اختلاف امتی رحمة
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | پیامبر اسلام |
| اعتبار سند | ضعیف |
| منابع شیعه | معانی الاخبار |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
اِخْتِلَافُ أُمَّتِي رَحْمَة به معنای «اختلاف امت من رحمت است» حدیثی است منسوب به پیامبر اسلام که آن را در میان عموم، مشهور دانستهاند. این حدیث در کتب اربعه شیعه و منابع اولیه اهلسنت ذکر نشده است. سند این روایت را ضعیف دانستهاند. البته برخی معتقدند شهرت روایت و حمل آن بر معنای درست که تأییدات قرآنی نیز دارد، موجب جبران ضعف سند و پذیرش روایت میگردد.
برخی این روایت را به معنای تردد و رفت و آمد و مرتبط با آیه نفر دانستهاند؛ به این معنا که مردم مناطق مختلف به سمت پیامبر اسلام میرفتند، آموزش میدیدند، باز میگشتند و دین را به مردم آموزش میدادند. این معنا مستند به روایتی از امام صادق(ع) است. برخی روایت را با تقیه در ارتباط دانستهاند که این اختلاف موجب تقیه شده و تقیه برای شیعیان رحمت است. برخی نیز این روایت را به اختلاف در فروع و مسائل اجتماعی معنا کردهاند.
جایگاه
«اختلاف امتی رحمة؛ اختلاف امت من رحمت است» حدیثی است منسوب به پیامبر اسلام[۱] که آن را مشهور در میان عموم خواندهاند.[۲] این حدیث در کتب اربعه شیعه و منابع اولیه اهلسنت ذکر نشده است.[۳] با این حال گفته شده در برخی شرحهای حدیثی، تفاسیر و منابع عرفانی، از آن فراوان استفاده شده است.[۴] شیخ صدوق، عالم و محدث شیعه، روایتی از امام صادق(ع) نقل کرده[۵] که تعبیر «اختلاف» در روایت پیامبر اسلام را معنا کرده[۶] و برخی پژوهشگران این روایت را تصحیح فهم اشتباه از روایت پیامبر اسلام دانستهاند.[۷]
محققان معتقدند همه راویان حدیث «اختلاف امتی رحمة» در منابع شیعه در یک درجه نیستند؛ بعضی از آنها در علم رجال، ثقه و قابلاطمینان توصیف شدهاند؛ دستهای در درجه متوسط و دستهای دیگر تضعیف شده و حتی در برخی موارد متهم به غلو هستند. بر ایناساس، روایت را از نظر سندی ضعیف دانستهاند.[۸] برخی پژوهشگران نیز این روایت را مقطوع السند و حتی مخالف عقل دانستهاند.[۹] البته برخی معتقدند شهرت روایت و حمل آن بر معنای درست که تأییدات قرآنی نیز دارد، موجب جبران ضعف سند و پذیرش روایت میگردد.[۱۰]
این روایت در منابع اولیه اهلسنت نقل نشده و در کتابهای متأخر آمده است[۱۱] محققان اهلسنت بر سند این روایت اشکالات بسیاری مطرح کردهاند[۱۲] و آن را موضوع[۱۳] ، مرفوع[۱۴] و بدون سند[۱۵] توصیف کرده و استناد این گفتار به پیامبر را درست نمیدانند.[۱۶] البته رشید رضا از عالمان اهلسنت معقتد است افرادی که تعصب بر مذهب خود دارند و دیگران را نمیپذیرند، ابا دارند که اختلاف را رحمت بخوانند.[۱۷]
روایت «اختلاف أصحابی لکم رحمة»
روایتی شبیه به «اختلاف امتی رحمة» در منابع روایی شیعه با تعبیر «اخْتِلَافُ أَصْحَابِی لَکُمْ رَحْمَةٌ؛ اختلاف اصحاب من رحمت است» نقل شده است. [۱۸] اهلسنت نیز این روایت را نقل کرده[۱۹] ولی آن را به جهت سندی ضعیف دانستهاند.[۲۰] شیخ صدوق در ادامه این روایت نقل میکند که از پیامبر اسلام پرسیدند که اصحاب شما چه کسانی هستند و پیامبر اهلبیت خود را بیان داشت.[۲۱] از امام کاظم(ع) نیز این تعبیر نقل شده است. امام در این روایت بیان میکند که در روز موعود، که علامه مجلسی آن روز را روز ظهور منجی دانسته[۲۲]، همه بر یک امر واحد جمع میشوند.[۲۳]
معنا
برخی معانی که برای روایت اختلاف امتی رحمة محتمل است را مخالف آموزههای اسلامی دانسته و آن را رد کردهاند؛[۲۴] از جمله معناکردن اختلاف به پراکندگی و چند دستگی که بر خلاف اتحاد مسلمانان باشد. محققان معتقدند روایت با این معنا را نمیتوان به پیامبر اسلام نسبت داد؛ زیرا خلاف آموزههای اسلامی از جمله آیه «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا»[۲۵] است.[۲۶] در مقابل این معنا، معانی دیگری ذکر شده که اختلاف را منشاء حرکت و رشد فکری و تحول اجتماعی دانستهاند.[۲۷]
