عرضه دین به امام
عَرضِه دین به امام، به ارائه باورها و معارف دینی نزد امام معصوم(ع) برای تأیید یا تصحیح آنها گفته میشود و در شماری از روایات شیعه گزارش شده است. این شیوه در دوران حضور امام معصوم(ع) رواج داشته است.
مضامین روایات عرض دین از اصول اعتقادی مانند توحید، نبوت پیامبر(ص) و امامت تا ولایت اهلبیت(ع)، احکام عبادی و اجتماعی مانند نماز، روزه، حج و جهاد را دربرمیگیرد. در برخی روایات نیز مباحثی چون معاد و رستاخیز، بهشت و دوزخ، جبر و اختیار، غیبت امام زمان(ع) و معراج پیامبر(ص) مطرح شده است.
بر اساس منابع شیعی، حدود دوازده نفر از اصحاب ائمه(ع) همچون حَمْران بن اَعْیَن، حسن بن زیاد عَطَّار، صفوان جَمَّال و عبدالعظیم حَسَنی دین خود را بر امام باقر(ع)، امام صادق(ع) و امام هادی(ع) عرضه کردهاند. روایت عرض دین عبدالعظیم حسنی نزد امام هادی(ع) از مفصلترین گزارشهای این مجموعه است و بیش از بیست و پنج باور اعتقادی و دینی را دربرمیگیرد.
معرفی و اهمیت
عرضه دین به امام، روشی برای سنجش و تأیید درستی باورهای دینی نزد امام معصوم(ع) است.[۱] بر اساس روایات متعدد، شماری از اصحاب ائمه(ع) باورهای دینی خود را نزد امام معصوم(ع) مطرح کرده و از او خواستهاند درستی آنها را تأیید کند و در صورت وجود خطا، آنان را به باور درست راهنمایی کند.[۲] این شیوه در دوران حضور امام رواج داشته است.[۳]
بر اساس منابع شیعی، حدود دوازده نفر از اصحاب ائمه(ع) باورهای دینی خود را نزد امام معصوم(ع) عرضه کردهاند. اسماعیل بن جابر جُعْفی[۴] و ابوالجَارود[۵] این کار را نزد امام باقر(ع) انجام دادهاند. حَمْران بن اَعْیَن،[۶] عَمرو بن حُرَیث،[۷] خالد بَجَلی،[۸] حسن بن زیاد عَطَّار،[۹] ابن ابییَعْفُور،[۱۰] صفوان جَمَّال،[۱۱] منصور بن حازِم،[۱۲] یوسف[۱۳] و ابراهیم مُخارِقی،[۱۴] نیز باورهای خود را بر امام صادق(ع) عرضه کردهاند. عبدالعظیم حَسَنی نیز دین خود را بر امام هادی(ع) عرضه کرده است.[۱۵] بیشترین گزارشهای عرضه دین مربوط به دوره امام صادق(ع) است.[۱۶]
قدیمیترین عرضه دین در منابع مورد بررسی، به اسماعیل بن جابر جعفی مربوط دانسته شده است[۱۷] که باورهای خود را بر امام باقر(ع) عرضه کرده است.[۱۸] عرضه دینِ عبدالعظیم حسنی نزد امام هادی(ع) نیز از کاملترین گزارشهای این مجموعه است.[۱۹]
لطفالله صافی گلپایگانی، از مراجع تقلید در قرن پانزدهم هجری، عرضه دین توسط راویانی همچون عبدالعظیم حسنی را نشانه اهمیت عرض دین و تصحیح باورهای دینی دانسته و معتقد است که دیگران نیز باید به طریق اولی این کار را نزد امام معصوم(ع) یا عالمان دینی انجام دهند.[۲۰]
محتوای عرضهها
مضامین روایات عرض دین یکسان نیست و از اصول اعتقادی تا معارف و احکام دینی را دربرمیگیرد. در اکثر این روایتها، توحید، نبوت پیامبر(ص)، امامت و معرفی امامان آمده است.[۲۱] در برخی از آنها، ولایت اهلبیت(ع)، برائت از دشمنان آنان[۲۲] و وجوب اطاعت از امام[۲۳] مطرح شده است. نماز، زکات، روزه و حج نیز در برخی گزارشها[۲۴] و جهاد، امر به معروف و نهی از منکر در برخی دیگر ذکر شده است.[۲۵] موضوعاتی مانند معاد، رستاخیز، بهشت، دوزخ، صراط، میزان و پرسش در قبر نیز در تعدادی از این روایات آمده است.[۲۶] همچنین در بعضی گزارشها، مباحثی مانند امر بین الامرین و نفی جبر و تفویض،[۲۷] غیبت، ظهور قائم(عج)[۲۸] و معراج پیامبر(ص) مطرح شده است.[۲۹]
به گفته سید محمدکاظم طباطبایی، حدیثپژوه شیعی، مضامین عرضههای دین یکسان نیست و از اصول اعتقادی تا برخی آموزههای عملی را دربرمیگیرد. عرضههای نخستین، همچون عرضه اسماعیل بن جابر، ابراهیم مُخارقی و حسن بن زیاد عطار، خالد بَجَلی بیشتر بر توحید، نبوت و امامت متمرکز بودهاند و در برخی عرضههای بعدی، موضوعاتی مانند صفات الهی، نفی تشبیه و تعطیل، جبر و تفویض، معاد و احکام شرعی نیز مطرح شده است.[۳۰] او توجه بیشتر به مسئله امامت را با فضای پس از قیام زید، تبلیغات زیدیان و تردیدهای پدیدآمده درباره امامت مرتبط میداند.[۳۱]
پانویس
- ↑ صافی گلپایگانی، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۲۳؛ برنجکار، «آموزه های حدیث عرض دین»، ج۱، ص۱۳۲.
