کوفیان
_%D8%AF%D8%B1_%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C%D9%86.jpg)
.jpg)
کوفیان در ادبیات تاریخی و فرهنگی شیعیان اشاره دارد به جمعیتی که در طول تاریخ به ویژه در قرون اولیه اسلامی در این شهر زندگی میکردهاند. از یک سو، شیعیان این شهر را محلی مناسب برای خلافت امام علی(ع) تبدیل کردند. آنها در جنگهای جمل و صفین از امام حمایت کردند و برخی از خاندانهای آنان همچون خاندان اشعری بعدها با مهاجرت به قم، تشیع را در ایران گسترش دادند. در مقابل، کوفیان به بیوفایی و پیمانشکنی مشهور شدند. اوج این بدعهدی در واقعه عاشورا نمود یافت که کوفیان امام حسین(ع) را دعوت کردند، اما با حاکم شدن عبیدالله بن زیاد، او را تنها گذاشتند و به شهادتش انجامیدند. امام علی(ع) نیز در خطبههای خود گاه آنان را میستود و گاه از سستی و تفرقهافکنیشان گلایه میکرد.
از دوران امام باقر(ع) به بعد راویان بزرگی از میان کوفیان برخاستند؛ بهگونهای که از اصحاب امام باقر(ع) تا امام جواد(ع)، دهها تن از محدثان کوفی در نشر معارف شیعه نقش داشتند. همچنین در عصر غیبت صغرا، این شهر پایگاه نواب اربعه بود و بنا بر روایات، مسجد کوفه مرکز حکومت امام مهدی(عج) خواهد بود. دلایل این رفتار متناقض را در ترکیب جمعیتی ناهمگون کوفه، ضعف اعتقادی، تأثیر اندیشههای جبری ترویجشده توسط امویان، و ترس از سرکوب دانستهاند. برخی پژوهشگران نیز معتقدند روایات ذم کوفه تا حدی محصول جعل دستگاههای اموی و عباسی برای تضعیف جایگاه شیعیان بوده است. با این حال، قیامهایی چون توابین و نقش علمی ماندگار کوفیان در تاریخ تشیع، نشان از پیچیدگی شخصیت اهالی این شهر دارد.
اهمیت و جایگاه
بیشتر قبیلههای عرب که در زمان گسترش قلمرو اسلام در کوفه ساکن شدند، اهل یمن بودند و بیشتر قبیلههای یمنی به ویژه قبیله هَمدان، شیعه بودهاند.[۱] همچنین بر اساس منابع اسلامی، قبیله طی یکی از قویترین قبایل حامی حضرت علی(ع) در جنگهای جمل و صفین در ابتدای شکلگیری کوفه بوده است.[۲] علاوه بر اینها خاندان اشعری از شیعیان حضرت علی(ع) که اصالت یمنی داشتند، از جمله قبایلی بودند که به کوفه مهاجرت کردند و به دلیل سختگیریهای حجاج بن یوسف به شیعیان، از کوفه به قم مهاجرت کردند و با حضور آنان، قم به مرکزی برای سکونت و ترویج تشیع در ایران تبدیل شد.[۳] به گفتۀ قمی، حضور گستردۀ شیعیان اعم از عرب و عجم در حرکتهای سیاسی ضد اموی کوفه، موجب تبعید گستردۀ آنان به ایران شد که از آن جمله میتوان به کوچاندن اشعریان به قم (در زمان حجاج) به دلیل پیوستن به قیام ضد اموی عبدالرحمان بن اشعث اشاره نمود.[۴]
همچنین با تشدید محدودیتهای عباسیان بر ائمه، سازمان وکالت پدید آمد که علمای کوفه یکی از ستونهای اصلی مالی و ارتباطی آن بودند.[۵] بر اساس اسناد تاریخی، در عصر غیبت صغری، کوفه همچنان پایگاه مهمی برای نواب اربعه بود، اما به تدریج مرکزیت علمی به دلیل فشارهای سیاسی به بغداد و قم منتقل شد.[۶] همچنین به گفتۀ پژوهشگران مهدویت، در برخی روایات این شهر به عنوان پایتخت حکومت امام مهدی(عج) معرفی شده و مسجد کوفه مرکز قضاوت و کانون آموزش مفاهیم اصیل وحیانی خواهد بود.[۷]
