شهرت فتوایی
شُهرَت فَتوایی به فتوای یکسان تعداد زیادی از فقیهان معروف در یک مسئله فقهی گفته میشود، مشروط بر اینکه تعدادشان به حد اجماع نرسد. این شهرت ممکن است مستندات مشخصی داشته باشد یا نداشته باشد. فتاوای مشهور فقهای شیعه از ابتدای غیبت کبری تا محقق حلی، «شهرت فتوایی قدما» نامیده میشوند و برخی بهدلیل نزدیکی این فقها به معصومین(ع)، تنها این نوع شهرت را معتبر میدانند. بیشترین کاربرد شهرت فتوایی در تأیید و ترجیح روایات در موارد تعارض است، اما برخی فقها مانند امام خمینی، آن را به طور مستقل نیز حجت میدانند و مانند اجماع، کشفکننده رأی معصوم(ع) و از ظنون خاص محسوب میکنند.
در مورد حجیت شهرت فتوایی، سه دیدگاه اصلی وجود دارد: مشهور فقیهان معتقدند اینکه شهرت فتوایی مطلقاً حجت نیست؛ در مقابل برخی مانند شهید اول و آقا جمال خوانساری شهرت فتوایی را مطلقاً حجت میدانند؛ و برخی نیز مانند آیتالله بروجردی و امام خمینی، تنها شهرت فتوایی قدما را حجت میدانند.
قائلین به حجیت شهرت فتوایی به ادلهای چون مفهوم موافق حجیت خبر واحد، مرفوعه زراره، مقبوله عمر بن حنظله و آیه نبأ استناد میکنند، هرچند این ادله مورد مناقشه مخالفان قرار گرفته است. شهرت فتوایی بهعنوان یکی از مرجحات در تعارض ادله نیز مطرح شده است. نمونههای عملی کاربرد شهرت فتوایی در استنباط احکام شرعی توسط فقهایی چون آیتالله بروجردی، شیخ انصاری، میرزای نائینی و سید مصطفی خمینی در مواردی همچون نماز در اماکن اربعه، فروش سگ، نجاست کافر، نماز با علم به نجاست و تَنجُّس آب قلیل مشاهده میشود.
مفهومشناسی
شهرت فتوایی به فتوای یکسان تعداد زیادی از فقیهان معروف در یک مسئله فقهی گفته میشود،[۱] مشروط بر اینکه تعدادشان به حد اجماع نرسد.[۲] ممکن است مستندات این فتاوا برای خود فقیهان مشخص باشد، اما برای ما بهدلایل مختلف معلوم نباشد.[۳]
به گفته پژوهشگران اصولی، استناد یک روایت به شهرت فتوایی با انطباق آن به فتاوای مشهور متفاوت است. گاهی شهرت فتوایی با مضمون یک روایت مطابقت دارد، اما مشخص نیست که فتاوا به آن استناد شده باشد.[۴] اما اگر مشخص شود که این فتاوا به روایات استناد شدهاند، آنگاه شهرت، شهرت عملی خواهد بود.[۵] محقق نائینی، از فقیهان قرن چهاردهم قمری، شهرت فتوایی را «شهرت مطابقیه» و شهرت عملی را «شهرت استنادیه» نامیده است.[۶]
فتاوای مشهور فقیهان شیعه از ابتدای غیبت کبری تا دوره محقق حلی،[۷] به نام «شهرت فتوایی قدما» یا «شهرت فتوایی در اصول مُتَلَقّات» یا «شهرت فتوایی در فقه منصوص» شناخته میشوند.[۸] برخی بهدلیل ویژگیهای نگارش فتاوا در آن دوره و نزدیکی فقها به زمان امام معصوم(ع)، تنها شهرت فتوایی موجود در آن دوره را معتبر میدانند.[۹]
جایگاه و اهمیت
حجیت شهرت فتوایی یکی از مباحث علم اصول فقه است که آیا فقیهان میتوانند برای اثبات حکم شرعی به آن استناد کنند یا خیر.[۱۰] بیشترین کاربرد شهرت فتوایی توسط فقیهان، در مقام تأیید و ترجیح گروهی از روایات بر گروه دیگر در موارد تعارض روایات و ادله شرعی است. بااینحال، برخی فقها مانند امام خمینی، شهرت فتوایی را نه تنها از مرجحات باب تعارض، بلکه بهصورت مستقل نیز حجت میدانند.[۱۱] این دسته از فقها، شهرت فتوایی را مانند اجماع، بهدلیل کشف قول و رأی معصوم(ع)، معتبر شمرده و آن را جزو ظنون خاص[یادداشت ۱] محسوب میکنند.[۱۲] بنابراین، اصولیان مباحث مربوط به حجیت شهرت فتوایی را در کتب اصولی، ذیل عنوان حجیت ظنون در بخش حجج و امارات و همچنین مبحث تعادل و تراجیح، مورد بحث قرار دادهاند.[۱۳]
