دفن شهدای کربلا
| سوگواری محرم | |
|---|---|
 تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان | |
| رویدادها | |
| نامههای کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا | |
| افراد | |
| امام حسین(ع) • علی اکبر • علیاصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا | |
| جایها | |
| حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بینالحرمین • نهر علقمه | |
| مناسبتها | |
| تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر | |
| مراسم | |
| مرثیهخوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینهزنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشتگذاری • نخلگردانی • قمهزنی • راهپیمایی اربعین • تابوتگردانی • مراسم تابوت | |
دفن شهدای کربلا مجموعه گزارشهای تاریخی درباره زمان، کیفیت و تدفینکنندگان پیکر امام حسین(ع) و یارانش پس از واقعه عاشورا (۶۱ق) است. بنا بر قول مشهور، این رخداد در ۱۱ یا ۱۳ محرم توسط قبیله بنیاسد انجام شد. در منابع امامیه، بر پایه قاعده دفن امام به دست امام بعدی، نقش اصلی این ماجرا به امام سجاد(ع) نسبت داده شده است که بهگونهای اعجازآمیز در صحنه حاضر شد. پیکر امام حسین(ع) در محل کنونی مرقد، علیاکبر(ع) در پایین پای ایشان، و سایر شهدا بهصورت جمعی در همان محدوده دفن شدند؛ در حالی که مزار حضرت عباس(ع)، حر بن یزید ریاحی و حبیب بن مظاهر جداست.
در این میان، آیین سنتی عزاداری زنان بنیاسد هر سال در ۱۳ محرم در کربلا با حمل نمادین کفن و بوریا برگزار میشود و یادآور تدفین شهداست.
درباره سرنوشت سرهای شهدای کربلا نیز اختلافنظر وجود دارد؛ هرچند قول مشهور شیعه بازگرداندن و دفن آنها در کنار پیکرها در کربلاست، اقوالی درباره دفن در مصر، دمشق، مدینه یا نجف نیز نقل شده است.
جایگاه و اهمیت
دفن شهدای کربلا یکی از وقایع پس از واقعه عاشورا است که در مورد زمان و چگونگی آن اختلاف وجود دارد؛[۱] لشکریان عمر سعد اجساد کشتهشدگان خود را پس از جنگ دفن کردند، اما پیکرهای امام حسین(ع) و یارانش بر زمین ماند.[۲] گفته شده[۳] دفن شهدای کربلا افزون بر یک رخداد تاریخی، با احکام فقهی جهاد و شهادت، بهویژه استثنائات مربوط به عدم نیاز شهید معرکه به غُسل و کفن نیز ارتباط دارد؛[۴] علاوه بر این، از منظر کلامی حضور اعجازآمیز امام سجاد(ع) برای تدفین پدر، مؤید نظریه امامت و جانشینی در مذهب تشیع دانسته شده[۵] و تعیین دقیق محل قبور در کربلا، جغرافیای مقدس تشیع و شکلگیری سنت زیارت را در سدههای نخستین اسلامی پایهگذاری کرد.[۶]
زمان دفن شهدا
درباره زمان دفن شهدای کربلا، اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی منابع، روز یازدهم محرم سال ۶۱ق را زمان دفن دانستهاند.[۷] همه مورخان اهل سنت[۸] و برخی محققان شیعه این نظریه را پذیرفتهاند.[۹] برخی دیگر روز سیزدهم محرم را زمان دفن دانستهاند.[۱۰] در این میان، گزارشی نیز از باقیماندن پیکرها بر زمین تا سه روز دیده میشود،[۱۱] اما گفته شده این نقل از پشتوانه استواری برخوردار نیست.[۱۲]
دفنکنندگان شهدا
درباره اینکه چه کسانی پیکر شهدا را به خاک سپردند، دو دسته گزارش در منابع دیده میشود. در دسته نخست، بنیاسد، (از ساکنان غاضریه) دفنکنندگان اصلی معرفی شدهاند.[۱۳] گفته شده آنان پس از خروج عمر بن سعد، به قتلگاه آمدند، بر پیکر شهدا گریستند، بر آنها نماز خواندند و آنان را دفن کردند.[۱۴]
در دسته دوم، با استناد به روایات امامیه،[۱۵] دفن امام از شئون امام پس از او دانسته شده و از اینرو، نقش اصلی به امام سجاد(ع) نسبت داده شده که با وجود اسارت، بهگونهای اعجازآمیز در کربلا حاضر شد و عهدهدار دفن امام حسین(ع) گردید.[۱۶]
برخی محققان میان این دو دسته گزارش جمع کردهاند؛ بدین معنا که بنیاسد در صحنه حضور داشتند و در دفن شهدا مشارکت کردند، اما این کار با هدایت یا مباشرت امام سجاد(ع) انجام شد.[۱۷]