بیوفایی کوفیان
همچنین روایتهایی وجود دارد که غالباً ناظر به رفتارهای سیاسی مقطعی و دنیازدگی مردم کوفه است و آنها را نکوهیده است. جملاتی نظیر «قُلُوبُهُمْ مَعَکَ وَ سُیُوفُهُمْ عَلَیْکَ» (دلها با تو و شمشیرها بر تو) به عنوان نماد رفتارهای متناقض جامعه کوفه در ادبیات عاشورایی تثبیت شده است.[۸] همچنین ضربالمثلهایی همچون «الْکُوفیُ لَا یُوفِی» (کوفیان وفا نمیکنند) و «أَغْدَرُ مِنَ الْکُوفِی» (پیمانشکنتر از کوفیان...) دربارۀ آنان معروف شده است.[۹]
یعقوبی، تاریخنگار شیعه قرن ۳ق، گزارش میدهد که حتی عمر بن خطاب از تزلزل رأی اهل کوفه شکوه داشت.[۱۰] طبری، مورخ بزرگ سده ۳ق، نقل میکند که امام علی(ع) در مقطعی آنان را به سبب مودتشان ستودند.[۱۱]؛ اما در جای دیگر از پراکندگی افکار و سستی رفتارشان در برابر دشمن گلایه کردهاند.[۱۲] امام علی(ع) در خطبههای خود کوفیان را به شترانی تشبیه کرده که مهارشان گشاده شده و ساربان خود را از دست دادهاند.[۱۳] از این گزارشهای تاریخی نتیجه گرفتهاند که کوفیان به لحاظ روانشناسی اجتماعی، مردمی بودند که به یکباره در کاری درمیآمدند و سپس دستهدسته از آن کناره میگرفتند.[۱۴] محمدابراهیم آیتی، نویسنده و مورخ شیعه، روایت میکند که مردم کوفه در طول تاریخ به دلیل پیمانشکنی در حمایت از امام حسین(ع) مورد نکوهش و لعن قرار گرفتهاند؛ چرا که نخست وعده یاری دادند و سپس در برابر امام شمشیر کشیدند.[۱۵]
دلیل سوء شهرت کوفیان
برخی پژوهشگران این اتهام را ناشی از موضع احساسی کوفیان در قبال وقایعی همچون شهادت مسلم بن عقیل و همچنین قیام مختار ثقفی دانستهاند.[۱۶] پژوهشگران برای این رفتار مردم کوفه دلایلی برشمردهاند:
تفاوت شدید جمعیتی
به گفتۀ سید جعفر شهیدی، متفکر شیعه قرن ۱۴ش، ریشه اصلی نوسانات رفتاری مردم کوفه را باید در ترکیب خاص جمعیتی عراق پیش از اسلام جستجو کرد که [۱۷] به بازاری شباهت داشت که هماهنگی افراد در آن تنها تا مرز منافع شخصیشان تداوم مییافت.[۱۸] چنانکه بلاذری، مورخ سده ۳ق، بیان داشته، کوفه در سال ۱۷ق به عنوان یک پایگاه نظامی برای ادامه فتوحات در حوزه ایران بنا گردید.[۱۹] و به گفتۀ پژوهشگران تاریخ اسلام، کوفه بلافاصله پس از بنا شدن به کانون تلاقی نیروهای نظامی و قبایلی با رویکردهای متضاد تبدیل شد که ریشه تشنجات آن بود.[۲۰] به گفته باقر شریف القرشی، نویسنده و پژوهشگر معاصر، بخشی از ساکنان شهر را پیروان فرقههای دیگر و حتی یهودیان و مسیحیان تشکیل میدادند.[۲۱]
ضعف اعتقادی
به باور برخی پژوهشگران تاریخ اسلام، شیعیان اعتقادی (کسانی که ائمه(ع) را به عنوان امام و جانشین الهی پیامبر(ص) قبول داشتند) تنها بخش کوچکی از مردم کوفه بودند؛ چنانکه در زمان بیعت با امام علی(ع) ایشان تنها ۵۰ نفر شیعه اعتقادی داشتند.[۲۲] به باور این پژوهشگران، هرچند کوفیان مسلمان شده بودند، اما رسوبات سنتهای جاهلی همچون برتریطلبی قبیلهای و تبعیض علیه موالی باعث ایجاد اختلاف در بین آنها میشد.[۲۳] در زمان قیام امام حسین(ع) نیز بسیاری از این شیعیان واقعی در دوران معاویه دستگیر یا به شهادت رسیده بودند.