جعفر سبحانی به نقل از آیتالله بروجردی، بر اهمیت شهرت فتوایی در فقه شیعه تأکید میکند. طبق این نقل قول: بیش از ۹۰ مسئله در فقه شیعه وجود دارد که تنها دلیل آنها شهرت فتوایی است و در صورت عدم حجیت شهرت فتوایی، این مسائل بیدلیل خواهند ماند.[۱۴] بخش قابل توجهی از این مسائل به احکام ارث مربوط میشود.[۱۵] روایاتی وجود دارد که نشان میدهد اصحاب ائمه(ع) در مواردی، شهرت فتوایی میان صحابه را بر نص صریح امام(ع) اولویت دادهاند.[۱۶] به همین دلیل، علمای شیعه اخباری را که فقهای مشهور براساس آنها فتوا ندادهاند، مورد اعتنا قرار نمیدهند و آنها را به مواردی مانند تقیه حمل میکنند.[۱۷]
دیدگاههای مختلف درباره حجیت شهرت فتوایی
در مورد حُجیَّت شهرت فتوایی دیدگاههای مختلفی وجود دارد که عبارتاند از:[۱۸]
- شهرت فتوایی مطلقاً حجت نیست: به گفته محمدتقی اصفهانی، فقیه شیعی، بیشتر علمای شیعه و اهل سنت بر این باورند که شهرت فتوایی به تنهایی برای اثبات حکم شرعی کافی نیست.[۱۹] از نظر محمدرضا مظفر، از علمای اصول، فقها حتی در صورت وجود دلیل قویتر، از مخالفت با مشهور پرهیز میکنند، که این رویهای عقلایی در علوم دیگر نیز مشاهده میشود.[۲۰]
- شهرت فتوایی مطلقاً حجت است: به گفته محمدرضا مظفر، برخی از فقها مانند شهید اول و آقا جمال خوانساری معتقدند که شهرت فتوایی بهطور کلی حجت است.[۲۱]
- فقط شهرت فتوایی قدما حجت است: آیتالله بروجردی و امام خمینی بر این باورند که تنها شهرت فتوایی علمای گذشته (قدما) حجت است[۲۲] دلیل این دیدگاه، نزدیکی قدما به ائمه معصومین(ع) و اصحابشان و همچنین سبک نگارش فتاوای آنها است که احتمالاً براساس روایات معتبری صادر شده که به دست ما نرسیدهاند.[۲۳] جعفر سبحانی نیز شهرت فتوایی قدما را از اقسام شهرت عملی میداند.[۲۴]
تعارض شهرت فتوایی قدما با متأخران
در مورد تعارض بین شهرت فتوایی قدما و متأخرین، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد:
- تساقط هر دو: عدهای معتقدند که در صورت تعارض شهرت فتوایی قدما و متأخرین، هر دو از حجیت ساقط میشوند.[۲۵]
- مقدم بودن شهرت متأخرین: برخی دیگر، شهرت فتوایی متأخرین را مقدم میدانند.[۲۶]
- مقدم بودن شهرت قدما (مشهور علما): مشهور علما، با استناد به دلایلی مانند نزدیکی قدما به زمان معصومین(ع)، شهرت فتوایی قدما را مقدم میدانند.[۲۷]
مثال موردی:
در مسئله تخییر نماز بین شکسته و تمام خواندن آن در اماکن اربعه، آیتالله بروجردی با استناد به شهرت فتوایی قدما، حکم به شکسته خواندن نماز میدهند. ایشان شهرت فتوایی معارض از سوی متأخرین را غیر قابل استناد میدانند و استدلال میکنند که اگر در عصر شیخ طوسی بودیم، شهرت فتوایی بر شکسته بودن نماز بود، بنابراین معقول نیست که شهرت متأخرین برای قدما حجت باشد.[۲۸]
استناد فقها به ادله حجیت شهرت فتوایی
کسانی که شهرت فتوایی را از باب ظن خاص حجت دانستهاند به دلایلی از جمله موارد ذیل استناد کردهاند:
- مفهومِ موافقِ حجیتِ خبر واحد: از آنجا که خبر واحد حجت است، شهرت فتوایی که نظر جمع زیادی از فقهاست، به طریق اولی باید حجت باشد.[۲۹]
- مَرفوعه زُرارَة: امام صادق(ع) در پاسخ به سوال زراره در تعارض میان احادیث، میفرمایند: آنچه را که میان اصحاب شهرت دارد، انتخاب کن.[۳۰]
- مَقبوله عُمَر بْن حَنْظَله: در این روایت، امام صادق(ع) در مورد چگونگی رفع تعارض بین احکام صادر شده از سوی دو نفر از اصحاب، میفرمایند: به روایتی که از ما در آن حکم نقل کردهاند و بین اصحاب شما مشهور و مورد اتفاق است، عمل شود و آن روایت نادر و غیرمشهور نزد اصحاب شما ترک گردد.[۳۱]
- آیه نبأ: گفته میشود دلیل ذکر شده برای راستیآزمایی خبر فاسق، عدم پشیمانی احتمالی است. اما در مورد شهرت فتوایی، چون قول جمع زیادی از فقهاست و پذیرش آن معمولاً منجر به پشیمانی نمیشود، نیازی به تحقیق و آزمودن ندارد و لذا معتبر است.[۳۲]
در مقابل قائلین به عدم حجیت شهرت فتوایی از باب ظن خاص، استناد به مفهوم آیه نباء را دارای اشکال دانسته و مفهوم موافق را به دلیل ظنی بودن آن رد کردهاند. آنها روایات مورد استناد را از جهت سند و دلالت دارای اشکال دانستهاند و آندو را تنها برای حجیت شهرت روایی کافی دانستهاند.[۳۳] همچنین عدهای از فقها با قطع نظر از أماره بودن یا نبودن شهرت، علاوهبر تمسک به روایات مذکور به دلیل آنکه شهرت سبب نزدیکتر شدن فقیه به حقیقت میشود آن را از جمله مرجحات میان ادله متعارض، برشمردهاند.[۳۴]
نمونههایی از شهرت فتوایی در فقه
نمونههایی از استفاده فقها در استنباط احکام شرعی به قرار ذیل است:
- نماز در اماکن اربعه: آیتالله بروجردی، شهرت فتوایی را مبنای ترجیح روایاتی قرار دادند که بر شکسته خواندن نماز در اماکن اربعه دلالت دارند و روایات مخالف آن را (که بر تمام خواندن نماز دلالت دارند) حمل بر تقیه و موارد مشابه نمودند.[۳۵]
- فروش سگ آموزشندیده: علیرغم اینکه شیخ انصاری شهرت فتوایی را حجت نمیدانست،[۳۶] اما با استناد به همین شهرت، فروش سگ آموزشندیده را جایز نمیداند.[۳۷] او همچنین در مبحث معاطاة، شهرت فتوایی قدما را از ادله قائلین به عدم مالکیت طرفین در بیع معاطاة ذکر کرده است.[۳۸]
- نجاست کافر: میرزای نائینی، با وجود اینکه روایات را دلیل بر طهارت ذاتی کافر میدانست، اما شهرت فتوایی مخالف این نظر، سبب توقف ایشان در مسئله نجاست ظاهری کافر شد.[۳۹]
- نماز با علم به نجاست: در مسئله وجوب اعاده نماز برای کسی که با علم به نجاست لباس یا بدن و سپس فراموشی، نماز خوانده است، آیتالله بروجردی با استناد به شهرت فتوایی، روایاتی که بر اعاده نماز دلالت دارند را پذیرفته است.[۴۰]
- تَنجُّس آب قلیل: سید مصطفی خمینی، با استناد به شهرت فتوایی، روایاتی را که بر متنجس شدن آب قلیل با برخورد با نجاست دلالت دارند، بر روایاتی که بر طهارت آن آب دلالت میکنند، مقدم کرده است[۴۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ سبحانی، الوسیط فی اصول الفقه، مؤسسه امام صادق(ع)، ج۲، ص۶۰؛ مشکینی، اصطلاحات الاصول و معظم أبحاثها، ۱۳۷۴ش، ص۱۵۶.
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ص۲۰.
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۵۳۰؛ قلیزاده، واژهشناسی اصطلاحات اصول فقه، ۱۳۷۹ش، ص۱۳۰.