اختلاف به معنای کوچکردن افراد
برخی اختلاف امت را به معنای تردد و رفت و آمد مثبت[۲۸] و مرتبط با آیه نفر معنا کردهاند.[۲۹] این معنا مستند است به روایتی است که شیخ صدوق در معانی الأخبار از امام صادق(ع) نقل کرده است. در این روایت امام صادق(ع) حدیث پیامبر که «اختلاف امت من، رحمت است» را درست میداند و آن را مطابق با آیه نفر معنا میکند. امام توضیح میدهد که خداوند فرمان داد که از مناطق مختلف به سمت پیامبر اسلام بروند، آموزش ببینند و سپس باز گردند و دین را به مردم بیاموزند. مقصود پیامبر از رحمت دانستن اختلاف امت همین رفت و آمدها بوده است.[۳۰] برخی عالمان از این روایت در ترغیب در تعلیم علوم دینی برداشت کردهاند.[۳۱] همچنین الگوی تأسیس حوزههای علمیه در شهرها را نیز براساس همین روایت، توجیه تاریخی و اجتماعی کردهاند.[۳۲] غزالی، عالم اهلسنت، رفتن اصحاب پیامبر به شهرهای مختلف و حدیث خواندن در شهرهای مختلف را به روایت اختلاف امتی رحمة پیامبر مرتبط دانسته است.[۳۳]
اختلاف در فروع
برخی عالمان، اختلاف در اصول دین را چنین توصیف کردهاند که یکی بر حق و دیگری بر باطل است و روایت اختلاف امتی شامل این مورد نمیشود.[۳۴] اما اختلاف در فروع دین و مسائل اجتماعی امر مذمومی نیست و روایت پیامبر شامل این مورد میشود.[۳۵] همچنین آیه ۱۰۵ آلعمران که نهی از تفرق و اختلاف کرده است را در اصول دین دانستهاند و گفته شده این آیه ارتباطی با فروع دین ندارد و به همین جهت با آیه ۱۰۵ آل عمران تضادی نخواهد داشت.[۳۶] برخی اهلسنت نیز معتقدند اگر روایت را حمل بر فروع فقهی کنیم که از اجتهاد صادر شده، میتوان محتوای روایت را پذیرفت.[۳۷] آنان معتقدند اختلاف عالمان در مسائل علمی اگر به کتاب و سنت برگشت کند، رحمت است.[۳۸]
تقیه و معانی دیگر
برای حدیث اختلاف امتی رحمة معنایی در منابع شیعه وجود دارد، که با تقیه در ارتباط است. گفته شده این معنا به نوع مدیریت و سیاستورزی پیامبر و ائمه بر میگردد.[۳۹] در روایات نیز به این معنا اشاره شده است؛ امام کاظم(ع) پس از اینکه اختلاف در میان اصحاب خود را رحمت میداند، بیان میدارد که من این اختلاف را در میان شما نهادهام و اگر غیر این بود دشمنان، شما را میگرفتند.[۴۰] شیخ صدوق پس از نقل کلام پیامبر اختلاف اصحاب (اهلبیت(ع)) را رحمت دانسته، چنین بیان میکند که اهلبیت(ع) در واقع اختلافی ندارند و تفاوت کلام آنان به سبب رعایت تقیه است و تقیه رحمت برای شیعیان است.[۴۱] محمد بن جریر طبری، عالم شیعه در قرن سوم هجری، روایت اختلاف امتی رحمة را محدود به دوران حیات پیامبر دانسته است. او روایت را چنین معنا میکند که اختلاف امت، تا زمانی که در میان آنان هستم، برایشان رحمت است؛ زیرا میتوانند به من مراجعه کنند تا انحراف آنان را اصلاح کنم و آنان را در مسیر روشن و درست قرار دهم.[۴۲]
پانویس
- ↑ طبرى آملى، المسترشد في إمامة عليّ بن أبي طالب عليه السلام، ۱۴۱۵ق، ص۵۷۲.
- ↑ رشیدرضا، مجلة المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲۶، ص۲۷۶.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۰.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۷.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۷.
- ↑ مصطفی صالح مهدی، «تصحیح مظاهر الانحراف فی فهم الحدیث الشریف حدیث رسول الله(ص) ( اختلاف امتی رحمة) موضوعا دراسة تحقیقیة فی ضو المنهج التحلیلی»، ص۲۲۳.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۶.