[۲۴] سیدجعفر شهیدی بر این باور است که یکی از دلایل رویگردانی کوفیان از امام علی(ع)، دوری طولانیمدت آنان از فقاهت اسلامی بود.[۲۵] همچنین برخی معتقدند که فشارهای سیاسی و ترس از ضرر، موجب شد فقهای شیعه در بسیاری از ادوار، رویکردی محتاطانه و مصلحتگرایانه در پیش گیرند. آنان حتی در مواردی که شرایط برای بیان حقیقت فراهم به بهانه «عدم ضرر» یا «عدم ایمنی»، از اقدام جدی برای آگاهسازی مردم خودداری کردند.[۲۶]
تأثیر اندیشههای جبری
به گفتۀ پژوهشگران تاریخ اسلام، تشتت حاصل از افکار متضاد کلامی در کوفه، تشخیص حق و باطل را برای آحاد جامعه دشوار کرده بود.[۲۷] به استدلال این پژوهشگران، منع کتابت حدیث در عصر خلیفه دوم باعث شد اعراب با ذهنی سطحینگر به تفسیر به رأی قرآن بپردازند.[۲۸] همچنین حاکمیت اموی با ترویج جبرگرایی، خود را نماینده خدا معرفی کرد تا هرگونه مخالفت را به عنوان «تمرد در برابر اراده الهی» سرکوب کند.[۲۹]علاوه بر این به گزارش طبری حاکمان کوفه در خطبههای خود بر نظریه جبر تأکید میکردند.[۳۰] بر اساس گزارشهای تاریخی عقاید مرجئه در کوفه ترویج میشد بر اساس آن عمل افراد تأثیری در اصل ایمان ندارد.[۳۱] و حتی ویرانی کعبه به ایمان قلبی کسی ضرر نمیرساند.[۳۲]
تشکیک در روایات نکوهش کوفیان
برخی پژوهشهای نوین نشان میدهند که بخشی از روایات ذم شهرهای شیعهنشین، توسط دستگاه تبلیغاتی اموی و عباسی برای تخریب وجهۀ شیعیان این شهرها و منزوی کردن پایگاه اجتماعی ائمه جعل شده است.[۳۳] برخی پژوهشگران، تصویر رایج از کوفیان را ناشی از کمانصافی تاریخی میدانند. به باور آنان، کوفه بهعنوان شهری شیعهنشین، دعوت از امام حسین(ع) را پاسخی منطقی به شرایط سیاسی زمان خود داد. آنچه این حرکت گسترده را ناکام گذاشت، بدعهدی مردم نبود، بلکه ورود ناگهانی و سرکوب وحشیانه عبیداللّه زیاد بود؛ رفتاری که وحشت را در همه شهرهای اسلامی گسترد و هرگونه واکنش حمایتی را خفه کرد.[۳۴] همچنین یکی از محققان معتقد است که بسیاری از توبیخهای ائمه متوجه «اشراف قبایل» بود که با خیانتهای خود، تودههای مردم را به بیراهه میبردند.[۳۵]
جایگاه کوفیان در حکومت امام علی(ع)
تاریخنگاران، عقاید مردم کوفه را یکی از دلایل مهم انتخاب این شهر به عنوان مرکز حکومت امام علی(ع) میدانند. به گفتۀ مادلونگ، اسلام شناس آلمانی، امام علی(ع) که عملاً در مدینه طرفداری نداشت، مورد توجه ناراضیان ولایات گوناگون، بهویژه کوفه، قرار گرفت.[۳۶] بر اساس نظر مسعودی، مورخ و جغرافیدان سده ۴ق، اهالی کوفه نخستین کسانی بودند که با امیرالمؤمنین(ع) بیعت کردند و همین امر موجب شد امام این شهر را مرکز خلافت قرار دهد.[۳۷] همچنین گفته شده که حضور گستردۀ یمنیان در کوفه که بیشترشان از طرفداران امام علی(ع) بودند، مزید بر علت بود.[۳۸] ابن ابیالحدید این مسائل را دیلیل این برشمرده که امام علی(ع) فرمودند: «کوفه شهر ما، جایگاه ما و اقامتگاه شیعیان ماست».[۳۹]
خطبههای امام علی(ع) درباره مردم کوفه
