کوفیان
کوفیان در ادبیات تاریخی و فرهنگی شیعیان اشاره به ساکنان کوفه در قرون نخستین اسلامی دارد. شهر کوفه (تأسیس: ۱۵ تا ۱۹ق) پایگاه تشیع و در قرون ۲ و ۳ق مرکز علمی شیعیان و تولید میراث حدیثی بود. راویان شیعه زیادی در این شهر زیستهاند. در عصر عباسی، علمای کوفه ستون سازمان وکالت شدند و در غیبت صغرا پایگاه نواب اربعه بودند. قبایل یمنیِالاصل این شهر شیعی، بدنهٔ جمعیتی و حامیان امام علی(ع) را تشکیل دادند و تبعید شیعیان در شورشهای ضد اموی، تشیع را از این شهر به ایران و دیگر مناطق گسترش داد. بر اساس منابع تاریخی، امامان(ع) شیعیان واقعی خود در میان کوفیان را با القابی همچون «تکیهگاههای ما» ستودند و کوفه را «جایگاه ما» خواندند. با این حال برخی وقایع تاریخی همچون دعوت از امام حسین(ع) و سپس بیعتشکنی کوفیان، از آنها چهرهای دوگانه ساخت. پژوهشگران این تناقض را ناشی از بافت ناهمگون قبیلهای، سرکوب امویان، کشتار شیعیان خالص و تغییر شهر بافت جمعیتی می دانند. برخی از تاریخنگاران نیز نکوهشهای موجود در روایات را متوجه مدعیان خائن دانستهاند، نه همه کوفیان. از سوی دیگر برخی محققان روایات منفی را جعلیات امویان و عباسیان برای تضعیف شیعیان کوفی برمیشمارند.
جایگاه کوفیان در تاریخ تشیع
کوفیان در ادبیات تاریخی و فرهنگی شیعیان اشاره به ساکنان کوفه در قرون نخستین اسلامی دارد. کوفه، شهری در جنوب عراق کنونی، در جریان فتوحات مسلمان در سال ۱۵، ۱۷ یا ۱۹ق بنا نهاده شد.[۱] بنا بر بعضی روایات، منطقه کوفه، در دورههایی از تاریخ پیش از اسلام نیز منطقهای مسکونی بوده است.[۲] این شهر در طول تاریخ خود یکی از پایگاههای اولیه و اساسی شیعیان بوده است.[۳] همچنین بسیاری از شیعیان در مناطق دیگر جهان اسلام در ابتدا از اهالی کوفهبودهاند.[۴] کوفه در قرون دوم و سوم هجری به «دانشگاه بزرگ اسلامی» و مرکز علمی امامیه تبدیل شد.[۵] کوفه در قرن دوم و سوم هجری به «دانشگاه بزرگ اسلامی» تبدیل شد و بیشترین میراث حدیثی و فکری امامیه در آن تولید گردید.[۶] در کتب رجالی نام نزدیک به ۵۰ تن از اصحاب امام باقر(ع) ذکر شده که پسوند «کوفی» دارند.[۷] منابع تاریخی، راویان شیعه فراوانی در میان کوفیان از زمان امام صادق(ع) تا زمان امام جواد(ع) گزارش کردهاند.[۸]
همچنین با تشدید محدودیتهای عباسیان بر ائمه، سازمان وکالت پدید آمد که علمای کوفه یکی از ستونهای اصلی مالی و ارتباطی آن بودند.[۹] بر اساس اسناد تاریخی، در عصر غیبت صغرا، کوفه همچنان پایگاه مهمی برای نواب اربعه بود، اما به تدریج مرکزیت علمی به دلیل فشارهای سیاسی به بغداد و قم منتقل شد.[۱۰]
اثر ترکیب جمعیتی کوفه بر گسترش تشیع
جمعیت کوفه از آغاز تأسیس، متشکل از قبایل متعدد عرب بود.[۱۱] گفته شده که قبایل یمنی (همچون هَمدان، مذحج، طی و اشعریان) اکثریت جمعیت دهههای ابتدایی این شهر را تشکیل میدادند[۱۲] که گرایش شیعی داشتند[۱۳] و از قبایل حامی حضرت علی(ع) در جنگهای جمل و صفین بودند.[۱۴] همچنین بیشتر قبیلههایی که به مرور در زمان گسترش قلمرو اسلام در کوفه ساکن شدند شیعه بودهاند.[۱۵] این مسائل باعث شد تا کوفه بهتدریج به پایگاه اصلی شیعیان تبدیل شدند.[۱۶] بر اساس منابع، حضور گستردۀ شیعیان اعم از عرب و عجم در حرکتهای سیاسی ضد اموی کوفه، موجب تبعید گستردۀ آنان به ایران و توسعه تشیع در این کشور شد.[۱۷]
نکوهش و ستایش تاریخی کوفیان
