حدیث فضیلت اهل فارس
 روایت پیامبر(ص) درباره جایگاه علمآموزی ایرانیان در پشت اسکناس پنج هزار تومانی | |
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | پیامبر(ص) |
| راوی اصلی | ابوهریره و امام علی(ع) و جابر بن عبدالله انصاری و سلمان |
| منابع شیعه | مجمع البیان و فقه القرآن |
| منابع سنی | مسند احمد، صحیح بخاری و صحیح مسلم |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
حدیث فضیلت اهل فارس، روایتی نبوی است که منزلت اهالی فارس را بیان میکند. در این روایت آمده است که پیامبر(ص) با اشاره به سلمان فارسی گفت: اگر ایمان (یا دین یا علم) در ثریا باشد، مردانی از فارس به آن دست خواهند یافت. این حدیث در منابع شیعه و اهلسنت همچون مَجمَع البیان و صحیح بُخاری از طریق ابوهُرَیرَه نقل شده است.
حدیث فضیلت اهل فارس به سه صورت «لَوْ کَانَ الایمانُ عِنْدَ الثُّرَیَّا»، «لَوْ کَانَ الدِّینُ...» و «لَوْ کَانَ الْعِلْمُ...» نقل شده که برخی از آنها، صحیح شمرده شده و برخی دیگر، ضعیف دانسته شدهاند.
براساس این روایات، ایرانیان با سعی و تلاش به «دین و ایمان و علم» دست مییابند و موجب گسترش اسلام در همه دنیا میشوند. اهل فارس در این روایت بر همه فارسزبانان یا منطقه فارس (استانهای فارس، هرمزگان، بوشهر، یزد و ...) یا اهالی خراسان تفسیر شده است.
پیشگویی پیامبر درباره اسلام ایرانیان
حدیث فضیلت اهل فارس، به جایگاه و فضیلت اهل فارس اشاره کرده است.[۱] در روایات ذکر شده، بعد از نزول آیات ۵۴ سوره مائده[۲] و ۳ سوره جمعه[۳] و ۳۸ سوره محمد،[۴] برخی از اصحاب از پیامبر(ص) درباره گروهی که جانشین آنان میشوند سوال کردند؟ پیامبر(ص) دستش را بر شانههای سلمان فارسی گذاشت و بیان کرد که اگر ایمان در ستاره ثریا باشد، مردمی از نسل سلمان به آن دست مییابند. به گفته برخی، احتمال دارد این جمله بعد از همه این آیات بیان شده است.[۵]
قَالَ رسول الله(ص): وَ الَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ لَوْ کَانَ الْإِیمَانُ مَنُوطًا بِالثُّرَیَّا لَتَنَاوَلَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِس.[۶]
قسم به خدایی که جانم در دست اوست، اگر با ایمانشدن، مشروط به رفتن در ستاره ثریا باشد، مردمانی از فارس به آن دست مییابند.
گفته شده پیامبر(ص) بر اساس آیات ۵۴ مائده، ۳ جمعه و ۳۸ محمد (که پیش از اسلام آوردن مردم ایران نازل شدهاند)،[۷] دینگرایی و ایمانخواهی ایرانیان را پیشگویی کرده است.[۸] همچنین پیامبر(ص) ایمان مردم ایران را پایدار، جاویدان و بینهایت دانسته به گونهای که اگر ایمان در ثریا باشد، به آن میرسند و هرگز از آن دست برنمیدارند.[۹]
این روایت، بیانگر این نکته است که دانش و تمدن ایرانیان با اسلامآوردن در خدمت گسترش و پیشرفت اسلام قرار میگیرد.[۱۰] برخی بر اساس این روایت معتقدند، اسلام در تمام سرزمینها (حتی جاهای دوردست) وارد میشود.[۱۱]
در ابتدای برخی از نقلهای این حدیث آمده که مردم ایران بیشترین بهره از اسلام را میبرند.[۱۲] در پایان بعضی از آنها نیز علت دستیابی ایرانیان به ایمان (هرچند در ستاره ثریا)، رِقّت قلب آنان دانسته شده است.[۱۳] همچنین بیان شده که مردم ایران، سنت پیامبر(ص) را تبعیت میکنند و بر ایشان زیاد درود میفرستند.[۱۴]
نسخههای سهگانه حدیث
حدیث فضیلت ایرانیان با عبارتهای مختلفی در منابع شیعی مانند مَجمَع البیان[۱۵] و فقه القرآن[۱۶] ذکر شده است. در منابع اهلسنت همچون مُسنَد احمد،[۱۷] صحیح بُخاری[۱۸] و صحیح مسلم[۱۹] نیز آمده است. به گفته برخی تاریخنگاران، در بسیاری از منابع، راوی اصلی این روایت، ابوهُرَیرَه است.[۲۰] در برخی موارد نیز امام علی(ع)[۲۱] و جابر بن عبدالله انصاری و سلمان فارسی[۲۲] روایت را نقل کردهاند.