امام علی در خطبههایی مردم کوفه را ستوده و در برخی موارد دیگر آنها را ستایش کرده است. برای مثال خطبه ۱۸۰ نهجالبلاغه در شرایطی ایراد شد که سستی کوفیان در یاری محمد بن ابیبکر، امام را به شدت افسرده کرده بود.[۴۰] همچنین در امام در خطبهای دیگر آنان را غرق در باطل داسته است.[۴۱] از سوی دیگر امام علی(ع) جایگاه رفیع این شهر در حفظ بقای نظام علوی را ستوده است.[۴۲] طبق پژوهش یعقوبی، در جنگ صفین حدود ۲۸۰۰ نفر از صحابه مقیم کوفه در رکاب امام حضور داشتند[۴۳] و طبق ادعای دینوری، مورخ سده ۳ق، آمده است، کوفیان در جنگ جمل نقش محوری در پیروزی داشتند.[۴۴]
به گفتۀ محققان تعارض ظاهری در کلام امام علی(ع) به دلیل تأثیرپذیری آن از حالتهای گوناگون زمانی و مکانی است.[۴۵] به استدلال ایشان، ستایشهای امام مربوط به دورانی است که کوفیان علیرغم القائات سوء، به یاری امام شتافتند و توطئه ناکثین را در هم شکستند.[۴۶] این پژوهشگران نتیجه میگیرند که نکوهشهای تند امام پس از ماجرای حکمیت، پاسخی به روانشناسی «جهادگریزی» بود.[۴۷]
رفتار دوگانه در قیام عاشورا
واقعه کربلا را مهمترین نمونه تاریخی از نقش مردم کوفه در دوران ائمه(ع) دانستهاند.[۴۸] ر اساس نظر ابنقتیبه دینوری، ادیب و مورخ سده ۳ق، غلبه سیاسی معاویه بر امام حسن(ع) روند خلافت را به سلطنت موروثی تبدیل کرد که برای کوفیان بسیار ناخوشایند بود.[۴۹] پس از مرگ معاویه، شیعیان در خانه سلیمان بن صرد خزاعی، از سران شیعه کوفه، برای دعوت از امام حسین(ع) گرد هم آمدند.[۵۰] چنانکه بلاذری، مورخ و تبارشناس سده ۳ق، اشاره میکند فرستادگان کوفی با ۵۳ نامه راهی مکه شدند تا آمادگی خود را برای یاری امام اعلام کنند؛[۵۱] اما با تغییر فضای سیاسی و حاکمیت عبیدالله بن زیاد، کوفه تحت خفقان شدیدی قرار گرفت.[۵۲] مطابق یافتههای ابنسعد، تاریخنگار سده ۳ق، فق حدود بیست نفر از لشکریان کوفه تحت تأثیر حقانیت امام، به سپاه ایشان ملحق شدند.[۵۳] به گفته مسکویه، مورخ سده ۴ق، هیچکدام از کوفیان گمان نمیبردند کار به شهادت امام برسد و پیوستن حر بن یزید ریاحی در روز عاشورا گواه این حیرت عمومی است.[۵۴]
بر این اساس، پزوهشگران دعوت مردم کوفه از امام حسین(ع) و سپس رها کردن ایشان، و در نهایت قیامهایی همچون قیام توابین را نشانهای بر پیچیدگی رفتار کوفیان دانستهاند.[۵۵]
جایگاه علمی اهالی کوفه در تاریخ تشیع
به تعبیر یکی از پژوهشگران کوفه در قرن دوم و سوم هجری به «دانشگاه بزرگ اسلامی» تبدیل شد و بیشترین میراث حدیثی و فکری امامیه در این شهر تولید گردید.[۵۶] به گفتۀ ترابی، در کتب رجالی نامهای نزدیک به ۴۵ تن از اصحاب امام باقر(ع) ذکر شده که بیش از ۵۰ نفر آنها دارای پسوند «کوفی» است.[۵۷] به گفتۀ شیخ طوسی، در دورۀ امام صادق(ع) بیش از پنج تن از راویان کوفی از آن حضرت روایت کردند.[۵۸] به گفتۀ پژوهشگران، برخی از شاگردان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) از ایرانیان ساکن کوفه بودند؛ از جمله: ابوسمعیل حمّاد بن ابیسلیمان[۵۹] و محمّد بن اسحاق بن یسار.[۶۰] همچنین تعداد راویان امام موسی کاظم(ع) را قریب چهار هزار نفر نوشتهاند که بسیاری از آنها نقش مهمی در تألیف و تصنیف و نشر فرهنگ اسلامی بر عهده داشتند.