- ↑ هزار، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، ص۱۳۷.
- ↑ هزار، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، ص۱۳۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸ و ج۲، ص۴۰۵.
- ↑ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۹.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۲۲.
- ↑ عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۳۳۹ش، ج۱، ص۳۲۷.
- ↑ حمیری، قرب الإسناد، ۱۳۷۱ش، ص۶۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۲۱.
- ↑ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۲.
- ↑ ابنشاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷؛ عیاشی، کتاب التفسیر، ۱۳۳۹ش، ج۱، ص۳۲۷؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۲.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۱۹۸-۱۹۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۵.
- ↑ صافی گلپایگانی، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، ۱۳۹۰ش، ص۴۴-۴۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲؛ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۳۷۲ش، ص۲۲۲؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷؛
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۴۰۵؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: کلینی، الکافی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۱۸۸؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۹.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنشاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنشاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳؛ شیخ طوسی، اختیار معرفة الرجال، ۱۳۶۳ش، ج۵، ص۷۱۷.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۳۶۱ش، ص۲۱۲-۲۱۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنشاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲؛ قطب راوندی، الدعوات، ۱۳۶۶ش، ص۱۳۵.
- ↑ ابنشاذان، اثبات الرجعة، ۱۳۹۲ش، ص۳۸-۴۰؛ شیخ صدوق، التوحید، ۱۳۷۴ش، ص۸۱-۸۲.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹.
- ↑ طباطبایی، «پیشینه عرض دین و حدیث»، ج۱، ص۲۰۸-۲۰۹.
منابع
- ابنشاذان، فضل بن شاذان، اثبات الرجعة، قم، دار المجتبی، ۱۳۹۲ش.
- اربلی، علی بن عیسى، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی هاشمی، ۱۳۴۰ش.
- برنجکار، رضا، «آموزه های حدیث عرض دین»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الإسناد، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۷۱ش.
- خزاز رازی، علی بن محمد، کفایة الأثر فی النص على الأئمة الإثنى عشر، قم، بیدار، ۱۳۶۰ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، التوحید، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، أمالی، تهران، کتابچی، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمة، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۵۴ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۱ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال، تصحیح محمدباقر میرداماد، تحقیق سیدمهدی رجایی، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۶۳ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، قم، دار الثقافة، ۱۳۷۲ش.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، شرح حدیث عرض دین حضرت عبد العظیم حسنی(ع)، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۰ش.
- طباطبایی، سیدمحمدکاظم، «پیشینه عرض دین و حدیث»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، ۱۳۷۵ش.
- عابدی، احمد، «نگاهى کوتاه به حدیث شریف عرض دین»، مجموعه مقالات کنگره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع)، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۲ش.
- عیاشی، محمد بن مسعود، کتاب التفسیر، تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی، تهران، مکتبة العلمیة الاسلامیة، ۱۳۳۹ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۵ش.
- قطب راوندی، سعید بن هبه الله، الدعوات، قم، مدرسة الإمام المهدی(ع)، ۱۳۶۶ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۳ش.
- هزار، علیرضا، «حدیث عرض دین و مفاد آن»، مجله علوم حدیث، شماره ۲۷، بهار ۱۳۸۲ش.