روایت فضیلت اهل فارس با عبارتهای مختلفی ذکر شده است. حدیثشناسان درباره اعتبار آنها نظرات مختلفی دارند.
- لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مَعَلَّقاً بالثُّرَيَّا:[۲۳] این روایت، صحیح دانسته شده است.[۲۴] [یادداشت ۱] برخی دیگر، تعدادی از راویان آن را ضعیف شمردهاند.[۲۵]
- لَوْ كَانَ الدِّينُ عِنْدَ الثُّرَيَّا:[۲۶] بعضی آن را صحیح دانستهاند.[۲۷]
- لَو كَانَ الْعلم بِالثُّرَيَّا:[۲۸] عدهای این روایت را ضعیف دانستهاند.[۲۹]
برخی بر این باورند چون ایرانیان در عرصه اسلام، ایمان و علم تلاش زیادی میکنند، یقین حاصل میشود که این سه واژه از پیامبر(ص) نقل شده است.[۳۰] همچنین گفته شده، بین واژگان دین، ایمان و علم رابطه عمیقی وجود دارد؛ چونکه رسیدن به دین حقیقی بدون علم و معرفت حاصل نمیشود و ایمان خالص نیز بدون دین حق بهدست نمیآید.[۳۱]
مراد از اهل فارس
در برخی نقلهای این روایت، (رجالٌ مِن فارس)[۳۲] و (رِجَالٌ مِنْ أَبْنَاءِ فَارِس)[۳۳] آمده که در معنای «فارس» اختلاف است. عدهای آن را مترادف با تمام فارسیزبانان[۳۴] یا سرزمینهای محل سکونت ایرانیان، دانستهاند.[۳۵] برخی دیگر منطقهای وسیع شامل فارس و خراسان قدیم،[۳۶] و عدهای نیز صرفاً خراسان دانستهاند.[۳۷]
پانویس
- ↑ معارف، «نقد و بررسی حدیثی...»، ص۱۱۵؛ صالحی شامی، سبل الهدى، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۱۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۳۲۱؛ مکارم شیرازی، تفسر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۴۱۷-۴۱۸.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ص۲۳۷؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶؛ صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۷۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۱۶۴؛ طبرى، جامع البیان، ۱۴۱۲ق، ج۲۶، ص۴۲؛ قرطبى، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۶، ص۲۵۸.
- ↑ طهماز، من سورة یس...، ۱۴۱۹ق، ص۴۵۵.
- ↑ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶.
- ↑ همایش بین المللی دکترین مهدویت، مجموعه آثار...، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۱۴۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۴۱۷-۴۱۸؛ رضایى، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۱۵۰.
- ↑ همایش بین المللی دکترین مهدویت، مجموعه آثار...، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۱۴۱-۱۴۴.
- ↑ همایش بین المللی دکترین مهدویت، مجموعه آثار...، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۱۴۷.
- ↑ خطیب، التفسیر القرآنی للقرآن، ۱۴۲۴ق، ج۱۴، ص۹۴۵.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۳.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۴-۲۵.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۹، ص۱۶۴.
- ↑ راوندى، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۷۱.
- ↑ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۳، ص۴۴۴ و ج۱۵، ص۲۳۷ و ص۲۶۰.
- ↑ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۳۶.
- ↑ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۷۲.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۰-۲۷.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۵-۲۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۳۲۱ و ج۹، ص۱۶۴ و ؛ بخارى، صحیح البخاری، ۱۴۱۰ق، ج۸، ص۴۶؛ صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۷۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابونعیم اصفهانی، تاریخ اصبهان، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۲۱؛ پاینده، نهج الفصاحة، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۵-۱۳۶؛ البانی، التعليقات الحسان...، ۱۴۲۴ق، ج۱۰، ص۳۳۶.
- ↑ فهید دوسری، الروض البسام...، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۳۸۸؛ عقیلی، الضعفاء الکبیر، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۳۸۴.
- ↑ حسن بن على، التفسیر المنسوب...، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۰؛ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۳، ص۴۴۴؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۷۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: البانی، التعليقات الحسان...، ۱۴۲۴ق، ج۱۰، ص۲۰۵.
- ↑ حمیرى، قرب الإسناد، ۱۴۱۳ق، ص۱۰۹؛ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ص۲۶۰؛ حسینى، تسلیة المُجالس...، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۵۱.
- ↑ بریا نمونه بنگرید به: پاینده، نهج الفصاحة، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۵-۱۳۶؛ البانی، سلسلة الأحاديث الضعيفة...، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۲۹-۲۳۰.
- ↑ فتلاوی، ثورة الموطئین للمهدی...، ۱۴۱۸ق، ص۲۶۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۳، ص۳۲۱؛ مکارم شیرازی، تفسر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۴، ص۴۱۷-۴۱۸.
