دفن شهدای کربلا
| سوگواری محرم | |
|---|---|
 تابلوی عصر عاشورا یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان | |
| رویدادها | |
| نامههای کوفیان به امام حسین(ع) • نامه امام حسین(ع) به اشراف بصره • روز عاشورا • واقعه کربلا • واقعه عاشورا (از نگاه آمار) • روزشمار واقعه عاشورا • اسیران کربلا | |
| افراد | |
| امام حسین(ع) • علی اکبر • علیاصغر • عباس بن علی • حضرت زینب(س) • سکینه بنت حسین • فاطمه دختر امام حسین • مسلم بن عقیل • شهیدان کربلا • اسیران کربلا | |
| جایها | |
| حرم امام حسین(ع) • تل زینبیه • حرم حضرت عباس(ع) • گودال قتلگاه • بینالحرمین • نهر علقمه | |
| مناسبتها | |
| تاسوعا • عاشورا • دهه محرم • اربعین • دهه صفر | |
| مراسم | |
| مرثیهخوانی • نوحه • تعزیه • روضه • زنجیرزنی • سینهزنی • سقاخانه • سنج و دمام • دسته عزاداری • شام غریبان • تشتگذاری • نخلگردانی • قمهزنی • راهپیمایی اربعین • تابوتگردانی • مراسم تابوت | |
دفن شهدای کربلا به خاکسپاری امام حسین(ع) و یارانش پس از واقعه عاشورا در سال ۶۱ق اشاره دارد. درباره زمان، چگونگی و دفنکنندگان پیکرها گزارشهای مختلفی وجود دارد. بر اساس برخی گزارشها، بنیاسد پیکر شهدا را دفن کردند و در روایات امامیه، امام سجاد(ع) نیز در دفن امام حسین(ع) نقش داشته است. شهدا در کربلا دفن شدند و برخی از آنان، از جمله حضرت عباس(ع)، حُر بن یزید ریاحی و حبیب بن مظاهر، آرامگاههای جداگانه دارند. درباره محل دفن سرهای شهدا نیز دیدگاههای مختلفی نقل شده است.
دفن شهدای کربلا در مقتلها و روضههای عاشورایی بازتاب یافته و باقیماندن پیکر شهدا پس از شهادت، از جلوههای مظلومیت آنان دانسته شده است. آیین عزاداری زنان بنیاسد در ۱۳ محرم نیز با یادکرد این رخداد برگزار میشود.
جایگاه و اهمیت
دفن شهدای کربلا از رخدادهای پس از واقعه عاشورا است که در منابع تاریخی و روایی بازتاب یافته است.[۱] این موضوع از نظر اعتقادی نیز اهمیت دارد؛ زیرا در روایات امامیه، دفن امام از وظایف امام پس از او دانسته شده و حضور اعجازآمیز امام سجاد(ع) برای دفن امام حسین(ع)، از شواهد امامت او به شمار آمده است.[۲]
باقیماندن پیکر امام حسین(ع) و یارانش بر زمین پس از شهادت و دفن آنان با تأخیر، در مقتلها و روضههای عاشورایی بازتاب یافته و از جلوههای مظلومیت شهدای کربلا دانسته شده است. آیین عزاداری زنان بنیاسد در ۱۳ محرم نیز با یادکرد دفن شهدا برگزار میشود.[۳] همچنین شناخت محل قبور شهدا در شکلگیری زیارتگاههای کربلا و سنت زیارت امام حسین(ع) اهمیت داشته است.[۴]
زمان و مکان دفن پیکرها
درباره زمان دفن شهدای کربلا، اختلاف وجود دارد. برخی منابع، ۱۱ محرم سال ۶۱ق را زمان دفن دانستهاند.[۵] این دیدگاه در میان مورخان اهلسنت[۶] و شماری از علمای شیعه پذیرفته شده است.[۷] برخی منابع نیز ۱۳ محرم را زمان دفن ذکر کردهاند.[۸] گزارشی نیز از باقیماندن پیکرها تا سه روز پس از عاشورا حکایت دارد،[۹] اما برخی پژوهشگران آن را فاقد پشتوانه تاریخی کافی دانستهاند.[۱۰]
مکان دفن پیکرها
بنا بر گزارشهای مشهور، امام حسین(ع) در محل کنونی حرمش دفن شد.[۱۱] علیاکبر(ع) نیز در پایین پای امام حسین(ع) به خاک سپرده شد.[۱۲] حضرت عباس(ع) در محل شهادتش و جدا از دیگر شهدا دفن شد و مرقد او نیز در همان محل قرار دارد.[۱۳] درباره علیاصغر(ع) نیز گزارشهایی از دفن او در نزدیکی قبر امام حسین(ع) وجود دارد.[۱۴] برخی پژوهشگران، نسبتدادن دفن علیاصغر(ع) بر سینه امام حسین(ع) را فاقد پشتوانه تاریخی دانسته و احتمال دادهاند که این تعبیر جنبه مجازی داشته باشد.[۱۵]
