اختلاف امتی رحمة
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | پیامبر اسلام |
| اعتبار سند | ضعیف |
| منابع شیعه | معانی الاخبار |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
اختلاف امتی رحمة به معنای «اختلاف امت من رحمت است» حدیثی منسوب به پیامبر اسلام(ص) است که در میان مسلمانان شهرت یافته است. این حدیث در کتب اربعه شیعه و منابع اولیه اهل‌سنت نقل نشده و از نظر سندی ضعیف دانسته شده است. با این حال، برخی پژوهشگران شهرت حدیث و سازگاری معنای آن با آموزه‌های قرآن را از عوامل پذیرش آن دانسته‌اند.
برای این حدیث معانی مختلفی بیان شده است؛ از جمله رفت‌وآمد برای فراگیری و آموزش دین، اختلاف در فروع دین و تقیه. همچنین، برخی آن را به دوران حیات پیامبر محدود دانسته‌اند.
جایگاه و اعتبار
اختلاف امتی رحمة، حدیثی منسوب به پیامبر اسلام است[۱] که در میان مسلمانان شهرت یافته است.[۲] این حدیث در کتب اربعه شیعه و منابع اولیه اهل‌سنت نقل نشده است.[۳] با این حال، در برخی شرح‌های حدیثی، تفاسیر و منابع عرفانی از آن استفاده شده است.[۴]
برخی راویان حدیث قابل اعتماد و برخی ضعیف دانسته شده‌اند و در نتیجه، روایت از نظر سندی ضعیف ارزیابی شده است.[۵] برخی پژوهشگران نیز آن را مقطوع‌السند یا فاقد اعتبار دانسته‌اند.[۶] در مقابل، برخی پژوهشگران، شهرت حدیث و موافقت معنای آن با آموزه‌های قرآن را از عواملی دانسته‌اند که می‌تواند ضعف سند آن را جبران کند.[۷]
شماری از عالمان اهل‌سنت نیز این حدیث را از نظر سندی نپذیرفته[۸] و آن را موضوع،[۹] مرفوع[۱۰] یا بی‌سند[۱۱] دانسته‌اند. رشید رضا، از عالمان اهل‌سنت، بر این باور است که افراد متعصب نسبت به مذهب خود، از پذیرش این تعبیر که اختلاف رحمت است، خودداری می‌کنند.[۱۲]
روایت اختلاف اصحابی لکم رحمة
در منابع روایی شیعه[۱۳] و اهل‌سنت[۱۴] روایتی با عبارت «اخْتِلَافُ أَصْحَابِی لَکُمْ رَحْمَةٌ؛ اختلاف اصحاب من رحمت است» نیز نقل شده است. این روایت از نظر سندی ضعیف دانسته شده است.[۱۵] شیخ صدوق در ادامه این روایت نقل می‌کند که از پیامبر اسلام پرسیدند که اصحاب او چه کسانی هستند و پیامبر، اهل‌بیت خود را معرفی کرد.[۱۶]
تفسیرهای مختلف از حدیث
اختلاف امتی رحمة به‌معنای اختلاف امت من رحمت است، اما برای آن تفسیرهای مختلفی بیان شده است. برخی، معنای اختلاف را به دلیل ناسازگاری آن با آموزه‌های اسلامی، از جمله دعوت قرآن به پرهیز از تفرقه، نپذیرفته‌اند.[۱۷] در مقابل، برخی با توجه به نقش اختلاف در حرکت، رشد فکری و تحول اجتماعی، معانی دیگری برای آن بیان کرده‌اند:[۱۸]
اختلاف به معنای رفت‌وآمد برای فراگیری علم
برخی اختلاف امت را به معنای رفت‌وآمد[۱۹] و مرتبط با آیه نفر معنا کرده‌اند.[۲۰] این معنا به روایتی از امام صادق(ع) مستند شده است. در این روایت امام صادق(ع) حدیث «اختلاف امت من، رحمت است» را بر اساس آیه نفر تفسیر می‌کند. بنابر روایت، خداوند فرمان داده است گروهی از مناطق مختلف نزد پیامبر اسلام بروند، آموزش ببینند و پس از بازگشت، دین را به مردم بیاموزند؛ ازاین‌رو، مقصود از «اختلاف» در حدیث، همین رفت‌وآمدها بوده است.[۲۱] برخی پژوهشگران این روایت را تصحیح فهم نادرست از حدیث منسوب به پیامبر اسلام دانسته‌اند.[۲۲]
از این روایت برای ترغیب به تعلیم علوم دینی استفاده شده است.[۲۳] همچنین، تأسیس حوزه‌های علمیه در شهرهای مختلف را براساس آن، دارای توجیه تاریخی و اجتماعی دانسته‌اند.[۲۴] غزالی، عالم اهل‌سنت، رفتن اصحاب پیامبر به شهرهای مختلف و نقل حدیث در آنها را به روایت اختلاف امتی رحمه مرتبط دانسته است.[۲۵]
اختلاف در فروع
ملا فتح‌الله کاشانی از مفسران شیعه اختلاف در فروع دین و مسائل اجتماعی را از مواردی دانسته که می‌توان حدیث را بر آن حمل کرد.[۲۶] بر اساس این دیدگاه، روایت اختلاف امتی شامل اختلاف در اصول دین نمی‌شود.[۲۷] همچنین، آیه ۱۰۵ آل‌عمران که از تفرقه و اختلاف نهی کرده است به اختلاف در اصول دین مربوط می‌شود.[۲۸] برخی اهل‌سنت نیز معتقدند اگر حدیث بر اختلافات فقهیِ برخاسته از اجتهاد حمل شود، می‌توان محتوای آن را پذیرفت.[۲۹] به‌گفته آنان، اختلاف عالمان در مسائل علمی، اگر به کتاب و سنت بازگردد، رحمت است.[۳۰]
تفسیر حدیث بر اساس تقیه
در برخی منابع شیعه، حدیث در ارتباط با تقیه تفسیر شده است. این تفسیر به شیوه مدیریت و سیاست‌ورزی پیامبر و ائمه مرتبط دانسته شده است.[۳۱] در روایتی از امام کاظم(ع)، اختلاف میان پیروان اهل‌بیت(ع) رحمت دانسته شده و به حفظ آنان از دشمنان ارتباط یافته است.[۳۲] شیخ صدوق، اصحاب در این روایت را به اهل‌بیت(ع) تفسیر کرده و بیان کرده است که آنان در واقع اختلافی ندارند و تفاوت سخنانشان ناشی از رعایت تقیه است؛ ازاین‌رو، تقیه برای شیعیان رحمت است.[۳۳]
تفسیر حدیث به دوران پیامبر
محمد بن جریر طبری، عالم شیعه در قرن سوم هجری، روایت اختلاف امتی رحمة را محدود به دوران حیات پیامبر دانسته است؛ زیرا مسلمانان در صورت اختلاف می‌توانستند به پیامبر مراجعه کنند و از او راهنمایی بگیرند.[۳۴]
پانویس
- ↑ طبرى آملى، المسترشد، ۱۴۱۵ق، ص۵۷۲.
- ↑ رشیدرضا، مجلة المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲۶، ص۲۷۶.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۰.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۷.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۶.
- ↑ کمالی دزفولی، شناخت قرآن، ۱۳۷۰ش، ص۱۴۸.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۹.
- ↑ عفانة، یسألونک، ۲۰۰۷م، ج۷، ص۲۷۶؛ اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء، فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الأفتاء، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۱۲.
- ↑ مجموعة من المؤلفین، فتاوی الشبکة الإسلامیة، ۲۰۰۹م، ج۲۴، ص۸۵.
- ↑ رشیدرضا، مجلة المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲۶، ص۲۷۶.
- ↑ دشتی، النفیس فی بیان رزیة الخمیس، ۲۰۰۲م، ج۲، ص۱۶۱.
- ↑ رشیدرضا، مجلة المنار، ۱۴۱۴ق، ج۲۶، ص۲۷۶.
- ↑ صفار، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۱۱.
- ↑ سیوطی، الدرر المنتثرة، ریاض، ج۱، ص۴۴.
- ↑ سیوطی، جامع الأحادیث، ۱۹۹۴ق، ج۲، ص۳۹.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۳، ص۱۰۶.
- ↑ داورپناه، انوار العرفان، ۱۳۷۵ش، ج۶، ص۳۱۹.
