خیر الامور اوسطها
خَیرُ الْاُمُورِ اَوْسَطُها[۱] یا خَیرُ الْاُمُورِ اَوْساطُها[۲] به معنای «بهترین امور، حدّ میانه در آن است.» حدیثی است که در منابع روایی شیعه و سنی نقل شده است. این حدیث از رسول اکرم(ص)،[۳] امام علی(ع)،[۴] امام کاظم(ع)[۵] روایت شده است و در کتاب بحارالانوار به‌عنوان حدیث قدسی معرفی شده است.[۶]
برخی این روایت را ضعیف دانسته‌اند[۷] و برخی معتقدند کاربرد آن محدود به مواردی است که تردید یا تعارض وجود دارد.[۸]
برخی محققان واژه «اوسط» را در این روایت به معنای «عاقل‌ترین» تفسیر کرده‌اند نه حد میانه و این برداشت را با آیه‌های ۲۸ سوره قلم و ۱۴۳ سوره بقره مرتبط می‌دانند.[۹] ابن‌ابی‌الحدید شارح نهج‌البلاغه، معتقد است که «وسط» در لغت به معنای بهترین است و اصطلاح امت وسط در قرآن به بهترین امت‌ها اشاره دارد.[۱۰]
به گفته ناصر مکارم شیرازی، مفسر و فقیه شیعه، فضایل اخلاقی همیشه حد وسط ندارند و در برخی موارد افراط پسندیده است مانند تقرب به خدا.[۱۱] محمدتقی مصباح، فیلسوف شیعه، نیز بر این باور است که مفاهیمی مانند تقرب به خدا، و علم حد وسط ندارند، زیرا دو طرف نامتناهی دارند.[۱۲]
روایات مشابه این حدیث، مصداق «خیر الامور» را شامل مواردی چون رضایت الهی، حُسن عاقبت، روشنگری حق، خالی بودن از طمع و اصلاح انسان معرفی کرده‌اند.[۱۳]
برخی معتقدند سیره امامان شیعه در مواردی با میانه‌روی همخوانی ندارد، مانند زمانی که امام علی(ع)، حضرت فاطمه(س) و حسنین(ع) غذای خود را در سه روز به مسکین، یتیم و اسیر دادند، یا امام حسن(ع) تمام دارایی خود را به فقرا می‌بخشید.[۱۴] عبدالله جوادی آملی معتقد است «خیر الامور اوسطها» برای انسان‌های عادی به معنای اجتناب از افراط و تفریط است، اما برای امامان شیعه که الگوی عمل هستند، بهترین عمل به معنای عالی‌ترین سطح عمل است.[۱۵]
پانویس
- ↑ عجلونی، کشف الخفاء، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۹۱.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۳۴.
- ↑ صافی، الجدول فی اعراب القرآن، ۱۴۱۸ق، ج ۱۵، ص۴۹، ابن عطیه اندلسی، المحرر الوجیز، ۱۴۲۲ق، ج ۱، ص۲۱۹.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۷۵، ص۱۱.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۱ق، ج ۲، ص۲۲۹؛ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۶، ص۵۴۱.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۱۰ق، ج ۷۴، ص۱۶۶.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به عجلونی، کشف الخفاء، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۹۱.
- ↑ سرخسی، المبسوط، بی‌تا، ج۳، ص۱۶۵؛ کاشانی، بدائع الصنائع، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۳.
- ↑ زارعیان، «ادله نقلی به نفع یا علیه نظریه حد وسط ارسطوئی»، ص۶۶.
- ↑ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ۱۳۷۷ش، ج۱۷، ص۲۹.
- ↑ مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۰۳.
- ↑ مصباح، اخلاق در قرآن، ۱۳۸۴ش، ص۳۱۹.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۷.
- ↑ زارعیان، «ادله نقلی به نفع یا علیه نظریه حد وسط ارسطوئی»، ص۷۲.
- ↑ جوادی آملی، «باید در همه اوصاف علمی و عملی از افراط و تفریط پرهیز کرد».
منابع
- ابن‌ابی‌الحدید، عزالدین ابوحامد، شرح نهج‌البلاغه، قم، کتابخانه آیه الله مرعشی، ۱۳۷۷ش.
- ابن‌عطیه اندلسی، عبدالحق بن غالب، المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، تحقیق عبد السلام عبدالشافی محمد، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تحقیق و تصحیح هاشم رسولی محلاتی، تبریز، نشر بنی‌هاشمی، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
- جوادی آملی، عبدالله، «باید در همه اوصاف علمی و عملی از افراط و تفریط پرهیز کرد»، سایت اسراء، تاریخ درج مطلب: ۱ تیر ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۳ش.
- زارعیان، شمسعلی، «ادله نقلی به نفع یا علیه نظریه حد وسط ارسطوئی»، در مجله پژوهش‌های اخلاقی، شماره ۱۹، بهار ۱۳۹۴ش.
- سرخسی، شمس‌الدین، المبسوط، بیروت، دار المعرفه للطباعه والنشر والتوزیع، بی‌تا.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- صافی، محمود بن عبد الرحیم، الجدول فی اعراب القرآن، دمشق-بیروت، دار الرشید-مؤسسة الإیمان، ۱۴۱۸ق.
- عجلونی، اسماعیل، کشف الخفاء، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۸ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، تحقیق سید طیب موسوی جزایری، قم، دار الکتاب، ۱۳۶۷ش.
- کاشانی، أبی‌بکر، بدائع الصنائع، پاکستان، المکتبه الحبیبیه، ۱۴۰۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- لیثی واسطی، علی، عیون الحکم و المواعظ، قم، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، مؤسسة الطبع و النشر، ۱۴۱۰ق.
- مصباح، محمدتقی، اخلاق در قرآن، با کوشش محمدحسین اسکندری، قم، مؤسسه امام خمینی، ۱۳۸۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، اخلاق در قرآن، قم، مدرسه امام علی(ع)، ۱۳۸۵ش.