من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق

مَن لم يَشكُرِ المَخلوقَ لَم يَشكُرِ الخالِقَ به‌معنای «کسی که شکرگزار مخلوق نباشد، شکرگزار خالق نیز نخواهد بود»، عبارتی است که به‌عنوان روایت شهرت یافته؛ اما به گفته حدیث‌پژوهان در منابع روایی شیعی یافت نمی‌شود. با این حال، احادیثی با مضمون مشابه در منابع اسلامی وجود دارد.

پژوهشگران با استناد به این عبارت، میان شکر از مخلوق و شکر از خالق، رابطه‌ای مستقیم قائل شده‌اند. از نظر آنان، چون مخلوقات واسطه فیض الهی هستند، شکرگزاری از آنها در واقع شکرگزاری از خدا به عنوان منشأ اصلی نعمت‌ها محسوب می‌شود.

این آموزه در ادبیات فارسی نیز انعکاس یافته است، چنانکه عارفانی مانند جامی آن را در قالب شعر بیان کرده‌اند.

عبارت برگرفته از احادیث مشابه

به‌گفته ناصر مکارم شیرازی، اگرچه عبارت «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» در میان روایات شیعی وجود ندارد. اما در منابع حدیثی شیعه روایاتی با مضمون مشابه وجود دارد، از جمله:

• «مَنْ لَمْ يَشْكُرِ اَلنَّاسَ لَمْ يَشْكُرِ اَللَّهَ؛ كسى كه شكر احسان مردم را نداشته باشد خدا را شكر نمی‌كند.» از پیامبر(ص).
• «...أَشْکَرُکُمْ لِلَّهِ أَشْکَرُکُمْ لِلنَّاس... شكرگزارترين شما به خداوند، شكرگزارترين شما به مردم است.» از امام سجاد(ع).

• «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَل؛ هركه در قبال خوبى مردم تشكر نكند، از خداوند عزّوجلّ هم تشكّر نكرده است‏.» از امام رضا(ع).
• «...فَمَنْ لَمْ يَشْكُرْ وَالِدَيْهِ لَمْ يَشْكُرِ اَللَّهَ تَعَالَى...؛ كسى كه از پدر و مادر خود سپاس‌گزارى نكند، از خداوند هم سپاس‌گزارى نكرده است‏.» از امام رضا(ع).

رابطه شکرِ مخلوق با شکر خالق

پژوهشگران دینی با استناد به روایات درباره سپاس‌گزاری از دیگران، قائل به وجود ارتباط و ملازمه میان شکر از بندگانِ خدا با شکر از خالق (خدا) هستند؛ چنانچه مرتضی مطهری، متفکر و نویسنده شیعه معتقد است که انسان نمی‌تواند به‌دلیل اینکه از خدا سپاس‌گزاری کرده، از کسانی مانند پدر، مادر، معلم و دیگرانی که به او نیکی کرده‌اند، تشکر نکند. به‌گفته مکارم شیرازی، ملازمه میان شکر مخلوق و شکر خالق را می‌توان به دو گونه تفسیر کرد:

• ترک شکرگزاری مخلوق، نشانه ذات ناسپاس شخص است؛ در این‌صورت در برابر خالق نیز شکرگزاری نخواهد بود، به‌ویژه اینکه نعمت‌های خداوند به‌دلیل گستردگی آنها ممکن است به چشم شخص نیاید.
• مخلوق، واسطه‌ای برای انتقال نعمت خدا به بندگان است و عدم شکرگزاری از واسطه نعمت، به عدم شکرگزاری از خالق منجر خواهد شد.

عبدالله جوادی آملی نیز شکرگزاری از مخلوقات را نشانه ادب و وظیفه انسانی می‌داند. البته سید محمدعلی ایازی قرآن‌پژوه شیعه این کار را مشروط بر این می‌داند که موجب غفلت از خداوند نشود.

در مقابلِ، محمدجواد مغنیه از مفسران شیعه، معتقد است اگرچه شکر مخلوق کاری شایسته و نیکو است؛ ولی عبارت «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» تنها یک دستور اخلاقی است و نمی‌توان با استناد به آن قائل به ملازمه میان شکر مخلوق با شکر خالق شد و حکم به وجوب شکر مخلوق داد.

در ادبیات فارسی

سپاس‌گزاری از دیگران در قبال نیکی‌هایی که به انسان می‌کنند در ادبیات فارسی هم بازتاب داده شده است؛ چنانچه عبدالرحمن جامی ذیل حدیث «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ النَّاسَ لَمْ یَشْکُرِ اللهَ» چنین سروده است:

به تو نعمت ز دست هر که رسد

نِه به میدان شکرگویی، پای

کی به شکر خدا قیام کند

تارکِ شکرِ بندگان خدای