[۶۱] از جمله اصحاب کوفی امام کاظم(ع) میتوان از احمد بن محمّد کوفی، اسحاق بن عمّار کوفی،[۶۲] حسن بن محبوب[۶۳] و صفوان بن یحیی نام برد.[۶۴] از راویان کوفی امام رضا(ع) میتوان جعفر بن بشیر،[۶۵] عبدالرحمان بن ابینجوان،[۶۶] احمد بن محمّد بن ابینصر بزنطی[۶۷] و محمد بن خالد برقی[۶۸] نام برد. از راویان کوفی امام جواد(ع) نیز مروک بن عبید،[۶۹] موسی بن عمر بن بزیع،[۷۰] احمد بن عبدالله کوفی[۷۱] و ابوسکینه کوفی[۷۲] بودند. به گفتۀ نجاشی، احمد بن محمد بن خالد برقی کوفی نیز در کوفه بود و روایتهای فراوانی از وی به جا مانده و بیش از شش کتاب نوشته است.[۷۳]
پانویس
- ↑ فیاض، پیدایش و گسترش شیعه، ۱۳۸۲ش، ص۸۰.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۰.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۱.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۶۴
- ↑ جباری، «امام کاظم علیه السلام و سازمان وکالت»، ص۷-۴۵.
- ↑ نجفیانرضوی، «تاریخ نگاری شیعیان امامی مذهب»، ص۸۶.
- ↑ لطفی و همکاران، «جریان های حدیثی کوفه در عصر امام صادق(ع)»، ص۳۱.
- ↑ انصاری، «دل ها با تو شمشیرها بر تو»، ص۱-۵.
- ↑ صفری فروشانی، «اسلام و مسلمانان/ مردمشناسی کوفه»، ص۲۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۴۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیتا، ج۳، ص۴۶۲
- ↑ نهجالبلاغه، خطبه ۲۹.
- ↑ شهیدی، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، ص۱۳۱.
- ↑ شهیدی، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، ص۱۲۸.
- ↑ آیتی، بررسی تاریخ عاشورا، ۱۳۷۲ش، ص ۶۱.
- ↑ صفری فروشانی، «اسلام و مسلمانان/ مردمشناسی کوفه»، ص۲۳.
- ↑ شهیدی، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، ص۱۲۷.
- ↑ شهیدی، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، ص۱۲۷-۱۲۸.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۳۶۴ش، ص۳۶.
- ↑ قهرمانی و همکاران، «بررسی عملکردهای سیاسی مردم کوفه از سال ۴۱ تا ۱۳۲ق»، ص۱۴۴.
- ↑ شریف القرشی، حیاة الامام الحسین (ع)، ۱۳۹۷ق، ج۲، ص۴۳۲-۴۴۴.
- ↑ رجبی، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۴۷۰.
- ↑ رجبی، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۵۰۳-۵۰۶.
- ↑ رجبی، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۴۶۴-۴۷۷.
- ↑ شهیدی، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، ص۱۳۲.
- ↑ حقیقت، «مشروعیت و جمهوریت در اندیشه سیاسی شیعه»، پایگاه اطلاعرسانی صادق حقیقت.
- ↑ ولوی و قربانپوردشتکی، «تاثیر اندیشههای رایج بر رفتار سیاسی مردم کوفه»، ص۱۵۳.
- ↑ ولوی و قربانپوردشتکی، «تاثیر اندیشههای رایج بر رفتار سیاسی مردم کوفه»، ص۱۵۴.
- ↑ ولوی و قربانپوردشتکی، همان، ص۱۶۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج ۵، ص۲۲۰.
- ↑ شهرستانی، الملل و النحل، ۱۹۹۰م، ص۱۳۷.
- ↑ ابنشاذان، الایضاح، ۱۹۸۲م، ص۲۰.
- ↑ کریمی و طاووسیمسرور، «انگیزههای سیاسی در جعل روایات مدح و ذم بلاد»، ص۱۰۸.