- ↑ کمالی دزفولی، شناخت قرآن، ۱۳۷۰ش، ص۱۴۸.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۹.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۰.
- ↑ عفانة، یسألونک، ۲۰۰۷م، ج۷، ص۲۷۶.
- ↑ مجموعة من المؤلفین، فتاوی الشبکة الإسلامیة، ۲۰۰۹م، ج۲۴، ص۸۵.
- ↑ رشیدرضا، مجلة المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲۶، ص۲۷۶.
- ↑ دشتی، النفیس فی بیان رزیة الخمیس، ۲۰۰۲م، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء، فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الأفتاء، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۱۲.
- ↑ رشیدرضا، مجلة المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲۶، ص۲۷۶.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱.
- ↑ سیوطی، الدرر المنتثرة فی الأحادیث المشتهرة، ریاض، ج۱، ص۴۴.
- ↑ سیوطی، جامع الأحادیث، ۱۹۹۴ق، ج۲، ص۳۹.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۳، ص۱۰۶.
- ↑ سوره آلعمران، آیه۱۰۳.
- ↑ انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۳، ص۱۰۶.
- ↑ داور پناه، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، ۱۳۷۵ش، ج۶، ص۳۱۹.
- ↑ انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۳، ص۱۰۶.
- ↑ فیضنسب، آیات الاحکام قبسات من تراث الامام الخمینی، ۱۳۸۴ش، ص۶۱۴.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۸.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۸.
- ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، بیروت، ج۱، ص۲۷.
- ↑ انصاری، میبدی، خلاصه تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۵۲.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین فی إلزام المخالفین، ۱۳۳۶ش، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۶۱.
- ↑ عفانة، یسألونک، ۲۰۰۷م، ج۷، ص۲۷۷.
- ↑ اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء، فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الأفتاء، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۱۲.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۲۰.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ طبری آملی، المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب علیه السلام، ۱۴۱۵ق، ص۵۷۲.
منابع
- انصاری، عبدالله بن محمد، میبدی، احمد بن محمد، خلاصه تفسیر ادبی و عرفانی قرآن، خلاصه کننده: حبیبالله آموزگار، تهران، اقبال، ۱۳۸۳ش.
- انصاریان، حسین، تفسير حكيم، محقق: حمید احمدی جلفایی، محمدجواد صابریان، سید علی غضنفری، قم، دار العرفان، ۱۳۹۸ش.
- داور پناه، ابوالفضل، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات صدر، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- دشتی، عبدالله، النفیس فی بیان رزیة الخمیس، کویت، بینا، ۲۰۰۲م.
- اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء، فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الأفتاء، جمعآوری: أحمد بن عبد الرزاق الدويش، الریاض، رئاسة إدارة البحوث العلمية والإفتاء، ۱۴۲۶ق
- رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- رحمن بخش سپاهی، حسین خاکپور، هادی زینی ملکآبادی، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، مطالعات معارف حدیثی، دوره اول - شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
- سيوطي، جلالالدین عبدالرحمن بن ابیبکر، الدرر المنتثرة في الأحاديث المشتهرة، محقق: محمد بن لطفی صباغ، ریاض، جامعه الملک سعود، بیتا.
- سيوطي، جلالالدین عبدالرحمن بن ابیبکر، جامع الأحاديث، گردآورنده و مصحح: عباس احمد صقر، بیروت، دار الفکر، ۱۹۹۴ق.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: میر جلالالدین حسینی ارموی (محدث)، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، محقق و مصحح: محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم، مکتبة آیةالله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم، المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب علیه السلام، محقق و مصحح: احمد محمودی، قم، کوشانپور، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- عفانة، حسامالدین بن موسی، یسألونک، فلسطین، مکتبة دندیس، ۲۰۰۷م.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتب العربی، چاپ اول، بیتا.
- فیضنسب، عباس، آیات الاحکام قبسات من تراث الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۴ش.
- کاشانی، ملا فتحالله، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- کمالی دزفولی، سید علی، شناخت قرآن، تهران، اسوه، ۱۳۷۰ش.
- مجموعة من المؤلفين، فتاوى الشبكة الإسلامية، بیجا، بینا، ۲۰۰۹م.
- مصطفی صالح مهدی، «تصحيح مظاهر الانحراف في فهم الحديث الشريف حدیث رسول الله(ص) ( اختلاف امتی رحمة) موضوعا دراسة تحقیقیة في ضو المنهج التحلیلی»، آداب الکوفة، العدد ۴۴، الصیف ۱۴۴۱ق.