روایات تمجیدآمیز فراوانی از ائمه(ع) در فضیلت شیعیان واقعی کوفه نقل شده است؛ از جمله تعبیر آنان به «اوتادنا» (تکیهگاههای ما) و «جبهة الانصار» (پیشانی یاران).[۱۸] مردم کوفه با حمایت و بیعت خود، کوفه را به مرکز خلافت امام علی(ع) تبدیل کردند[۱۹] و به دلیل نقش محوریای که در پیروزی سپاه امام علی(ع) در جنگ جمل داشتند ستوده شدند.[۲۰] ابن ابیالحدید نیز با استناد به این مسائل، نقل میکند که امام علی(ع) فرمودند: «کوفه شهر ما، جایگاه ما و اقامتگاه شیعیان ماست».[۲۱] در مقابل، شهرت کوفیان به پیمانشکنی، در ضربالمثلهایی همچون «الْکُوفیُ لَا یُوفِی» (کوفیان وفا نمیکنند) تبلور یافته است.[۲۲] یعقوبی، تاریخنگار قرن ۳ق، گزارش میدهد که حتی عمر بن خطاب از تزلزل رأی اهل کوفه شکوه داشت.[۲۳]
واقعه کربلا نیز از مهمترین نمودهای رفتار دوگانه کوفیان است. پس از مرگ معاویه، شیعیان کوفه با ارسال نامههای بسیار، امام حسین(ع) را به شهر دعوت کردند،[۲۴] اما با ورود عبیدالله بن زیاد و ایجاد رعب و وحشت، فضا به کلی دگرگون شد و جز اندکی به امام نپیوستند.[۲۵] پژوهشگران این چرخش را نه صرفاً بدعهدی، بلکه ناشی از سرکوب بیرحمانه و ترس فراگیر میدانند.[۲۶] با این حال، قیامهای پس از این واقعه (همچون توابین) را نشاندهنده عمق احساس گناه و پیچیدگی انگیزههای کوفیان دانستهاند.[۲۷]
زمینههای اجتماعی و سیاسی اتهام بیوفایی
با این حال پژوهشگران برای فهم علت برخی روایات منفی درباره آنها، بر تحلیل ساختار جامعهشناختی شهر تأکید میکنند. برخی از این زمینهها عبارتند از:
ترکیب جمعیتی و ساختار قبیلهای
بافت ناهمگون جامعهٔ کوفه، آن را مستعد تشنج و تغییر موضع سریع میکرد و از آنها چهرهای بیوفا نمایش میداد.[۲۸] بر اساس تحلیل منابع، نکوهشها در بسیاری از موارد متوجه کسانی است که ادعای تشیع داشتند اما در عمل پیرو امامان خود خیانت کردند، نه همۀ مردم کوفه.[۲۹] همچنین گفتهشده کشتار و تبعید وسیع شیعیان توسط حاکمانی چون معاویه، زیاد بن ابیه و حجاج بن یوسف ثقفی نیز باعث شد تا شیعیان خالص در اقلیت قرار گرفته و فضای شهر به لحاظ فرهنگی و مذهبی دگرگون شود.[۳۰] برای مثال، درباره بیوفایی کوفیان در قیام امام حسین(ع) گفتهاند که بسیاری از این شیعیان واقعی، پیش از آن در دوران معاویه دستگیر یا شهید شده بودند.[۳۱]
دورههای مختلف کوفیان
به گفتۀ نویسندگان، روایات نکوهشآمیز درباره شیعیان ممکن است ناظر به دورههایی باشد که بافت جمعیتی کوفه تغییر کرده و این شهر دیگر مرکز اصلی تشیع نبوده است. به عنوان نمونه، در اواخر دوران اموی و اوایل عباسی، کوفه به مرکز فقهی پیروان ابوحنیفه تبدیل شد.[۳۲] همچنین در برخی دورهها، ترویج اندیشههای جبری توسط امویان برای مشروعیتبخشی به حکومت خود و منع کتابت حدیث، که به سطحینگری دینی دامن زد، از دیگر عوامل ذکر شده برای توجیه رفتار کوفیان است.[۳۳] علاوه بر این، محققان، تعارض ظاهری در کلام امام علی(ع) را که گاه در ستایش و گاه در نکوهش آنان است، ناشی از تأثیر شرایط زمانی میدانند؛ ستایشها مربوط به دوره یاریرسانی و نکوهشهای تند، پاسخی به «جهادگریزی» و سستی آنان پس از ماجرای حکمیت بوده است.[۳۴]
روایتهای جعلی درباره کوفیان
در پژوهشهای دیگر، بخشی از روایات نکوهشآمیز علیه کوفیان را اساساً ساختهٔ امویان و عباسیان برای تضعیف جایگاه شیعیان میداند.[۳۵] به گفتۀ سید محسن امین، خلفای اموی و عباسی برای تثبیت قدرت خود و تضعیف جایگاه اهلبیت(ع) و شیعیان، با پرداخت پولهای هنگفت به افراد، دست به جعل احادیث در فضیلت خلفا و نکوهش امام علی(ع) و پیروانش زدند.[۳۶]
پانویس
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۱۲۳-۱۲۴.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ج۱، ص۱۸۱.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۸-۱۳۱؛ فیاض، پیدایش و گسترش شیعه، ۱۳۸۲ش، ص۸۰.