- ↑ «شهرت فتوایی، جلسه ۴۳ درس خارج اصول علی بهبهانی»، سایت معارف الهیه؛ مظفر، اصول فقه، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶۴. (الثاني ألا يعلم فيها أن مستندها أي شيء هو فتكون شهرة في الفتوى مجردة سواء كان هناك خبر على طبق الشهرة و لكن لم يستند إليها المشهور أو لم يعلم استنادهم إليه أم لم يكن خبر أصلا و ينبغي أن تسمى هذه بالشهرة الفتوائية).
- ↑ فقیهیصدر و دیگران، «نارسایی شهرت روایی در عرصه فقه و حدیث»، ص۵۹.
- ↑ نائینی، اجود التقریرات، ۱۳۵۲ش، ج۲، ص۱۶۰.
- ↑ بهرامینژاد و موسوی بجنوردی، حجیت شهرت فتوایی قدما با رویکردی به آرای امام خمینی، ص۷۴.
- ↑ سبحانی، المحصول فی علم الاصول، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۲۱۳.
- ↑ سبحانی، المحصول فی علم الاصول، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۲۱۳.
- ↑ هاشم الهاشمی، خلاصة الاصول، اسماعیلیان، ج۲، ص۱۶۶-۱۶۷.
- ↑ خمینی، التعادل والترجیح،۱۳۷۵ش، ص۱۶۸-۱۷۵
- ↑ خمینی، تحریرات فی الأصول، ج۶، ص۳۸۳، جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ص۴۰۳.
- ↑ شیخ انصاری، فرائد الاصول، مجمع الفکر الإسلامی، ج۱، ص۲۳۱.
- ↑ سبحانی، المحصول فی علم الاصول، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ «شهرت فتوایی، درس خارج اصول آیت الله سبحانی»، سایت مدرسه فقاهت.
- ↑ «شهرت فتوایی، درس خارج اصول آیت الله سبحانی»، سایت مدرسه فقاهت.
- ↑ بروجردی، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، ۱۴۱۶ق، ص۳۲۵.
- ↑ صنقور، المعجم الاصولی، ۱۴۲۸ق، ج۲، ص۲۳۹.
- ↑ نجفی اصفهانی، هدایة المسترشدین، مؤسسه النشر الإسلامی، ج۳، ص۴۴۱.
- ↑ مظفر، اصول فقه، دفتر تبلیغات اسلامی، ج۲، ص۱۴۹.
- ↑ مظفر، اصول الفقه، دفتر تبلیغات اسلامی، ج۲، ص۱۵۲.
- ↑ منتظری، نهایة الاصول، ۱۴۱۵ق، ص۵۴۳-۵۴۴؛ سبحانی، تهذیب الاصول، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۴۲۵.
- ↑ هاشمی، اسماعیلیان، خلاصة الاصول، ج۲، ص۱۶۷؛ خمینی، تهذیب الاصول، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۴۲۵-۴۲۶؛ بهرامینژاد و موسوی بجنوردی، حجیت شهرت فتوایی قدما با رویکردی به آرای امام خمینی، ص۷۴.
- ↑ سبحانی، المحصول فی علم الاصول، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۲۱۳؛ سبحانی، المهذب (لابن البراج)، مقدمة، ج۲، ص۸
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۹؛ بروجردی، تقریر بحث السید البروجردی، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۱۰.
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۹؛ بروجردی، تقریر بحث السید البروجردی، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۵۱۰.
- ↑ جمعی از محققین، فرهنگنامه اصول فقه، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۳۲۹
- ↑ بروجردی، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، ۱۴۱۶ق، ص۳۲۶.
- ↑ شیخ انصاری، فرائد الاصول، مجمع الفکر الإسلامی، ج۱، ص۲۳۱-۲۳۲
- ↑ شیخ انصاری، فرائد الاصول، مجمع الفکر الإسلامی، ج۱، ص۲۳۲-۲۳۵.
- ↑ شیخ انصاری، فرائد الاصول، مجمع الفکر الإسلامی، ج۱، ص۲۳۲-۲۳۵.
- ↑ بهبهانی، عیون الانظار (شهرت فتوایی)، ۱۳۹۴ش، ج۷؛ مظفر، اصول فقه، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۱۶۴.
- ↑ بحرانی، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۹۹؛ شیخ انصاری، فرائد الاصول، مجمع الفکر الإسلامی، ج۱، ص۲۳۲-۲۳۵.
- ↑ مظفر، اصول الفقه، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۳۳ و۲۳۴؛ محمدی، شرح کفایة الاصول، ۱۳۸۵ش، ج۵، ص۲۹۲؛ مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۱۶.
- ↑ بروجردی، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، ۱۴۱۶ق، ص۳۲۶.
- ↑ شیخ انصاری، فرائد الاصول، ج۱، ص۲۳۴و۲۳۵.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب المکاسب (المحشی)، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۵۶.
- ↑ جزائری، هدی الطالب فی شرح المکاسب، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۴۷۵.
- ↑ نائینی، الرسائل الفقهیة (تقریرات، للنجمآبادی)، ۱۴۲۱ق، ص۷۴
- ↑ بروجردی، نهایه التقریر، بیتا، ج۱، ص۴۲۸.
- ↑ خمینی، کتاب الطهاره، «نجاسه القلیل و طهارته»، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۶۰.
یادداشت
منابع
- ابنبراج طرابلسی، عبدالعزیز، المهذب، تحقیق و تصحیح جمعی از محققین تحت إشراف جعفر سبحانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- بروجردی، سید حسین طباطبایی، البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر، تقریر حسینعلی منتظری نجفآبادی، قم، دفتر حضرت آیةالله، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
- بروجردی، سید حسین طباطبایی، تقریر بحث السید البروجردی، تقریر علیپناه اشتهاردی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- بروجردی، سید حسین طباطبایی، نهایة التقریر، تقریر محمد فاضل موحدی لنکرانی، بیجا، بیتا.
- بروجردی، سید حسین، نهایة الأصول، تقریر حسینعلی منتظری، تهران، نشر تفکر، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- بهبهانی، محمدعلی، «شهرت فتوایی، درس خارج اصول، جلسه ۴۳»، سایت معارف الهیه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۴ آذرماه ۱۴۰۱ش.
- بهبهانی، محمدعلی، عیون الانظار، بیجا، ۱۳۹۴ش.
- بهرامینژاد، علی، و سید مصطفی موسوی بجنوردی، «حجیت شهرت فتوایی قدما با رویکردی به آرای امام خمینی(ره)»، پژوهشنامه متین، شماره۶۹، ۱۳۹۴ش.
- جزائری، سید محمدجعفر مروج، هدی الطالب فی شرح المکاسب، قم، مؤسسة دار الکتاب، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- جمعی از محققان، فرهنگنامه اصول فقه، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- خمینی، سید روحالله موسوی، التعادل و الترجیح، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- خمینی، سید روحالله، تهذیب الأصول، تقریر جعفر سبحانی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- خمینی، سید روحاللّٰه موسوی، کتاب الطهارة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- خمینی، سید مصطفی موسوی، کتاب الطهارة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- خمینی، سید مصطفی، تحریرات فی الأصول، تهران، مؤسسة تنظیم ونشر تراث الإمام الخمینی، بیتا.
- سبحانی، جعفر، المحصول فی علم الأُصول، تقریر سید محمود جلالی مازندرانی، قم، موسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- سبحانی، جعفر، الوسیط فی اصول الفقه، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۸ش.
- سبحانی، جعفر، «شهرت فتوایی، درس خارج اصول آیتالله سبحانی»، سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۴ آذرماه ۱۴۰۱ش.
- شیخ انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب المحشّی، شرح سید محمد کلانتر، قم، مؤسسه مطبوعاتی دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۱۰ق.
- فقیهیصدر، محمد، و عباسعلی سلطانی و حسین ناصری مقدم، «نارسائی شهرت روایی در عرصه فقه و حدیث»، در فصلنامه مطالعات اسلامی: فقه و اصول، سال ۴۵، شماره ۹۳، تابستان ۱۳۹۲ش.
- قلیزاده، احمد، واژهشناسی اصطلاحات اصول فقه، تهران، بنیاد پژوهشهای علمی-فرهنگی نور الاصفیاء، ۱۳۷۹ش.
- مشکینی اردبیلی، علی، اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، قم، الهادی، چاپ ششم، ۱۳۷۴ش.
- نائینی، میرزا محمدحسین غروی، اجود التقریرات، تقریر سید ابوالقاسم خویی، قم، مطبع العرفان، ۱۳۵۲ش.
- نجفی اصفهانی، محمدتقی بن عبدالرحیم، هدایة المسترشدین، قم، مؤسسة النشر ألإسلامی، ۱۴۲۹ق.
- نجمآبادی، میرزا ابوالفضل، الرسائل الفقهیة، تقریر میرزا محمدحسین نائینی و آقاضیاء عراقی، قم، انتشارات مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، تهران، نشرنی، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.