- ↑ فاطمی، «کوفیان در عصر امام حسین(ع)» ص۱۵۳.
- ↑ نادم، «مردمشناسی کوفه از نگاه امام علی (ع)»، ص۷۹-۹۵.
- ↑ مادلونگ، جانشینی حضرت محمد(ص)، ۱۳۸۵ش، ص۱۶۵.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۳۷۴ش، ص۷۱۰.
- ↑ رجبی، «کوفه»، ۱۳۷۱ش، ص۹.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۹۶۴م، ج۳، ص۱۹۸
- ↑ حسینی اجداد و همکاران، «تحلیل بافت متنی و بافت موقعیتی خطبه نکوهش مردم کوفه»، ص۱۷۰.
- ↑ حسینی اجداد و همکاران، همان، ص۱۷۴.
- ↑ هاشمیزاده و فهیمیتبار، همان، ص۱۲۲.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۷۱ش، ص۱۷۵.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۱ش، ص۱۸۲.
- ↑ هاشمیزاده و فهیمیتبار، «بررسی علل تفاوت گفتار امیرالمؤمنین (ع) درباره مردم کوفه»، ص۱۲۰.
- ↑ هاشمیزاده و فهیمیتبار، «بررسی علل تفاوت گفتار امیرالمؤمنین (ع) درباره مردم کوفه»، ص۱۳۱.
- ↑ هاشمیزاده و فهیمیتبار، «بررسی علل تفاوت گفتار امیرالمؤمنین (ع) درباره مردم کوفه»، ص۱۳۴.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ ابنقتیبه دینوری، الامامة و السیاسة، ج ۱، ص۲۰۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج ۵، ص۳۵۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، بیتا، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، بیتا، ج۴، ص۲۶۷.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج ۵، ص۹۸.
- ↑ مسکویه، تجارب الامم، بیتا، ج۲، ص۷۰.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ صفریفروشانی، «جریان های فکری و علمی کوفه»، ۱۴۰۱ش.
- ↑ ترابی، امام باقر(ع)، ۱۳۷۳ش، ص۶۳-۷۳
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۴۸ش، ص۴۷۷
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۰ش، ص۱۱۶؛ ابن خیاط، طبقات، ۱۴۱۷ق، ص۵۲۷
- ↑ طوسی، همان، ص۱۸۲ و ۳۱۱
- ↑ شریف قرشی، حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)، ۱۳۶۹ش، ج۲، ص۲۴۷-۲۴۸
- ↑ شریف قرشی، همان، ص۲۵۵ و ۲۵۷
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۴۸ش، ص۴۰۸، ۵۵۶ و ۵۸۵؛ ابن ندیم، الفهرست، بیتا، ص۳۰۹-۳۹۷
- ↑ طوسی، همان، ص۵۵۶؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۹۷ق، ص۲۱۳
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۱۳؛ نجاشی، همان، ص۸۶؛ اردبیلی، جامع الرواة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۵۰
- ↑ نجاشی، همان، ص۱۶۳؛ اردبیلی، همان، ج۱، ص۴۴۴
- ↑ براقی، تاریخ الکوفه، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۹؛ ابن ندیم، الفهرست، بیتا، ص۵۴؛ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۴۸ش، ص۵۸۳؛ صفار قمی، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۲۴۶ و ۳۶۰؛ نجاشی، همان، ص۵۴
- ↑ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۴؛ احمدی، تصحیح و تحقیق تاریخ قم، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۶
- ↑ طوسی، همان، ص۴۰۶
- ↑ طوسی، همان، ص۴۵
- ↑ طوسی، همان، ص۳۹۹
- ↑ طوسی، همان، ص۴۰۹
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۹۷ق، ص۲۳۶؛ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۰ش، ص۴۲۳-۴۳۵
منابع
- قرآن کریم.
- نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح.
- آیتی، محمدابراهیم، بررسی تاریخ عاشورا، تهران، ۱۳۷۲ش.
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۶۴م.
- ابنشاذان، محمد بن احمد، الایضاح، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۸۲م.
- ابنقتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الامامة و السیاسة، بیجا، بینا، بیتا.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیجا، بینا، بیتا.
- احمدی، حسین، «تصحیح و تحقیق تاریخ قم»، ۱۳۷۱ش.
- اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
- محمدعلیزاده، طاهره، «دل ها با تو شمشیرها بر تو»، پرتال جامع عوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲اسفند ۱۴۰۴ش.
- براقی، حسین بن سید احمد، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش.
- براقی، حسین بن سید احمد، تاریخ الکوفه، نجف، مطبعة الحیدریة، ۱۳۸۸ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، ترجمه آذرتاش آذرنوش، تهران، سروش، ۱۳۶۴ش.
- پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۹۴ش.
- ترابی، احمد، امام باقر(ع) جلوه امامت در افق دانش، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۳ش.
- جباری، محمدرضا، «امام کاظم علیه السلام و سازمان وکالت»، بیتا.
- جعفری، سید حسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- حسینی اجداد، سیدمهدی، و همکاران، «تحلیل بافت متنی و بافت موقعیتی خطبه نکوهش مردم کوفه»، دوفصلنامه علمی مطالعات ادب متون اسلامی، ش۱، ۱۳۹۵ش.
- حقیقت، سید صادق، «مشروعیت و جمهوریت در اندیشه سیاسی شیعه»، پایگاه اطلاعرسانی صادق حقیقت، ۱۵ آبان ۱۳۹۰.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی، ۱۳۷۱ش.
- رجبی (دوانی)، محمدحسین، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، تهران، دانشگاه امام حسین(ع)، ۱۳۷۸ش.
- شهیدی، سید جعفر، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، فصلنامه پژوهشی نهج البلاغه، ش ۲۴-۲۵، ۱۳۸۷ش.
- شریف القرشی، باقر، حیاة الامام الحسین بن علی (ع)، قم، دارالکتب العلمیة، ۱۳۹۷ق.
- شریف قرشی، باقر، حیاة الامام موسی بن جعفر(ع)، قم، مؤسسة المعارف الاسلامیة، ۱۳۶۹ش.
- شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۹۹۰م.
- صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- صفری فروشانی، نعمتالله، «اسلام و مسلمانان/ مردمشناسی کوفه»، مشکوة، شماره ۵۳، زمستان ۱۳۷۵ ش.
- صفریفروشانی، نعمتالله، «جریانهای فکری و علمی کوفه»، ۱۴۰۱ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری (تاریخ الامم و الملوک)، بیروت، دار التراث، بیتا.
- طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی)، رجال الطوسی، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۴۸ش.
- طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی)، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۸۰ش.
- فاطمی، سید حسین، «کوفیان در عصر امام حسین(ع)»، بیتا.
- فیاض، علیاکبر، پیدایش و گسترش شیعه، ۱۳۸۲ش.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی قمی، تصحیح جلالالدین تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
- قهرمانی، رضا، و همکاران، «بررسی عملکردهای سیاسی مردم کوفه از سال ۴۱ تا ۱۳۲ق»، فصلنامه علمی پژوهشنامه تاریخ، ش ۶۲، ۱۴۰۰ش.
- کریمی، سعید، و سید علیرضا طاووسیمسرور، «انگیزههای سیاسی در جعل روایات مدح و ذم بلاد»، بیتا.
- لطفی، اکرم، و همکاران، «جریانهای حدیثی کوفه در عصر امام صادق(ع)»، بیتا.
- مادلونگ، ویلفرد، جانشینی حضرت محمد(ص)، ترجمه احمد نمایی و دیگران، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۵ش.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- مسکویه، احمد بن محمد، تجارب الامم، تحقیق دکتر امامی، تهران، سروش، بیتا.
- نادم، محمدحسن، «مردمشناسی کوفه از نگاه امام علی (ع)»، بیتا.
- نجاشی، احمد بن علی بن عباس، رجال النجاشی، قم، داوری، ۱۳۹۷ق.
- نجفیانرضوی، سید مهدی، «تاریخ نگاری شیعیان امامی مذهب»، بیتا.
- هاشمیزاده، فاطمه، و حمیدرضا فهیمیتبار، «بررسی علل تفاوت گفتار امیرالمؤمنین (ع) درباره مردم کوفه»، فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه، ش ۱۲، ۱۳۹۵ش.
- ولوی، علیمحمد، و سیمین قربانپوردشتکی، «تاثیر اندیشههای رایج بر رفتار سیاسی مردم کوفه از سال ۳۵ تا ۶۱ هجری»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش ۸، ۱۳۹۴ش.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱ش.