عرضه دین به امام
عَرضِه دین به امام، به ارائه باورها و معارف دینی نزد امام معصوم(ع) برای تأیید یا تصحیح آنها گفته می‌شود. این شیوه در شماری از روایات شیعه گزارش شده و در دوره حضور امامان(ع) رواج داشته است.
مضامین این روایات از اصول اعتقادی مانند توحید، نبوت پیامبر(ص) و امامت تا ولایت اهل‌بیت(ع)، احکام عبادی و اجتماعی مانند نماز، روزه، حج و جهاد را دربرمی‌گیرد. در برخی روایات نیز مباحثی چون معاد و رستاخیز، بهشت و دوزخ، جبر و اختیار، غیبت امام مهدی(ع) و معراج پیامبر(ص) مطرح شده است.
بر اساس منابع شیعی، شماری از اصحاب امامان، از جمله حَمْران بن اَعْیَن، صفوان جَمَّال و عبدالعظیم حَسَنی، دین خود را بر امام زمانِ خود عرضه کرده‌اند. عرض دین عبدالعظیم حسنی نزد امام هادی(ع) از گزارش‌های مفصل این مجموعه است.
معرفی و اهمیت
عرضه دین به امام، روشی برای سنجش و تأیید درستی باورهای دینی نزد امام معصوم(ع) است.[۱] این شیوه در دوران حضور امام رواج داشته است.[۲] بر اساس منابع شیعی، شماری از اصحاب امامان(ع) باورهای دینی خود را نزد امام معصوم(ع) عرضه کرده‌اند تا در صورت وجود خطا، به باور درست راهنمایی شوند.[۳] اسماعیل بن جابر جُعْفی[۴] و ابوالجَارود[۵] این کار را نزد امام باقر(ع) انجام داده‌اند. حَمْران بن اَعْیَن،[۶] عَمرو بن حُرَیث،[۷] خالد بَجَلی،[۸] حسن بن زیاد عَطَّار،[۹] ابن‌ابی‌یَعْفُور،[۱۰] صفوان جَمَّال،[۱۱] منصور بن حازِم،[۱۲] یوسف[۱۳] و ابراهیم مُخارِقی،[۱۴] نیز باورهای خود را بر امام صادق(ع) عرضه کرده‌اند. عبدالعظیم حَسَنی نیز دین خود را بر امام هادی(ع) عرضه کرده است.[۱۵]
نخستین گزارش عرضه دین اسماعیل بن جابر دانسته شده است[۱۶] عرضه دینِ عبدالعظیم حسنی نیز از مفصل‌ترین گزارش‌های این مجموعه است.[۱۷]
لطف‌الله صافی گلپایگانی، از مراجع تقلید در قرن پانزدهم هجری، عرضه دین توسط راویان را نشانه اهمیت بررسی و تصحیح باورهای دینی دانسته و معتقد است که دیگران نیز باید باورهای خود را نزد امام معصوم(ع) یا عالمان دینی عرضه کنند.[۱۸]
محتوای عرضه‌ها
مضامین روایات عرض دین، اصول اعتقادی، آموزه‌ها و احکام عملی را دربرمی‌گیرد. در بیشتر این روایات، توحید، نبوت پیامبر(ص)، امامت و معرفی امامان آمده است.[۱۹] در برخی از آنها، ولایت اهل‌بیت(ع)، برائت از دشمنان آنان[۲۰] و وجوب اطاعت از امام[۲۱] مطرح شده است. نماز، زکات، روزه، حج[۲۲] جهاد و امر به معروف و نهی از منکر در برخی گزارش‌ها ذکر شده است.[۲۳]
موضوعاتی مانند معاد، رستاخیز، بهشت، دوزخ، صراط، میزان و سؤال قبر نیز در تعدادی از این روایات آمده است.[۲۴] همچنین در برخی گزارش‌ها، امر بین الامرین، نفی جبر و تفویض،[۲۵] غیبت، و ظهور قائم(عج)[۲۶] و معراج پیامبر(ص) مطرح شده است.[۲۷]
به گفته سید محمدکاظم سیدطباطبایی، حدیث‌پژوه شیعی، عرضه‌های نخستین، مانند عرضه‌های اسماعیل بن جابر، ابراهیم مُخارِقی، حسن بن زیاد عطار و خالد بجلی، بیشتر بر توحید، نبوت و امامت متمرکز بوده‌اند. در برخی عرضه‌های بعدی نیز موضوعاتی مانند صفات الهی، نفی تشبیه و تعطیل، جبر و تفویض، معاد و احکام شرعی مطرح شده است.[۲۸] او توجه بیشتر به مسئله امامت را با فضای پس از قیام زید بن علی، تبلیغات زیدیان و تردیدهای پدیدآمده درباره امامت مرتبط می‌داند.[۲۹]
پانویس
- ↑ صافی گلپایگانی، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۲۳؛ برنجکار، «آموزه های حدیث عرض دین»، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ هزار، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، ص۱۳۷.
- ↑ هزار، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، ص۱۳۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸ و ج۲، ص۴۰۵.
- ↑ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۹.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۲۲.
- ↑ عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۳۳۹ش، ج۱، ص۳۲۷.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، ۱۳۷۱ش، ص۶۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۲۱.
- ↑ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۲.
- ↑ ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۱۹۸-۱۹۹.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۵.
- ↑ صافی گلپایگانی، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۴۴-۴۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۲؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷؛
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۰۵؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ ابن‌شاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹.
منابع
- ابن‌شاذان، فضل بن شاذان، اثبات الرجعة، قم، دار المجتبی، ۱۳۹۲ش.
- اربلی، علی بن عیسى، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی هاشمی، ۱۳۴۰ش.
- برنجکار، رضا، «آموزه های حدیث عرض دین»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۷۱ش.
- خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص على الأئمة الإثنى عشر، قم، بیدار، ۱۳۶۰ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، أمالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۵۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، تصحیح محمدباقر میرداماد، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۶۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، ۱۳۷۲ش.
- صافی گلپایگانی، لطف‌الله، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۰ش.
- طباطبایی، سیدمحمدکاظم، «پیشینه عرض دین و حدیث»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۷۵ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۳۹ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۵ش.
- قطب راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات، قم، مدرسة الإمام المهدی(ع)، ۱۳۶۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
- هزار، علیرضا، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، مجله علوم حدیث، شماره ۲۷، بهار ۱۳۸۲ش.