- ↑ راوندى، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۷۱؛ ابنحنبل، مسند احمد، ۱۴۱۶ق، ج۱۳، ص۴۴۴.
- ↑ حسن بن على، التفسیر المنسوب...، ۱۴۰۹ق، ص۱۲۱؛ مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۱۹۷۲.
- ↑ صالحی شامی، سبل الهدى، ۱۴۱۴ق، ج۱۰، ص۱۱۶.
- ↑ جهانداری، «پانویس»، جغرافیای تاریخی فارس، ص۲۷.
- ↑ معارف، «نقد و بررسی حدیثی...»، ص۱۲۱-۱۲۲.
- ↑ ابنفقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۶۰۸-۶۱۰؛ حمیری، الروض المعطار...، ۱۳۶۳ش، ص۲۱۴.
یادداشت
- ↑ برخی پژوهشگران معتقدند از اینکه ابونعیم اصفهانی تمام نقلهای مختلف این روایات سهگانه را ذکر کرده ولی فقط روایت «لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مَعَلَّقاً بالثُّرَيَّا» را صحیح و اجماعی دانسته معلوم میشود بقیه گزارشات، صحیح نیست.(معارف، «نقد و بررسی حدیثی...»، ص۱۲۵.)
منابع
- ابنحنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبل، تحقیق: عامر غضبان و دیگران، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۱۶ق.
- ابونعیم اصفهانی، احمد بن عبدالله، تاریخ اصبهان، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- البانی، محمد ناصر الدین، سلسلة الأحادیث الضعیفة والموضوعة وأثرها السیئ فی الأمة، ریاض، دار المعارف، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- البانی، محمد ناصر الدين، التعليقات الحسان على صحيح ابن حبان وتمييز سقيمه من صحيحه، وشاذه من محفوظه، عربستان، دار با وزير للنشر والتوزيع، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- بخارى، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، مصر، وزارة الاوقاف، المجلس الاعلى للشئون الاسلامیة، لجنة إحیاء کتب السنة، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- پاینده، ابو القاسم، نهجالفصاحة، تهران، دنیاى دانش، چاپ چهارم، ۱۳۸۲ش.
- حسن بن على، التفسیر المنسوب إلى الإمام الحسن العسکری(ع)، تحقیق مدرسه امام مهدى(ع)، قم، مدرسة الإمام المهدی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- حسینى موسوى، محمد بن أبی طالب، تسلیة المُجالس و زینة المَجالس، تحقیق کریم فارس حسون، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- حمیرى، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، تحقیق مؤسسة آلالبیت(ع)، قم، مؤسسة آلالبیت(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- حمیری، محمد بن عبدالمنعم، الروض المعطار فی خبر الاقطار، بیروت، مکتبة لبنان، ۱۳۶۳ش.
- خطیب، عبدالکریم، التفسیر القرآنی للقرآن، قاهره، دار الفکر العربی، ۱۴۲۴ق.
- راوندى، سعید بن عبداللّٰه، فقه القرآن، تحقیق سید احمد حسینى، قم، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- رضایى اصفهانى، محمدعلى، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهاى تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- جهانداری، کیکاوس، «پانویس»، جغرافیای تاریخی فارس، تالیف پاول شواتس، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۲ش.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإختصاص، تحقیق علیاکبر غفارى و محمود محرمی زرندی، الموتمر العالمى لالفیة الشیخ المفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- صالحی شامی، محمد بن یوسف، سبل الهدى و الرشاد فى سیرة خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبد الموجود و على محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تحقیق: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصرخسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طبرى، محمد بن جریر، جامع البیان فى تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- طهماز، عبدالحمید محمود، من سورة یس الی سورة الذاریات، دمشق، دارالقلم، ۱۴۱۹ق.
- عقیلی، محمد بن عمرو، الضعفاء الکبیر، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۴ق.
- فتلاوی، مهدی حمد، ثورة الموطئین للمهدی فی ضوء أحادیث أهل السنة، بیروت، دار الوسیلة، ۱۴۱۸ق.
- فهید دوسری، جاسم بن سلیمان، الروض البسام بترتیب و تخریج فوائد تمام، بیروت، دار البشائر الاسلامیة، ۱۴۰۸ق.
- قرطبى، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، مصر، دار الحدیث، مصر، چاپ اول، ۱۴۱۲ ق.
- معارف، مجید و میرحسینی، یحیی، «نقد و بررسی حدیثی در فضیلت اهل فارس»، مجله علوم حدیث، شماره ۵۸، زمستان ۱۳۸۹ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- همایش بین المللی دکترین مهدویت، مجموعه آثار پنجمین همایش بین المللی دکترین مهدویت، قم، موسسه آینده روشن-پژوهشکده مهدویت، ۱۳۸۸ش.