[۵] نقل کرده است، ولی در آثار پس از او این عبارت بهعنوان روایت توصیف نشده است.[۶] در منابع شیعی نیز از کشف الغمة فی معرفة الائمه،[۷] تألیف علی بن عیسی اربلی (درگذشت ۶۹۲ق) بهعنوان اولین منبع این حدیث یاد شده است.[۸] در منابع پسینی نیز، محمدتقی مجلسی (درگذشت ۱۰۷۰ق) نیز در کتاب لوامع صاحبقرانی این عبارت را بهعنوان روایتی مشهور و معروف از پیامبر(ص) و امامان شیعه نقل کرده، اما به منبع آن اشاره نمیکند.[۹]
به باور برخی عالمان و پژوهشگران عبارت الناس علی دین ملوکهم، ضربالمثل مشهوری است که پشتوانه روایی دارد. ملاصالح مازندرانی پس از اشاره به مَثَلبودن این عبارت، آن را همراستا با سخن امام علی(ع) میداند که گفته دین مردم با تغییر حاکمان دگرگون میشود.[۱۰] برخی پژوهشگران نیز به روایتهایی اشاره کردهاند که با مفاد عبارت الناس علی دین ملوکهم همخوانی دارد؛[۱۱] مثلا در کتاب تُحَف العقول روایتی از امام علی(ع) نقل شده که مردم به حاکمانشان شبیهترند تا به پدرانشان.[۱۲] به گفته ناصر مکارم شیرازی و برخی پژوهشگران، این روایت با عبارت «الناس علی دین ملوکهم» هممعناست.[۱۳] مکارم شیرازی معتقد است، رفتار حاکمان تأثیر عمیقی بر روی مردم دارد و گروهی از مردم از روی غفلت یا ناآگاهی از حاکمان تبعیت کرده، آنان را الگو و قهرمان میشمارند که نباید آنها را نقد کرد.[۱۴]
سیدعلی حسینی خامنهای، از مراجع تقلید شیعه، در تفسیر عبارت «الناس علی دین ملوکهم»، «ملوک» را به کارگزاران و مسئولان حکومتی تفسیر کرده و رفتار آنان را در فرهنگ عمومی مؤثر دانسته است. وی برای نمونه به گزارشهایی از دوران بنیامیه اشاره میکند که بر تأثیر گرایش خلفا بر دغدغههای مردم دلالت دارد؛ از جمله رواج خرید اشیای زینتی در دوره ولید بن عبدالملک، ساختوساز در دوره سلیمان بن عبدالملک و توجه به عبادت در دوره عمر بن عبدالعزیز.[۱۵] با این حال، در برخی پژوهشها، فرهنگ عمومی تنها متأثر از رفتار حاکمان دانسته نشده و عواملی مانند خانواده، منافقان و شرایط اقتصادی نیز در شکلگیری آن مؤثر شمرده شدهاند.[۱۶]
مولوی در دفتر پنجم مثنوی، در بیتی پیامبر(ص) را راهنمای سلوک معرفی کرده و گزاره مشهور را به او استناد میدهد. درحالیکه این عبارت در ادبیات سیاسی بر نقش حاکمان تأکید دارد، مولوی آن را با رویکردی عرفانی و در تبیین تجلی صفات الهی در بندگان به کار برده است:
پانویس
- ↑ نریمانی، تفسیر متین، ۱۴۰۲ش، ج۴، ص۸۴ ـ ۸۵؛ انصاری، «شرایط کارگزاران از دیدگاه نهجالبلاغه»، ص۲۳؛ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۳۷ ـ ۳۸.
- ↑ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۳۷-۳۸.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره «النّاس علی دین ملوکهم»، ۳۸.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره «النّاس علی دین ملوکهم»، ص۳۹.
- ↑ غزالی، التبر المسبوک، ۱۳۸۷ش، ص۵۷.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۴۰.
- ↑ اربلی، کشف الغمه، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۲۱.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۳۹.
- ↑ مجلسی، لوامع صاحبقرانی، ۱۴۱۴ق، ج۸، ص۳۷ ـ ۳۸.
- ↑ مازندرانی، شرح الکافی، ۱۳۸۲ق، ج۱۲، ص۵۳۶.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۴۲ ـ ۴۵.
- ↑ ابنشعبه حرانی، تحف العقول، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۸.
- ↑ مکارم شیرازی، نفحات القرآن، ۱۴۲۶ق، ج۱، ۳۱۱؛ نقویان، «الناس علی دین ملوکهم در بیان علامه طباطبایی»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ مکارم شیرازی، نفحات القرآن، ۱۴۲۶ق، ج۱، ۳۱۱.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیأت دولت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ روشن ضمیر و دیگران، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، ص۴۷ ـ ۴۹.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، ۱۳۹۳ش، ج۳، ص۱۰۱۰.
منابع
- ابنشعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۰۴ق.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، تبریز، بنیهاشمی، ۱۳۸۱ق.
- انصاری، علی رضا، «شرایط کارگزاران از دیدگاه نهجالبلاغه (۴)»، در مجله: فرهنگ کوثر، شماره۱۲، اسفند ۱۳۷۶ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار رئیسجمهور و اعضای هیأت دولت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ انتشار: ۸ شهریور ۱۳۸۴ش، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۴۰۵ش.
- روشن ضمیر، محمد ابراهیم، حسینی زیدی، سید ابوالقاسم و محسن کبیری، «نقش حاکمان در دینپذیری جامعه؛ مطالعه موردی گزاره النّاس علی دین ملوکهم»، در مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- غزالی، محمد بن محمد، التبر المسبوک فی نصیحة الملوک، بیروت، المکتبة العصریه، ۱۳۸۷ش.
- مازندرانی، محمدصالح، شرح الکافی، تهران، المکتبة الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۸۲ق
- مجلسی، محمدتقی، لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، نفحات القرآن، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- مولوی، محمد بن محمد، مثنوی معنوی، تهران، مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۳ش.
- نریمانی، علی، تفسیر متین، قم، نهاوندی، چاپ اول، ۱۴۰۲ش.
- نقویان، ناصر،«الناس علی دین ملوکهم در بیان علامه طباطبایی»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۳۰ فروردين ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ش.