- ↑ انصاریان، تفسیر حکیم، ۱۳۹۸ش، ج۳، ص۱۰۶.
- ↑ فیض‌نسب، آیات الاحکام قبسات من تراث الامام الخمینی، ۱۳۸۴ش، ص۶۱۴.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ مصطفی صالح مهدی، «تصحیح مظاهر الانحراف فی فهم الحدیث الشریف حدیث رسول الله(ص) (اختلاف امتی رحمة) موضوعا دراسة تحقیقیة فی ضو المنهج التحلیلی»، ص۲۲۳.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۸.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۱۸.
- ↑ غزالی، إحیاء علوم الدین، بیروت، ج۱، ص۲۷.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۳۶ش، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ انصاری، میبدی، خلاصه تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۵۲.
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۳۶۱.
- ↑ عفانة، یسألونک، ۲۰۰۷م، ج۷، ص۲۷۷.
- ↑ اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء، فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الأفتاء، ۱۴۲۶ق، ج۳، ص۲۱۲.
- ↑ سپاهی و دیگران، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، ص۲۰.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ طبری آملی، المسترشد، ۱۴۱۵ق، ص۵۷۲.
منابع
- انصاری، عبدالله بن محمد، میبدی، احمد بن محمد، خلاصه تفسیر ادبی و عرفانی قرآن، خلاصه کننده: حبیب‌الله آموزگار، تهران، اقبال، ۱۳۸۳ش.
- انصاریان، حسین، تفسير حكيم، محقق: حمید احمدی جلفایی، محمدجواد صابریان، سید علی غضنفری، قم، دار العرفان، ۱۳۹۸ش.
- داورپناه، ابوالفضل، انوار العرفان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات صدر، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- دشتی، عبدالله، النفیس فی بیان رزیة الخمیس، کویت، بی‌نا، ۲۰۰۲م.
- اللجنة الدائمة للبحوث العلمية والإفتاء، فتاوی اللجنة الدائمة للبحوث العلمیة و الأفتاء، جمع‌آوری: أحمد بن عبد الرزاق الدويش، الریاض، رئاسة إدارة البحوث العلمية والإفتاء، ۱۴۲۶ق
- رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۴ق.
- سپاهی، رحمن بخش و حسین خاکپور و هادی زینی ملک‌آبادی، «بررسی تطبیقی روایت «اختلاف امتی رحمة» در منابع فریقین»، مطالعات معارف حدیثی، دوره اول - شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
- سيوطي، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، الدرر المنتثرة في الأحاديث المشتهرة، محقق: محمد بن لطفی صباغ، ریاض، جامعه الملک سعود، بی‌تا.
- سيوطي، جلال‌الدین عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر، جامع الأحاديث، گردآورنده و مصحح: عباس احمد صقر، بیروت، دار الفکر، ۱۹۹۴ق.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: میر جلال‌الدین حسینی ارموی (محدث)، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- صفار، محمد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد صلّی الله علیهم، محقق و مصحح: محسن بن عباسعلی کوچه باغی، قم، مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر بن رستم، المسترشد فی إمامة علی بن أبی طالب علیه السلام، محقق و مصحح: احمد محمودی، قم، کوشانپور، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- عفانة، حسام‌الدین بن موسی، یسألونک، فلسطین، مکتبة دندیس، ۲۰۰۷م.
- علامه مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- غزالی، محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتب العربی، چاپ اول، بی‌تا.
- فیض‌نسب، عباس، آیات الاحکام قبسات من تراث الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۴ش.
- کاشانی، ملا فتح‌الله، تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین، تهران، کتابفروشی محمد حسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- کمالی دزفولی، سید علی، شناخت قرآن، تهران، اسوه، ۱۳۷۰ش.
- مجموعة من المؤلفين، فتاوى الشبكة الإسلامية، بی‌جا، بی‌نا، ۲۰۰۹م.
- مصطفی صالح مهدی، «تصحيح مظاهر الانحراف في فهم الحديث الشريف حدیث رسول الله(ص) ( اختلاف امتی رحمة) موضوعا دراسة تحقیقیة في ضو المنهج التحلیلی»، آداب الکوفة، العدد ۴۴، الصیف ۱۴۴۱ق.