- ↑ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۱.
- ↑ صفریفروشانی، «جریان های فکری و علمی کوفه»، ۱۴۰۱ش.
- ↑ صفریفروشانی، «جریان های فکری و علمی کوفه»، ۱۴۰۱ش.
- ↑ ترابی، امام باقر(ع)، ۱۳۷۳ش، ص۶۳-۷۳
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۱۳؛ اردبیلی، جامع الرواة، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۱۵۰؛ براقی، تاریخ الکوفه، ۱۳۸۸ش، ص۱۹۹؛ ابن ندیم، الفهرست، بیتا، ص۵۴؛ صفار قمی، بصائر الدرجات، ۱۴۰۴ق، ص۲۴۶ و ۳۶۰؛ طوسی، رجال الطوسی، ۱۳۸۰ش، ص۱۲۴؛ احمدی، تصحیح و تحقیق تاریخ قم، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۶؛ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۹۷ق، ص۸۶ و ۲۳۶ و ۴۴۴.
- ↑ جباری، «امام کاظم علیه السلام و سازمان وکالت»، ص۷-۴۵.
- ↑ نجفیانرضوی، «تاریخ نگاری شیعیان امامی مذهب»، ص۸۶.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۷-۱۳۱.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۸-۱۳۱.
- ↑ فیاض، پیدایش و گسترش شیعه، ۱۳۸۲ش، ص۸۰.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۰.
- ↑ فیاض، پیدایش و گسترش شیعه، ۱۳۸۲ش، ص۸۰.
- ↑ جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۸-۱۳۱.
- ↑ قمی، تاریخ قم، ۱۳۶۱ش، ص۲۶۴؛ براقی، تاریخ کوفه، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۱.
- ↑ مهدیپور، میعاد نور، ج۱، ص۲۱۹.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، ۱۳۷۴ش، ص۷۱۰.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۱ش، ص۱۸۲.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۹۶۴م، ج۳، ص۱۹۸
- ↑ صفری فروشانی، «اسلام و مسلمانان/ مردمشناسی کوفه»، ص۲۳.
- ↑ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۴۳.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، بیتا، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ج ۵، ص۹۸.
- ↑ فاطمی، «کوفیان در عصر امام حسین(ع)» ص۱۵۳.
- ↑ پیشوایی، سیره پیشوایان، ۱۳۹۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ شهیدی، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، ص۱۲۷-۱۲۸.
- ↑ رجبی، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۴۶۴-۴۷۷.
- ↑ مجمع جهانی شیعهشناسی، شبههشناسی قیام امام حسین، ج۱، ص۱۷۲؛ احمدی، امام حسین (ع) الگوی زندگی، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۷۹.
- ↑ رجبی، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۴۶۴-۴۷۷.
- ↑ مجمع جهانی شیعهشناسی، شبههشناسی قیام امام حسین، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ ولوی و قربانپوردشتکی، «تاثیر اندیشههای رایج بر رفتار سیاسی مردم کوفه»، ص۱۵۳-۱۶۲.
- ↑ هاشمیزاده و فهیمیتبار، «بررسی علل تفاوت گفتار امیرالمؤمنین (ع) درباره مردم کوفه»، ص۱۳۱-۱۳۴.
- ↑ کریمی و طاووسیمسرور، «انگیزههای سیاسی در جعل روایات مدح و ذم بلاد»، ص۱۰۸.
- ↑ امین، اعیانالشیعه، ۱۳۴۵–۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۱۱.
منابع
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، دار احیاء الکتب العربیة، ۱۹۶۴م.
- ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، بیجا، بینا، بیتا.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبری، بیجا، بینا، بیتا.
- احمدی، حبیبالله، امام حسین (ع) الگوی زندگی، قم: فاطيما، ۱۳۹۳ش.
- احمدی، حسین، «تصحیح و تحقیق تاریخ قم»، ۱۳۷۱ش.
- اردبیلی، محمد بن علی، جامع الرواة، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۳ق.
- امین، محسن و موسوی، کمال، دايرة المعارف شيعه: اعیان الشیعه، تهران: کتابفروشی اسلاميه، ۱۳۴۵–۱۳۸۶ش.
- براقی، حسین بن سید احمد، تاریخ الکوفه، نجف، مطبعة الحیدریة، ۱۳۸۸ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- ترابی، احمد، امام باقر(ع) جلوه امامت در افق دانش، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۳ش.
- جباری، محمدرضا، «امام کاظم علیه السلام و سازمان وکالت»، بیتا.
- جعفری، سید حسین محمد، تشیع در مسیر تاریخ، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
- دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی، ۱۳۷۱ش.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۳ش.
- رجبی (دوانی)، محمدحسین، کوفه و نقش آن در قرون نخستین اسلامی، تهران، دانشگاه امام حسین(ع)، ۱۳۷۸ش.
- شهیدی، سید جعفر، «مردم کوفه از زبان امیرالمؤمنان علی(ع)»، فصلنامه پژوهشی نهج البلاغه، ش ۲۴-۲۵، ۱۳۸۷ش.
- صفار قمی، محمد بن حسن، بصائر الدرجات، قم، مکتبة آیة الله المرعشی، ۱۴۰۴ق.
- صفری فروشانی، نعمتالله، «اسلام و مسلمانان/ مردمشناسی کوفه»، مشکوة، شماره ۵۳، زمستان ۱۳۷۵ ش.
- صفریفروشانی، نعمتالله، «جریانهای فکری و علمی کوفه»، ۱۴۰۱ش.
- طوسی، محمد بن حسن (شیخ طوسی)، رجال الطوسی، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۳۸۰ش.
- فاطمی، سید حسین، «کوفیان در عصر امام حسین(ع)»، بیتا.
- قرشی، باقر شریف و محفوظی موسوی، حسین، زندگانی حضرت امام حسین بن علی علیه السلام (بررسی و تحلیل)، قم: بنیاد معارف اسلامی، ۱۳۸۰ش.
- قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی قمی، تصحیح جلالالدین تهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
- قهرمانی، رضا، و همکاران، «بررسی عملکردهای سیاسی مردم کوفه از سال ۴۱ تا ۱۳۲ق»، فصلنامه علمی پژوهشنامه تاریخ، ش ۶۲، ۱۴۰۰ش.
- کریمی، سعید، و سید علیرضا طاووسیمسرور، «انگیزههای سیاسی در جعل روایات مدح و ذم بلاد»، بیتا.
- لطفی، اکرم، و همکاران، «جریانهای حدیثی کوفه در عصر امام صادق(ع)»، بیتا.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، مؤسسة آل البیت(ع) لاحیاء التراث، ۱۴۲۳ق.
- مجمع جهانی شیعه شناسی، ابراهیمی، علیرضا و بامری، جواد، شبههشناسی قیام امام حسین علیه السلام «پاسخ به شبهات وهابيت دربارهی قيام امام حسين علیه السلام»، قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۲ش.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم، ترجمه علی نقی منزوی، تهران، کومش، ۱۳۶۱ش.
- مهدیپور، علیاکبر، میعاد نور: اماکن زیارتی منتسب به امام زمان(ع) در ایران و جهان، مشهد: يوسف فاطمه (علیه السلام)، ۱۳۹۰ش.
- نجاشی، احمد بن علی بن عباس، رجال النجاشی، قم، داوری، ۱۳۹۷ق.
- نجفیانرضوی، سید مهدی، «تاریخ نگاری شیعیان امامی مذهب»، بیتا.
- ولوی، علیمحمد، و سیمین قربانپوردشتکی، «تاثیر اندیشههای رایج بر رفتار سیاسی مردم کوفه از سال ۳۵ تا ۶۱ هجری»، پژوهشنامه تاریخ اسلام، ش ۸، ۱۳۹۴ش.
- هاشمیزاده، فاطمه، و حمیدرضا فهیمیتبار، «بررسی علل تفاوت گفتار امیرالمؤمنین (ع) درباره مردم کوفه»، فصلنامه پژوهشنامه نهج البلاغه، ش۱۲، ۱۳۹۵ش.
- یعقوبی، احمد بن ابییعقوب، تاریخ یعقوبی، ترجمه محمدابراهیم آیتی، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۱ش.