حُر بن یزید ریاحی نیز جدا از دیگر شهدا دفن شد. بر اساس برخی گزارشها، بستگان او پیکرش را به محل دیگری منتقل کردند و همانجا به خاک سپردند.[۱۶] حبیب بن مظاهر نیز بهسبب پیوند قبیلهای با بنیاسد، جدا از دیگر شهدا و در نزدیکی قبر امام حسین(ع) دفن شد.[۱۷] درباره دیگر یاران امام نیز گزارش شده است که در نزدیکی قبر امام حسین(ع) و بهصورت جمعی دفن شدند.[۱۸]
دفن سرهای شهدا
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) دیدگاههای مختلفی وجود دارد. دیدگاه مشهور در میان عالمان شیعه آن است که سر امام پس از انتقال به شام به کربلا بازگردانده و در کنار پیکر او دفن شد.[۱۹]در منابع مصر،[۲۰] دمشق،[۲۱] مدینه[۲۲] و نجف نیز بهعنوان محل دفن سر امام ذکر شده است؛[۲۳] درباره سرهای دیگر شهدا نیز بیشتر عالمان شیعه، بازگرداندن آنها به کربلا و دفن در کنار پیکرها را پذیرفتهاند.[۲۴] با این حال، در بابالصغیر دمشق زیارتگاهی منسوب به سرهای شهدا وجود دارد.[۲۵]
دفنکنندگان و چگونگی دفن پیکرها
درباره دفنکنندگان شهدای کربلا دو دسته گزارش وجود دارد. بر اساس برخی گزارشها، افراد قبیله بنیاسد که در غاضریه سکونت داشتند، پس از رفتن سپاه عمر بن سعد به کربلا رفتند و پیکر شهدا را دفن کردند.[۲۶] در برخی از این گزارشها، نماز بر پیکر شهدا نیز به آنان نسبت داده شده است.[۲۷] بر اساس روایات امامیه،[۲۸] امام سجاد(ع) با وجود اسارت، بهصورت اعجازآمیز به کربلا آمد و پیکر امام حسین(ع) را دفن کرد.[۲۹] برخی پژوهشگران، این دو دسته گزارش را قابل جمع دانستهاند؛ به این معنا که بنیاسد در دفن شهدا حضور داشتند و امام سجاد(ع) نیز در دفن امام حسین(ع) نقش داشت.[۳۰]
چگونگی دفن امام حسین(ع)
گزارشهایی درباره دفن پیکر امام حسین(ع) بدون غسل و کفن وجود دارد.[۳۱] شدت جراحات واردشده بر پیکر آن حضرت و ربودهشدن لباسهای ایشان، از عوامل مؤثر در چگونگی دفن دانسته شده است.[۳۲] در گزارشی مربوط به دوره متوکل عباسی آمده است که هنگام نبش قبر امام حسین(ع)، بوریایی تازه در زیر بدن آن حضرت دیده شد.[۳۳] برخی پژوهشگران بر اساس این گزارش احتمال دادهاند که پیکر امام هنگام دفن بر بوریا قرار داده شده باشد.[۳۴]
مراسم مرتبط
هر سال در ۱۳ محرم، مراسمی با عنوان عزاداری زنان بنیاسد در حرم امام حسین(ع) برگزار میشود که یادآور دفن شهدای کربلاست.[۳۵] در این مراسم، زنان با حمل سبدهای حصیری حاوی کفن و بوریا،[۳۶] و سردادن شعار لبیک یا حسین عزاداری میکنند.[۳۷]
آیینهای مشابهی نیز با عنوان قتل الحسین در برخی شهرهای ایران برگزار میشود.[۳۸]
پانویس
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹م، ج۳، ص۶۳؛ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۱۹۷۹، ص۳۱۹.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۴۳۶.
- ↑ «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۴۳۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۵؛ طبری، تاریخ الأمم والملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵؛ مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹م، ج۳، ص۶۳.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۵؛ ابناثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۹۶۵م، ج۴، ص۸۰.
- ↑ ابن شهر آشوب؛ مناقب آلابیطالب، ۱۳۷۶ق، ج۴، ص۱۱۲؛ سید بن طاوس؛ الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۹۸۸م، ص۱۰۷.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۱۹۷۹، ص۳۱۹.
- ↑ بلعمی، تاریخ نامه طبری، ۱۴۰۳ش، ج۴، ص۷۱۲
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۹۰۰-۹۰۳.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی؛ اعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۷؛ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۳ش، ص۳۸۰.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ اربلی، کشف الغمة، ۱۳۸۲ش، ج۳، ص۱۶۸.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۹۷۹م، ص۳۱۹-۳۲۱؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۶۹.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۶۹.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۹۵.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ص۱۹۷۹م، ص۳۲۱؛ امین، اعیان الشیعه، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۶۱۳.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۶۱۳.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۶۳-۴۶۴.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، ۱۳۸۵ش، ص۲۹؛ سید بن طاووس، الملهوف علی قتلی الطفوف، ۱۹۸۸م، ص۱۱۲؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۰، ص۹۳.
- ↑ امین، لواعج الاشجان، ۱۹۹۶م، ص۱۹۱.
- ↑ بلاذرى، أنساب الأشراف، ۱۹۹۶م، ج۳، ص۲۱۴.
- ↑ حنبلی، شذرات الذهب، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۷۵؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ ابنقولویه، كامل الزیارات، ۱۳۹۸ق، ص۳۵.
- ↑ مقرم، مقتل الحسین(ع)، ۱۹۷۹م، ص۴۷۰.
- ↑ عالمی، حسین نفس مطمئنه، ۱۳۷۲ش، ص۳۶۵.
- ↑ شیخ مفید؛ الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۷.
- ↑ شیخ مفید؛ الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۴؛ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۷.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۷، ص۲۸۸-۲۹۱.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ۱۴۰۹ق، ص۴۶۳-۴۶۴؛ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۳ش، ص۳۸۰.
- ↑ محمدی ری شهری، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۴۳۷.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵-۴۵۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۱۹۶۷م، ج۵، ص۴۵۵-۴۵۶؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۷۷م، ج۳، ص۲۰۶.
- ↑ شیخ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۳۲۶، ح۶۵۳.
- ↑ پیشوایی، مقتل جامع سید الشهداء، ۱۳۸۹ش، ص۹۰۰-۹۰۳.
- ↑ «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «زنان قبیله بنیاسد به عزاداری پرداختند» خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «آیینهای عاشورایی در مازندران»، خبرگزاری ایرنا.
منابع
- «آیینهای عاشورایی در مازندران»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ شهریور ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب، نجف، مکتبة الحیدریه، ۱۳۷۶ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
- ابناثیر، علی بن ابیالکرم، الکامل فی التاریخ، دار صادر، بیروت، ۱۹۶۵م.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، كامل الزيارات، نجف، دار المرتضویه، ۱۳۹۸ق.
- اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، تهران، انتشارات اسلاممیه، ۱۳۸۲ش.
- امین، سید محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۳۶۲ش.
- امین، سید محسن، لواعج الاشجان فی مقتل الحسین(ع)، بیروت، دار الامیر للثقافة و العلوم، ۱۹۹۶م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، بیروت، دارالتعارف، ۱۹۷۷م.
- بلعمی، ابوعلی، تاریخ نامه طبری، تهران، انتشارات آگاه، ۱۴۰۳ش.
- پیشوایی، مهدی، مقتل جامع سید الشهداء، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- حنبلی، عماد، شذرات الذهب، بیروت و دمشق، دار ابن کثیر، ۱۴۰۶ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین(ع)، قم، انوار الهدی، ۱۳۸۱ش.
- «زنان قبیله بنیاسد به عزاداری پرداختند»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ نشر: ۲۰ تیر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- سید بن طاوس، الملهوف علی قتلی الطفوف، قم، نشر المعد، ۱۹۸۸م.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، انتشارات اسلامیه، ۱۳۹۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم والملوک، بیروت، دار التراث، ۱۹۶۷م.
- عالمی، محمدعلی، حسین نفس مطمئنه (از مدینه تا کربلا)، تهران، انتشارات هاد، ۱۳۷۲ش.
- «فریاد "لبیک یا حسین" زنان قبیله بنیاسد در حرم سیدالشهدا طنینانداز شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ نشر: ۸ آذر ۱۳۹۱ش، تاریخ بازدید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش.
- قاضی طباطبایی، سید محمدعلی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۵ش.
- کشی، محمد بن عمر، رجال الکشی، مشهد، نشر دانشگاه مشهد، ۱۴۰۹ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، تهران، چاپ سنگی، ۱۳۸۳ش.
- محمدی ری شهری، محمد، دانشنامه امام حسین بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، قم، دارالهجره، ۱۴۰۹ق.
- مقرم، عبدالرزاق الموسوی، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دارالکتاب الاسلامیه، ص۱۹۷۹م.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۶۲ش.