کیفیت دفن امام حسین(ع)
در فقه اسلامی، شهیدِ معرکه را میتوان بدون غسل و کفن دفن کرد؛[۱۸] اما درباره امام حسین(ع)، به سبب گزارشهایی درباره ربودهشدن لباسهای ایشان و شدت جراحات واردشده بر پیکر آن حضرت، مسئله دفن صورتی خاص یافته است.[۱۹] در برخی منابع، پیکر امام حسین(ع) با تعابیری مانند پارهپاره و مجروحشده توصیف شده است.[۲۰] همچنین در روایتی آمده است که هنگام نبش قبر در دوره متوکل، بوریایی تازه در زیر بدن مطهر دیده شد.[۲۱] بر پایه این گزارش، گفته شده احتمالا پیکر امام به سبب شدت آسیبها، بر بوریا نهاده و سپس دفن شده باشد.[۲۲]
محل دفن شهدا
بنا بر گزارشهای مشهور، امام حسین(ع) در محل کنونی مرقد خویش دفن شد.[۲۳] علیاکبر(ع) نیز در پایین پای آن حضرت به خاک سپرده شد.[۲۴] درباره دیگر بنیهاشم و بسیاری از یاران امام نیز آمده است که آنان در گودالی در پایین پای امام بهصورت جمعی دفن شدند.[۲۵]
حضرت عباس(ع) از این مجموعه جداست و بنا بر تصریح منابع، در همان محل شهادتش دفن شد؛ همانجا که امروزه مرقد آن حضرت قرار دارد.[۲۶] در برخی گزارشها، از دفن علیاصغر(ع) نیز در محدوده نزدیک به قبر امام حسین(ع) یاد داشته است.[۲۷] گفته شده این مطلب که در بین عموم مردم مشهور است که حضرت علی اصغر(ع) بر روی سینه امام حسین(ع) دفن شده، از نظر فقهی و تاریخی صحت ندارد و شاید نوعی مجازگویی است و علی اصغر(ع) نیز پایین پای امام حسین(ع) دفن شده است.[۲۸]
در میان شهدای کربلا، مدفن حُر بن یزید ریاحی و حبیب بن مظاهر بهطور مشخص از دیگران جدا دانسته شده است. بر پایه برخی نقلها، پیکر حُر را بستگانش به محل کنونی آرامگاه او منتقل کردند و همانجا دفن نمودند.[۲۹] همچنین گزارش شده است که حبیب بن مظاهر، به سبب پیوند قبیلهای با بنیاسد، جدا از دیگر شهدا و در نزدیکی مرقد امام حسین(ع) دفن شد؛ جایی که امروزه به نام قبر حبیب شناخته میشود.[۳۰]
دفن سرهای شهدا
در مورد محل دفن سرهای شهدای کربلا اختلاف وجود دارد؛ بر پایه گزارشهای تاریخی، سر بیشتر شهدای کربلا، جز علیاصغر(ع) و حر بن یزید ریاحی، از بدن جدا و به کوفه و سپس شام برده شد.[۳۱] در میان عالمان شیعه، قول مشهور آن است که سر امام حسین(ع) پس از انتقال به شام، به کربلا بازگردانده و در کنار پیکر ایشان دفن شد.[۳۲] درباره محل دفن سر امام، اقوال دیگری مانند مصر،[۳۳] دمشق،[۳۴] مدینه[۳۵] و نجف نیز نقل شده است؛[۳۶] با این حال، الحاق سر به بدن در کربلا دیدگاه مشهورتر است.[۳۷] درباره سرهای دیگر شهدا نیز بیشتر عالمان شیعه قائل به بازگرداندن آنها به کربلا هستند،[۳۸] هرچند در بابالصغیر دمشق زیارتگاهی منسوب به سرهای شهدا وجود دارد.[۳۹]
مراسم مرتبط
عزاداری زنان بنیاسد، آیینی سنتی است که هر ساله در ۱۳ محرم جهت بزرگداشت دفن شهدای کربلا، در حرم امام حسین(ع) برگزار میشود.[۴۰] در این مراسم، زنان قبیلهٔ بنیاسد با حمل سبدهای حصیری حاوی کفن و بوریا بر سر،[۴۱] و با سردادن شعار لبیک یا حسین، به سوگواری میپردازند.[۴۲] در برخی شهرهای ایران هم آیینی شبیه به این مراسم با نام «قتل الحسین» برگزار میگردد.[۴۳]
پانویس
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹م، ج۳، ص۶۳؛ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۱۹۷۹، ص۳۱۹.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۹۰۰.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۹۰۰.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۹۱.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۴۳۶.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۴۳۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۵؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹م، ج۳، ص۶۳.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۵؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۹۶۵م، ج۴، ص۸۰.
- ↑ ابن شهر آشوب؛ مناقب آلابیطالب، ۱۳۷۶ق، ج۴، ص۱۱۲؛ سید بن طاوس؛ الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۹۸۸م، ص۱۰۷.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۱۹۷۹، ص۳۱۹.
- ↑ بلعمی، تاریخ نامه طبری، ۱۴۰۳ش، ج۴، ص۷۱۲
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۹۰۰-۹۰۳.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۴۴؛ سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۹۸۸م، ص۱۹۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۶ق، ج۳، ص۲۵۹.
- ↑ شیخ مفید؛ الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۸۸-۲۹۱.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۶۳-۴۶۴؛ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۳ش، ص۳۸۰.
- ↑ محمدی ری شهری، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۴۳۷.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۴، ص۹۱.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵-۴۵۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۶.
- ↑ ابن کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۲۱۰.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۳۲۶، ح۶۵۳.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۹۰۰-۹۰۳.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی؛ اعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۷؛ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۳ش، ص۳۸۰.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۶۸.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۶۳-۴۶۴.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۹۷۹م، ص۳۱۹-۳۲۱؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۶۹.
- ↑ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۶۹.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۹۵.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۱۹۷۹م، ص۳۲۱؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۶۱۳.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۶۱۳.
- ↑ ابومخنف، وقعة الطف، ۱۳۶۷ش، ص۲۶۱ و ۲۶۷.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۲۹؛ سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۹۸۸م، ص۱۱۲.
- ↑ امین، لواعج الاشجان، ۱۹۹۶م، ص۱۹۱.
- ↑ بلاذرى، أنساب الأشراف، ۱۹۹۶م، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۷۵؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ ابنقولویه، كامل الزیارات، ۱۳۹۸ق، ص۳۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۰، ص۹۳.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۹۷۹م، ص۴۷۰.
- ↑ عالمی، حسین نفس مطمئنه، ۱۳۷۲ش، ص۳۶۵.
- ↑ «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «زنان قبیله بنیاسد به عزاداری پرداختند» خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «آیینهای عاشورایی در مازندران»، خبرگزاری ایرنا.
منابع
- «آیینهای عاشورایی در مازندران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، نجف، مکتبة الحیدریه، ۱۳۷۶ق.
- ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- ابناثیر، علی بن ابیالکرم، الکامل فی التاریخ، دار صادر، بیروت، ۱۹۶۵م.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، كامل الزيارات، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۹۸ق.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطف، تحقیق محمدهادی یوسفی غروی، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۳۶۷ش.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، تهران، انتشارات اسلاممیه، ۱۳۸۲ش.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۶۲ش.
- امین، سید محسن، لواعج الاشجان فی مقتل الحسین(ع)، بیروت، دار الامیر للثقافة و العلوم، ۱۹۹۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالتعارف، ۱۹۷۷م.
- بلعمی، ابوعلی، تاریخ نامه طبری، تهران، انتشارات آگاه، ۱۴۰۳ش.
- پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سید الشهداء، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- حنبلی، عماد، شذرات الذهب، بیروت و دمشق، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین(ع)، قم، انوار الهدی، ۱۳۸۱ش.
- «زنان قبیله بنیاسد به عزاداری پرداختند»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ نشر: ۲۰ تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- سید بن طاوس، الملهوف علی قتلی الطفوف، قم، نشر المعد، ۱۹۸۸م.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۹۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم والملوک، بیروت، دار التراث، ۱۹۶۷م.
- عالمی، محمدعلی، حسین نفس مطمئنه (از مدینه تا کربلا)، تهران، انتشارات هاد، ۱۳۷۲ش.
- «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ نشر: ۸ آذر ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- قاضی طباطبایی، سید محمدعلی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، مشهد، نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، تهران، چاپ سنگی، ۱۳۸۳ش.
- محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
- مقرم، عبدالرزاق الموسوی، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه، ص۱۹۷۹م.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.